https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C 2026-06-16T08:40:19Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.43.1 https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C&diff=7793&oldid=prev 2025-05-10T10:54:28Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۴</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی.jpg|بندانگشتی|ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی برگرفته از سایت رصدگران قابل بازیابی از https://rasadgaran.ir/aboabdellah-ben-omar-sufi/]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی.jpg|بندانگشتی|ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی برگرفته از سایت رصدگران قابل بازیابی از https://rasadgaran.ir/aboabdellah-ben-omar-sufi/]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خوارزمی، ابوعبدالله محمد بن موسی، همان گونه که محققان معاصر اروپایی نیز بدان معترف‌اند، یکی از بزرگ‌ترین ریاضی‌دانان همه اعصار به شمار می‌آید که افزون بر این در نجوم، گاهشماری، تاریخ و جغرافیا نیز سرآمد بود. خوارزمی در اواخر سده 2 قمری و هنگامی که مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب جمهوری ترکمنستان) می‌زیست به دربار او پیوست و همراهش به بغداد رفت و احتمالا چندی پس از 232قمری درگذشت. نام رشته <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«جبر» </del> در زبان‌های اروپایی (در انگلیسی: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام [[کتاب]] جبر خوارزمی یعنی «اَلْجَبْر و المقابله» است. این کتاب کهن‌ترین کتاب درباره جبر و اصولا نخستین کتاب ریاضیات دوره اسلامی به شمار می‌رود. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در 1145 میلادی رابِرْتِ چِسْتِری (انگلیسی) کتاب جبر خوارزمی را به لاتینی ترجمه کرد و از طریق همین ترجمه بود که دانشمندان اروپایی با این شاخه از ریاضیات آشنا شدند. چند سال پس از آن نیز گِرارْدوسِ کِرِمونایی (بزرگ‌ترین مترجم عربی به لاتین در طول تاریخ) ترجمه لاتینی دیگری از این کتاب فراهم آورد که به اندازه ترجمه رابرت مشهور نشد. خوارزمی در کتاب جبر خود معادلات درجه اول و دوم را دسته بندی و حل کرد و درستی روش محاسبه ریشه را به روش هندسی ثابت کرد (بسیار شبیه به همان استدلالی که در کتاب‌های درسی کنونی آمده است). متن عربی و ترجمه‌های لاتین، انگلیسی و فارسی الجبر و المقابله بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ رسیده است. در 1380شمسی نیز یونس کرامتی برگردان فارسی ساده شده این کتاب را همراه با شرح کامل مسائل و راه حل آنها به زبان ریاضی با عنوان نخستین گام‌های جبر در تهران منتشر کرده است&lt;ref name=":0"&gt;کرامتی، یونس. '''''نخستین گام‌های جبر'''''. (بازنویسی کتاب '''''الجبر و المقابله''''' خوارزمی)، تهران: 1380.&lt;/ref&gt;. کتاب الجمع و التفریق خوارزمی نیز نخستین کتاب حساب دوره اسلامی و کهن‌ترین کتاب درباره حساب هندی(=دستگاه شمار و شیوه عدد نویسی رایج کنونی) است که به دست ما رسیده. ترجمه لاتینی این کتاب نیز در اروپا شهرت بسیار یافت. از آنجا که روایت لاتینی با عبارت «Dixit Algorismi»  (ترجمه عبارت عربی «قال الخوارزمی» یعنی «خوارزمی گوید») آغاز می‌شد اروپائیان حساب هندی را آلگوریسم (Algorism) نامیدند. همین اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس شیوه‌ای منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در زبان‌های اروپایی (مثلا Algoritm‌ در انگلیسی) به همین معنی اخیر به کار می‌رود&lt;ref name=":0" /&gt;&lt;ref name=":1"&gt;کرامتی، یونس.  '''کارنامه ایرانیان.''' تهران: 1380، ص 51-59.&lt;/ref&gt;. </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خوارزمی، ابوعبدالله محمد بن موسی، همان گونه که محققان معاصر اروپایی نیز بدان معترف‌اند، یکی از بزرگ‌ترین ریاضی‌دانان همه اعصار به شمار می‌آید که افزون بر این در نجوم، گاهشماری، تاریخ و جغرافیا نیز سرآمد بود. خوارزمی در اواخر سده 2 قمری و هنگامی که مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب جمهوری ترکمنستان) می‌زیست به دربار او پیوست و همراهش به بغداد رفت و احتمالا چندی پس از 232قمری درگذشت. نام رشته <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«[[جبر]]» </ins> در زبان‌های اروپایی (در انگلیسی: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام [[کتاب]] جبر خوارزمی یعنی «اَلْجَبْر و المقابله» است. این کتاب کهن‌ترین کتاب درباره جبر و اصولا نخستین کتاب ریاضیات دوره اسلامی به شمار می‌رود. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>زیج خوارزمی نیز از نخستین آثاری است که در آن برخی جدول‌ها برای توابع مثلثاتی آمده است. مدل سیاره‌ای مورد نظر خوارزمی با مدل بطلمیوسی تفاوتی آشکار داشت و قاعدتا بیشتر تحت تأثیر سنت نجومی هند بود. مجریطی منجم بزرگ اندلسی (اهل مادرید) متن منقحی از این زیج فراهم آورد. زیج خوارزمی به زبان‌های عبری، لاتینی، آلمانی و انگلیسی ترجمه و شرح شده است&lt;ref name=":0" /&gt;&lt;ref name=":1" /&gt;.   </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در 1145 میلادی رابِرْتِ چِسْتِری (انگلیسی) کتاب جبر خوارزمی را به لاتینی ترجمه کرد و از طریق همین ترجمه بود که دانشمندان اروپایی با این شاخه از ریاضیات آشنا شدند. چند سال پس از آن نیز گِرارْدوسِ کِرِمونایی (بزرگ‌ترین مترجم عربی به لاتین در طول تاریخ) ترجمه لاتینی دیگری از این کتاب فراهم آورد که به اندازه ترجمه رابرت مشهور نشد.  </ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمی در کتاب جبر خود معادلات درجه اول و دوم را دسته بندی و حل کرد و درستی روش محاسبه ریشه را به روش هندسی ثابت کرد (بسیار شبیه به همان استدلالی که در کتاب‌های درسی کنونی آمده است). متن عربی و ترجمه‌های لاتین، انگلیسی و فارسی الجبر و المقابله بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ رسیده است. در 1380شمسی نیز یونس کرامتی برگردان فارسی ساده شده این کتاب را همراه با شرح کامل مسائل و راه حل آنها به زبان ریاضی با عنوان نخستین گام‌های جبر در تهران منتشر کرده است&lt;ref name=":0"&gt;کرامتی، یونس. '''''نخستین گام‌های جبر'''''. (بازنویسی کتاب '''''الجبر و المقابله''''' خوارزمی)، تهران: 1380.&lt;/ref&gt;.  </ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب الجمع و التفریق خوارزمی نیز نخستین کتاب حساب دوره اسلامی و کهن‌ترین کتاب درباره حساب هندی(=دستگاه شمار و شیوه عدد نویسی رایج کنونی) است که به دست ما رسیده. ترجمه لاتینی این کتاب نیز در اروپا شهرت بسیار یافت. از آنجا که روایت لاتینی با عبارت «Dixit Algorismi»  (ترجمه عبارت عربی «قال الخوارزمی» یعنی «خوارزمی گوید») آغاز می‌شد اروپائیان حساب هندی را آلگوریسم (Algorism) نامیدند. همین اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس شیوه‌ای منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در زبان‌های اروپایی (مثلا Algoritm‌ در انگلیسی) به همین معنی اخیر به کار می‌رود&lt;ref name=":0" /&gt;&lt;ref name=":1"&gt;کرامتی، یونس.  '''کارنامه ایرانیان.''' تهران: 1380، ص 51-59.&lt;/ref&gt;. </ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>زیج خوارزمی نیز از نخستین آثاری است که در آن برخی جدول‌ها برای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[مثلثات|</ins>توابع مثلثاتی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>آمده است. مدل سیاره‌ای مورد نظر خوارزمی با مدل بطلمیوسی تفاوتی آشکار داشت و قاعدتا بیشتر تحت تأثیر سنت نجومی هند بود. مجریطی منجم بزرگ اندلسی (اهل مادرید) متن منقحی از این زیج فراهم آورد. زیج خوارزمی به زبان‌های عبری، لاتینی، آلمانی و انگلیسی ترجمه و شرح شده است&lt;ref name=":0" /&gt;&lt;ref name=":1" /&gt;.   </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">خط ۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۴:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[مثلثات]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[مثلثات]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[کتاب]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[کتاب]]</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[جبر]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== &#039;&#039;&#039;مآخذ&#039;&#039;&#039; ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== &#039;&#039;&#039;مآخذ&#039;&#039;&#039; ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l17">خط ۱۷:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۴:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:علوم و فنون]]</ins></div></td></tr> </table>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C&diff=7223&oldid=prev 2025-05-08T16:53:08Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۵۳</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[پرونده:ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی.jpg|بندانگشتی|ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی برگرفته از سایت رصدگران قابل بازیابی از https://rasadgaran.ir/aboabdellah-ben-omar-sufi/]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خوارزمی، ابوعبدالله محمد بن موسی، همان گونه که محققان معاصر اروپایی نیز بدان معترف‌اند، یکی از بزرگ‌ترین ریاضی‌دانان همه اعصار به شمار می‌آید که افزون بر این در نجوم، گاهشماری، تاریخ و جغرافیا نیز سرآمد بود. خوارزمی در اواخر سده 2 قمری و هنگامی که مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب جمهوری ترکمنستان) می‌زیست به دربار او پیوست و همراهش به بغداد رفت و احتمالا چندی پس از 232قمری درگذشت. نام رشته «جبر»  در زبان‌های اروپایی (در انگلیسی: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام [[کتاب]] جبر خوارزمی یعنی «اَلْجَبْر و المقابله» است. این کتاب کهن‌ترین کتاب درباره جبر و اصولا نخستین کتاب ریاضیات دوره اسلامی به شمار می‌رود. در 1145 میلادی رابِرْتِ چِسْتِری (انگلیسی) کتاب جبر خوارزمی را به لاتینی ترجمه کرد و از طریق همین ترجمه بود که دانشمندان اروپایی با این شاخه از ریاضیات آشنا شدند. چند سال پس از آن نیز گِرارْدوسِ کِرِمونایی (بزرگ‌ترین مترجم عربی به لاتین در طول تاریخ) ترجمه لاتینی دیگری از این کتاب فراهم آورد که به اندازه ترجمه رابرت مشهور نشد. خوارزمی در کتاب جبر خود معادلات درجه اول و دوم را دسته بندی و حل کرد و درستی روش محاسبه ریشه را به روش هندسی ثابت کرد (بسیار شبیه به همان استدلالی که در کتاب‌های درسی کنونی آمده است). متن عربی و ترجمه‌های لاتین، انگلیسی و فارسی الجبر و المقابله بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ رسیده است. در 1380شمسی نیز یونس کرامتی برگردان فارسی ساده شده این کتاب را همراه با شرح کامل مسائل و راه حل آنها به زبان ریاضی با عنوان نخستین گام‌های جبر در تهران منتشر کرده است&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;کرامتی، یونس. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;نخستین گام‌های جبر&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. (بازنویسی کتاب &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;الجبر و المقابله&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; خوارزمی)، تهران: 1380.&lt;/ref&gt;. کتاب الجمع و التفریق خوارزمی نیز نخستین کتاب حساب دوره اسلامی و کهن‌ترین کتاب درباره حساب هندی(=دستگاه شمار و شیوه عدد نویسی رایج کنونی) است که به دست ما رسیده. ترجمه لاتینی این کتاب نیز در اروپا شهرت بسیار یافت. از آنجا که روایت لاتینی با عبارت «Dixit Algorismi»  (ترجمه عبارت عربی «قال الخوارزمی» یعنی «خوارزمی گوید») آغاز می‌شد اروپائیان حساب هندی را آلگوریسم (Algorism) نامیدند. همین اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس شیوه‌ای منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در زبان‌های اروپایی (مثلا Algoritm‌ در انگلیسی) به همین معنی اخیر به کار می‌رود&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;کرامتی، یونس.  &#039;&#039;&#039;کارنامه ایرانیان.&#039;&#039;&#039; تهران: 1380، ص 51-59.&lt;/ref&gt;.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>خوارزمی، ابوعبدالله محمد بن موسی، همان گونه که محققان معاصر اروپایی نیز بدان معترف‌اند، یکی از بزرگ‌ترین ریاضی‌دانان همه اعصار به شمار می‌آید که افزون بر این در نجوم، گاهشماری، تاریخ و جغرافیا نیز سرآمد بود. خوارزمی در اواخر سده 2 قمری و هنگامی که مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب جمهوری ترکمنستان) می‌زیست به دربار او پیوست و همراهش به بغداد رفت و احتمالا چندی پس از 232قمری درگذشت. نام رشته «جبر»  در زبان‌های اروپایی (در انگلیسی: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام [[کتاب]] جبر خوارزمی یعنی «اَلْجَبْر و المقابله» است. این کتاب کهن‌ترین کتاب درباره جبر و اصولا نخستین کتاب ریاضیات دوره اسلامی به شمار می‌رود. در 1145 میلادی رابِرْتِ چِسْتِری (انگلیسی) کتاب جبر خوارزمی را به لاتینی ترجمه کرد و از طریق همین ترجمه بود که دانشمندان اروپایی با این شاخه از ریاضیات آشنا شدند. چند سال پس از آن نیز گِرارْدوسِ کِرِمونایی (بزرگ‌ترین مترجم عربی به لاتین در طول تاریخ) ترجمه لاتینی دیگری از این کتاب فراهم آورد که به اندازه ترجمه رابرت مشهور نشد. خوارزمی در کتاب جبر خود معادلات درجه اول و دوم را دسته بندی و حل کرد و درستی روش محاسبه ریشه را به روش هندسی ثابت کرد (بسیار شبیه به همان استدلالی که در کتاب‌های درسی کنونی آمده است). متن عربی و ترجمه‌های لاتین، انگلیسی و فارسی الجبر و المقابله بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ رسیده است. در 1380شمسی نیز یونس کرامتی برگردان فارسی ساده شده این کتاب را همراه با شرح کامل مسائل و راه حل آنها به زبان ریاضی با عنوان نخستین گام‌های جبر در تهران منتشر کرده است&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;کرامتی، یونس. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;نخستین گام‌های جبر&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. (بازنویسی کتاب &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;الجبر و المقابله&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; خوارزمی)، تهران: 1380.&lt;/ref&gt;. کتاب الجمع و التفریق خوارزمی نیز نخستین کتاب حساب دوره اسلامی و کهن‌ترین کتاب درباره حساب هندی(=دستگاه شمار و شیوه عدد نویسی رایج کنونی) است که به دست ما رسیده. ترجمه لاتینی این کتاب نیز در اروپا شهرت بسیار یافت. از آنجا که روایت لاتینی با عبارت «Dixit Algorismi»  (ترجمه عبارت عربی «قال الخوارزمی» یعنی «خوارزمی گوید») آغاز می‌شد اروپائیان حساب هندی را آلگوریسم (Algorism) نامیدند. همین اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس شیوه‌ای منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در زبان‌های اروپایی (مثلا Algoritm‌ در انگلیسی) به همین معنی اخیر به کار می‌رود&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;کرامتی، یونس.  &#039;&#039;&#039;کارنامه ایرانیان.&#039;&#039;&#039; تهران: 1380، ص 51-59.&lt;/ref&gt;.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> </table>

Nazli https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C&diff=6843&oldid=prev 2025-05-07T14:15:34Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۱۵</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l9">خط ۹:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۹:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== &#039;&#039;&#039;مآخذ&#039;&#039;&#039; ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== &#039;&#039;&#039;مآخذ&#039;&#039;&#039; ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;references /&gt;</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یونس كرامتی</ins></div></td></tr> </table>

Nazli https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C&diff=6842&oldid=prev 2025-05-07T14:15:16Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۱۵</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''خوارزمي،''' </del>ابوعبدالله محمد بن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">موسي، </del>همان گونه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>محققان معاصر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اروپايي نيز </del>بدان معترف‌اند، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">يكي </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بزرگ‌ترين رياضي‌دانان همة </del>اعصار به شمار <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مي‌آيد كه </del>افزون بر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اين </del>در نجوم، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گاهشماري، تاريخ </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جغرافيا نيز </del>سرآمد بود. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمي </del>در اواخر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سدة </del>2 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قمري </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هنگامي كه </del>مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جمهوري تركمنستان</del>) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مي‌زيست </del>به دربار او <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پيوست </del>و همراهش به بغداد رفت و احتمالا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چندي </del>پس از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">232قمري </del>درگذشت. نام <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رشتة </del>«جبر»  در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زبان‌هاي اروپايي </del>(در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انگليسي</del>: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام [[کتاب<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|كتاب</del>]] جبر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمي يعني «''اَلْجَبْر </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">المقابلة'''''»''' </del>است. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اين كتاب كهن‌ترين كتاب دربارة </del>جبر و اصولا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نخستين كتاب رياضيات دورة اسلامي </del>به شمار <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مي‌رود</del>. در 1145 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ميلادي </del>رابِرْتِ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چِسْتِري </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انگليسي</del>) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب </del>جبر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمي </del>را به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">لاتيني </del>ترجمه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد </del>و از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">طريق همين </del>ترجمه بود <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>دانشمندان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اروپايي </del>با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اين </del>شاخه از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رياضيات </del>آشنا شدند. چند سال پس از آن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نيز </del>گِرارْدوسِ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كِرِمونايي </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بزرگ‌ترين </del>مترجم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عربي </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">لاتين </del>در طول <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاريخ</del>) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمة لاتيني ديگري </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اين كتاب </del>فراهم آورد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اندازة ترجمة </del>رابرت مشهور نشد. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمي </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب </del>جبر خود معادلات <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درجة </del>اول و دوم را دسته <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بندي </del>و حل <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درستي </del>روش <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محاسبة ريشه </del>را به روش <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هندسي </del>ثابت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بسيار شبيه </del>به همان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">استدلالي كه </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب‌هاي درسي كنوني </del>آمده است). متن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عربي </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه‌هاي لاتين، انگليسي </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فارسي ''</del>الجبر و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">المقابلة'' </del>بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رسيده </del>است. در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1380شمسي نيز يونس كرامتي </del>برگردان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فارسي سادة شدة اين كتاب </del>را همراه با شرح <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كامل </del>مسائل و راه حل آنها به زبان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رياضي </del>با عنوان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''نخستين گام‌هاي </del>جبر<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>در تهران منتشر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرده </del>است<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del>&lt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt;(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del>)&lt;/<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب ''</del>الجمع و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">التفريق'' خوارزمي نيز نخستين كتاب </del>حساب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورة اسلامي </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كهن‌ترين كتاب دربارة </del>حساب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هندي</del>(=دستگاه شمار و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شيوة </del>عدد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نويسي رايج كنوني</del>) است <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>به دست ما <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رسيده</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمة لاتيني اين كتاب نيز </del>در اروپا شهرت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بسيار يافت</del>. از آنجا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه روايت لاتيني </del>با عبارت «Dixit Algorismi»  (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمة </del>عبارت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عربي </del>«قال <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الخوارزمي» يعني «خوارزمي گويد»</del>) آغاز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مي‌شد اروپائيان </del>حساب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هندي </del>را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آلگوريسم </del>(Algorism) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ناميدند</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همين </del>اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شيوه‌اي </del>منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زبان‌هاي اروپايي </del>(مثلا Algoritm‌ در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انگليسي</del>) به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همين معني اخير </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كار مي‌رود.</del>&lt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(1، 2)</del>&lt;/<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt;  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمی، </ins>ابوعبدالله محمد بن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">موسی، </ins>همان گونه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>محققان معاصر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اروپایی نیز </ins>بدان معترف‌اند، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یکی </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بزرگ‌ترین ریاضی‌دانان همه </ins>اعصار به شمار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">می‌آید که </ins>افزون بر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این </ins>در نجوم، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گاهشماری، تاریخ </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جغرافیا نیز </ins>سرآمد بود. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمی </ins>در اواخر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سده </ins>2 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قمری </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هنگامی که </ins>مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جمهوری ترکمنستان</ins>) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">می‌زیست </ins>به دربار او <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیوست </ins>و همراهش به بغداد رفت و احتمالا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چندی </ins>پس از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">232قمری </ins>درگذشت. نام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رشته </ins>«جبر»  در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زبان‌های اروپایی </ins>(در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انگلیسی</ins>: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام [[کتاب]] جبر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمی یعنی «اَلْجَبْر </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">المقابله» </ins>است. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این کتاب کهن‌ترین کتاب درباره </ins>جبر و اصولا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نخستین کتاب ریاضیات دوره اسلامی </ins>به شمار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">می‌رود</ins>. در 1145 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">میلادی </ins>رابِرْتِ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چِسْتِری </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انگلیسی</ins>) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب </ins>جبر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمی </ins>را به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">لاتینی </ins>ترجمه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد </ins>و از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">طریق همین </ins>ترجمه بود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>دانشمندان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اروپایی </ins>با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این </ins>شاخه از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ریاضیات </ins>آشنا شدند. چند سال پس از آن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نیز </ins>گِرارْدوسِ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کِرِمونایی </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بزرگ‌ترین </ins>مترجم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عربی </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">لاتین </ins>در طول <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ</ins>) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه لاتینی دیگری </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این کتاب </ins>فراهم آورد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اندازه ترجمه </ins>رابرت مشهور نشد. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمی </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب </ins>جبر خود معادلات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درجه </ins>اول و دوم را دسته <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بندی </ins>و حل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درستی </ins>روش <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محاسبه ریشه </ins>را به روش <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هندسی </ins>ثابت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بسیار شبیه </ins>به همان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">استدلالی که </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب‌های درسی کنونی </ins>آمده است). متن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عربی </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه‌های لاتین، انگلیسی </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فارسی </ins>الجبر و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">المقابله </ins>بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رسیده </ins>است. در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1380شمسی نیز یونس کرامتی </ins>برگردان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فارسی ساده شده این کتاب </ins>را همراه با شرح <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کامل </ins>مسائل و راه حل آنها به زبان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ریاضی </ins>با عنوان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نخستین گام‌های </ins>جبر در تهران منتشر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرده </ins>است&lt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref name=":0"</ins>&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرامتی، یونس. '''''نخستین گام‌های جبر'''''. </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بازنویسی کتاب '''''الجبر و المقابله''''' خوارزمی</ins>)<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">، تهران: 1380.</ins>&lt;/<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. کتاب </ins>الجمع و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">التفریق خوارزمی نیز نخستین کتاب </ins>حساب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره اسلامی </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کهن‌ترین کتاب درباره </ins>حساب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هندی</ins>(=دستگاه شمار و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شیوه </ins>عدد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نویسی رایج کنونی</ins>) است <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>به دست ما <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رسیده</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه لاتینی این کتاب نیز </ins>در اروپا شهرت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بسیار یافت</ins>. از آنجا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که روایت لاتینی </ins>با عبارت «Dixit Algorismi»  (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه </ins>عبارت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عربی </ins>«قال <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الخوارزمی» یعنی «خوارزمی گوید»</ins>) آغاز <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">می‌شد اروپائیان </ins>حساب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هندی </ins>را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آلگوریسم </ins>(Algorism) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نامیدند</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همین </ins>اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شیوه‌ای </ins>منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زبان‌های اروپایی </ins>(مثلا Algoritm‌ در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انگلیسی</ins>) به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همین معنی اخیر </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کار می‌رود</ins>&lt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref name=":0" /</ins>&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref name=":1"&gt;کرامتی، یونس.  '''کارنامه ایرانیان.''' تهران: 1380، ص 51-59.</ins>&lt;/<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زيج خوارزمي نيز </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نخستين آثاري </del>است <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>در آن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برخي جدولها براي </del>توابع <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مثلثاتي </del>آمده است. مدل <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سياره‌اي </del>مورد نظر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمي </del>با مدل <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بطلميوسي تفاوتي آشكار </del>داشت و قاعدتا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بيشتر </del>تحت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأثير </del>سنت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نجومي </del>هند بود. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مجريطي </del>منجم بزرگ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اندلسي </del>(اهل <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مادريد</del>) متن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">منقحي </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اين زيج </del>فراهم آورد. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زيج خوارزمي </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زبان‌هاي عبري، لاتيني، آلماني </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انگليسي </del>ترجمه و شرح شده است<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del>&lt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(1، 2)</del>&lt;/<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">  </del>  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زیج خوارزمی نیز </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نخستین آثاری </ins>است <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>در آن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برخی جدول‌ها برای </ins>توابع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مثلثاتی </ins>آمده است. مدل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سیاره‌ای </ins>مورد نظر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمی </ins>با مدل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بطلمیوسی تفاوتی آشکار </ins>داشت و قاعدتا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بیشتر </ins>تحت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأثیر </ins>سنت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نجومی </ins>هند بود. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مجریطی </ins>منجم بزرگ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اندلسی </ins>(اهل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مادرید</ins>) متن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">منقحی </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این زیج </ins>فراهم آورد. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زیج خوارزمی </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زبان‌های عبری، لاتینی، آلمانی </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انگلیسی </ins>ترجمه و شرح شده است&lt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref name=":0" /</ins>&gt;&lt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref name=":1" </ins>/&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''مآخذ''': </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1-    كرامتي، يونس. '''''نخستين گام‌هاي جبر'''''. (بازنويسي كتاب '''''الجبر و المقابلة''''' خوارزمي)، تهران: 1380. </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مثلثات]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[کتاب]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2-     كرامتي، يونس.  </del>'''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كارنامة ايرانيان.</del>''' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران: 1380، ص 51-59. </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== </ins>'''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مآخذ</ins>''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یونس کرامتی</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Nazli https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C&diff=6091&oldid=prev 2025-05-05T09:36:48Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۶</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''خوارزمي،''' ابوعبدالله محمد بن موسي، همان گونه كه محققان معاصر اروپايي نيز بدان معترف‌اند، يكي از بزرگ‌ترين رياضي‌دانان همة اعصار به شمار مي‌آيد كه افزون بر اين در نجوم، گاهشماري، تاريخ و جغرافيا نيز سرآمد بود. خوارزمي در اواخر سدة 2 قمري و هنگامي كه مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب جمهوري تركمنستان) مي‌زيست به دربار او پيوست و همراهش به بغداد رفت و احتمالا چندي پس از 232قمري درگذشت. نام رشتة «جبر»  در زبان‌هاي اروپايي (در انگليسي: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام كتاب جبر خوارزمي يعني «''اَلْجَبْر و المقابلة'''''»''' است. اين كتاب كهن‌ترين كتاب دربارة جبر و اصولا نخستين كتاب رياضيات دورة اسلامي به شمار مي‌رود. در 1145 ميلادي رابِرْتِ چِسْتِري (انگليسي) كتاب جبر خوارزمي را به لاتيني ترجمه كرد و از طريق همين ترجمه بود كه دانشمندان اروپايي با اين شاخه از رياضيات آشنا شدند. چند سال پس از آن نيز گِرارْدوسِ كِرِمونايي (بزرگ‌ترين مترجم عربي به لاتين در طول تاريخ) ترجمة لاتيني ديگري از اين كتاب فراهم آورد كه به اندازة ترجمة رابرت مشهور نشد. خوارزمي در كتاب جبر خود معادلات درجة اول و دوم را دسته بندي و حل كرد و درستي روش محاسبة ريشه را به روش هندسي ثابت كرد (بسيار شبيه به همان استدلالي كه در كتاب‌هاي درسي كنوني آمده است). متن عربي و ترجمه‌هاي لاتين، انگليسي و فارسي ''الجبر و المقابلة'' بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ رسيده است. در 1380شمسي نيز يونس كرامتي برگردان فارسي سادة شدة اين كتاب را همراه با شرح كامل مسائل و راه حل آنها به زبان رياضي با عنوان ''نخستين گام‌هاي جبر'' در تهران منتشر كرده است.&lt;sup&gt;(1)&lt;/sup&gt; كتاب ''الجمع و التفريق'' خوارزمي نيز نخستين كتاب حساب دورة اسلامي و كهن‌ترين كتاب دربارة حساب هندي(=دستگاه شمار و شيوة عدد نويسي رايج كنوني) است كه به دست ما رسيده. ترجمة لاتيني اين كتاب نيز در اروپا شهرت بسيار يافت. از آنجا كه روايت لاتيني با عبارت «Dixit Algorismi»  (ترجمة عبارت عربي «قال الخوارزمي» يعني «خوارزمي گويد») آغاز مي‌شد اروپائيان حساب هندي را آلگوريسم (Algorism) ناميدند. همين اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس شيوه‌اي منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در زبان‌هاي اروپايي (مثلا Algoritm‌ در انگليسي) به همين معني اخير به كار مي‌رود.&lt;sup&gt;(1، 2)&lt;/sup&gt;  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''خوارزمي،''' ابوعبدالله محمد بن موسي، همان گونه كه محققان معاصر اروپايي نيز بدان معترف‌اند، يكي از بزرگ‌ترين رياضي‌دانان همة اعصار به شمار مي‌آيد كه افزون بر اين در نجوم، گاهشماري، تاريخ و جغرافيا نيز سرآمد بود. خوارزمي در اواخر سدة 2 قمري و هنگامي كه مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب جمهوري تركمنستان) مي‌زيست به دربار او پيوست و همراهش به بغداد رفت و احتمالا چندي پس از 232قمري درگذشت. نام رشتة «جبر»  در زبان‌هاي اروپايي (در انگليسي: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[کتاب|</ins>كتاب<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>جبر خوارزمي يعني «''اَلْجَبْر و المقابلة'''''»''' است. اين كتاب كهن‌ترين كتاب دربارة جبر و اصولا نخستين كتاب رياضيات دورة اسلامي به شمار مي‌رود. در 1145 ميلادي رابِرْتِ چِسْتِري (انگليسي) كتاب جبر خوارزمي را به لاتيني ترجمه كرد و از طريق همين ترجمه بود كه دانشمندان اروپايي با اين شاخه از رياضيات آشنا شدند. چند سال پس از آن نيز گِرارْدوسِ كِرِمونايي (بزرگ‌ترين مترجم عربي به لاتين در طول تاريخ) ترجمة لاتيني ديگري از اين كتاب فراهم آورد كه به اندازة ترجمة رابرت مشهور نشد. خوارزمي در كتاب جبر خود معادلات درجة اول و دوم را دسته بندي و حل كرد و درستي روش محاسبة ريشه را به روش هندسي ثابت كرد (بسيار شبيه به همان استدلالي كه در كتاب‌هاي درسي كنوني آمده است). متن عربي و ترجمه‌هاي لاتين، انگليسي و فارسي ''الجبر و المقابلة'' بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ رسيده است. در 1380شمسي نيز يونس كرامتي برگردان فارسي سادة شدة اين كتاب را همراه با شرح كامل مسائل و راه حل آنها به زبان رياضي با عنوان ''نخستين گام‌هاي جبر'' در تهران منتشر كرده است.&lt;sup&gt;(1)&lt;/sup&gt; كتاب ''الجمع و التفريق'' خوارزمي نيز نخستين كتاب حساب دورة اسلامي و كهن‌ترين كتاب دربارة حساب هندي(=دستگاه شمار و شيوة عدد نويسي رايج كنوني) است كه به دست ما رسيده. ترجمة لاتيني اين كتاب نيز در اروپا شهرت بسيار يافت. از آنجا كه روايت لاتيني با عبارت «Dixit Algorismi»  (ترجمة عبارت عربي «قال الخوارزمي» يعني «خوارزمي گويد») آغاز مي‌شد اروپائيان حساب هندي را آلگوريسم (Algorism) ناميدند. همين اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس شيوه‌اي منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در زبان‌هاي اروپايي (مثلا Algoritm‌ در انگليسي) به همين معني اخير به كار مي‌رود.&lt;sup&gt;(1، 2)&lt;/sup&gt;  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>زيج خوارزمي نيز از نخستين آثاري است كه در آن برخي جدولها براي توابع مثلثاتي آمده است. مدل سياره‌اي مورد نظر خوارزمي با مدل بطلميوسي تفاوتي آشكار داشت و قاعدتا بيشتر تحت تأثير سنت نجومي هند بود. مجريطي منجم بزرگ اندلسي (اهل مادريد) متن منقحي از اين زيج فراهم آورد. زيج خوارزمي به زبان‌هاي عبري، لاتيني، آلماني و انگليسي ترجمه و شرح شده است.&lt;sup&gt;(1، 2)&lt;/sup&gt;    </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>زيج خوارزمي نيز از نخستين آثاري است كه در آن برخي جدولها براي توابع مثلثاتي آمده است. مدل سياره‌اي مورد نظر خوارزمي با مدل بطلميوسي تفاوتي آشكار داشت و قاعدتا بيشتر تحت تأثير سنت نجومي هند بود. مجريطي منجم بزرگ اندلسي (اهل مادريد) متن منقحي از اين زيج فراهم آورد. زيج خوارزمي به زبان‌هاي عبري، لاتيني، آلماني و انگليسي ترجمه و شرح شده است.&lt;sup&gt;(1، 2)&lt;/sup&gt;    </div></td></tr> </table>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C&diff=1637&oldid=prev 2024-08-22T05:03:01Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «&#039;&#039;&#039;خوارزمي،&#039;&#039;&#039; ابوعبدالله محمد بن موسي، همان گونه كه محققان معاصر اروپايي نيز بدان معترف‌اند، يكي از بزرگ‌ترين رياضي‌دانان همة اعصار به شمار مي‌آيد كه افزون بر اين در نجوم، گاهشماري، تاريخ و جغرافيا نيز سرآمد بود. خوارزمي در اواخر سدة 2 قمري...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>&#039;&#039;&#039;خوارزمي،&#039;&#039;&#039; ابوعبدالله محمد بن موسي، همان گونه كه محققان معاصر اروپايي نيز بدان معترف‌اند، يكي از بزرگ‌ترين رياضي‌دانان همة اعصار به شمار مي‌آيد كه افزون بر اين در نجوم، گاهشماري، تاريخ و جغرافيا نيز سرآمد بود. خوارزمي در اواخر سدة 2 قمري و هنگامي كه مأمون در مَروْ (امروزه در جنوب جمهوري تركمنستان) مي‌زيست به دربار او پيوست و همراهش به بغداد رفت و احتمالا چندي پس از 232قمري درگذشت. نام رشتة «جبر»  در زبان‌هاي اروپايي (در انگليسي: Algerbra، در فرانسه Algèbre و...) برگرفته از نام كتاب جبر خوارزمي يعني «&#039;&#039;اَلْجَبْر و المقابلة&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;»&#039;&#039;&#039; است. اين كتاب كهن‌ترين كتاب دربارة جبر و اصولا نخستين كتاب رياضيات دورة اسلامي به شمار مي‌رود. در 1145 ميلادي رابِرْتِ چِسْتِري (انگليسي) كتاب جبر خوارزمي را به لاتيني ترجمه كرد و از طريق همين ترجمه بود كه دانشمندان اروپايي با اين شاخه از رياضيات آشنا شدند. چند سال پس از آن نيز گِرارْدوسِ كِرِمونايي (بزرگ‌ترين مترجم عربي به لاتين در طول تاريخ) ترجمة لاتيني ديگري از اين كتاب فراهم آورد كه به اندازة ترجمة رابرت مشهور نشد. خوارزمي در كتاب جبر خود معادلات درجة اول و دوم را دسته بندي و حل كرد و درستي روش محاسبة ريشه را به روش هندسي ثابت كرد (بسيار شبيه به همان استدلالي كه در كتاب‌هاي درسي كنوني آمده است). متن عربي و ترجمه‌هاي لاتين، انگليسي و فارسي &#039;&#039;الجبر و المقابلة&#039;&#039; بارها در نقاط مختلف جهان به چاپ رسيده است. در 1380شمسي نيز يونس كرامتي برگردان فارسي سادة شدة اين كتاب را همراه با شرح كامل مسائل و راه حل آنها به زبان رياضي با عنوان &#039;&#039;نخستين گام‌هاي جبر&#039;&#039; در تهران منتشر كرده است.&lt;sup&gt;(1)&lt;/sup&gt; كتاب &#039;&#039;الجمع و التفريق&#039;&#039; خوارزمي نيز نخستين كتاب حساب دورة اسلامي و كهن‌ترين كتاب دربارة حساب هندي(=دستگاه شمار و شيوة عدد نويسي رايج كنوني) است كه به دست ما رسيده. ترجمة لاتيني اين كتاب نيز در اروپا شهرت بسيار يافت. از آنجا كه روايت لاتيني با عبارت «Dixit Algorismi»  (ترجمة عبارت عربي «قال الخوارزمي» يعني «خوارزمي گويد») آغاز مي‌شد اروپائيان حساب هندي را آلگوريسم (Algorism) ناميدند. همين اصطلاح بعد‌ها به «فن محاسبه بر اساس شيوه‌اي منظم و مدون» اطلاق شده و امروزه در زبان‌هاي اروپايي (مثلا Algoritm‌ در انگليسي) به همين معني اخير به كار مي‌رود.&lt;sup&gt;(1، 2)&lt;/sup&gt; <br /> <br /> زيج خوارزمي نيز از نخستين آثاري است كه در آن برخي جدولها براي توابع مثلثاتي آمده است. مدل سياره‌اي مورد نظر خوارزمي با مدل بطلميوسي تفاوتي آشكار داشت و قاعدتا بيشتر تحت تأثير سنت نجومي هند بود. مجريطي منجم بزرگ اندلسي (اهل مادريد) متن منقحي از اين زيج فراهم آورد. زيج خوارزمي به زبان‌هاي عبري، لاتيني، آلماني و انگليسي ترجمه و شرح شده است.&lt;sup&gt;(1، 2)&lt;/sup&gt;  <br /> <br /> &#039;&#039;&#039;مآخذ&#039;&#039;&#039;: <br /> <br /> 1-    كرامتي، يونس. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;نخستين گام‌هاي جبر&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. (بازنويسي كتاب &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;الجبر و المقابلة&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; خوارزمي)، تهران: 1380. <br /> <br /> 2-     كرامتي، يونس.  &#039;&#039;&#039;كارنامة ايرانيان.&#039;&#039;&#039; تهران: 1380، ص 51-59. <br /> <br /> <br /> یونس کرامتی</div>

Samei