https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D8%B1%DA%AFارگ - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-21T04:34:32Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%DA%AF&diff=5495&oldid=prevSamei در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۱۶2025-05-03T12:16:23Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۱۶</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ارگ]] یا ارک،''' واژهای پهلوی به معنی دژ، کهندژ (قهندز) با دیوارهای ستبر و استوار و مقر حکمرانان، پادشاهان و نظامیان و خدمتکاران آنها در مرکز اداری و سیاسی شهر یا قلعههایی بزرگتر. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ارگ]] یا ارک،''' واژهای پهلوی به معنی دژ، کهندژ (قهندز) با دیوارهای ستبر و استوار و مقر حکمرانان، پادشاهان و نظامیان و خدمتکاران آنها در مرکز اداری و سیاسی شهر یا قلعههایی بزرگتر. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بنای ارگ و دژهایکهن در ایران به زمانی باز میگردد که یکجانشینان به دلایل گوناگون و مطابق شرایط مختلف اقلیمی این سرزمین انواع مختلفی از حصارهای گرد سکونتگاه را با برج و باروهای ستبر برآوردند. از این رو تاریخ دقیقی برای ارگسازی در ایران نمیتوان برشمرد. اما از کاوشهای باستانشناسی پیداست که به قدمت شهرنشینی در ایران میباشد. در منابع تاریخی پیش از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلام، </del>ارگ و ارگبذ بسیار به کار رفتهاند. برخی برآنند که از نام کوه اَرَکَدْری ( Arakadri )محل شورش گئومات مغ در برابر [[داریوش|داریوشیکم]]<sup>*</sup> یاد شده در [[بیستون|سنگ نبشته بیستون]]<sup>*</sup> میتوان واژه ارک(ارگ) را بازیافت<ref>رجبی، پرویز. «ارگ»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 656.</ref>. یونانیان بناهای برفراز کوه و بلندی را آکروپولیس(Akropolis) (ارگ شهر)، برخی واژههای آرکس[Arx] لاتینی و دونژن[Donjon] نورمنی[Norman] به معنی قلعه(کلا) و برج را با آن یکی میدانند<ref>Perry. J. R. ((Arg)), '''''Encyclopaedia Iranica'''''. London, Boston. 1988, p. 395.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بنای ارگ و دژهایکهن در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به زمانی باز میگردد که یکجانشینان به دلایل گوناگون و مطابق شرایط مختلف اقلیمی این سرزمین انواع مختلفی از حصارهای گرد سکونتگاه را با برج و باروهای ستبر برآوردند. از این رو تاریخ دقیقی برای ارگسازی در ایران نمیتوان برشمرد. اما از کاوشهای باستانشناسی پیداست که به قدمت شهرنشینی در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>میباشد. در منابع تاریخی پیش از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[اسلام]]، </ins>ارگ و ارگبذ بسیار به کار رفتهاند. برخی برآنند که از نام کوه اَرَکَدْری ( Arakadri )محل شورش گئومات مغ در برابر [[داریوش|داریوشیکم]]<sup>*</sup> یاد شده در [[بیستون|سنگ نبشته بیستون]]<sup>*</sup> میتوان واژه ارک(ارگ) را بازیافت<ref>رجبی، پرویز. «ارگ»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 656.</ref>. یونانیان بناهای برفراز کوه و بلندی را آکروپولیس(Akropolis) (ارگ شهر)، برخی واژههای آرکس[Arx] لاتینی و دونژن[Donjon] نورمنی[Norman] به معنی قلعه(کلا) و برج را با آن یکی میدانند<ref>Perry. J. R. ((Arg)), '''''Encyclopaedia Iranica'''''. London, Boston. 1988, p. 395.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما پیداست که همه ارگها در بلندی بنا نشدهاند، مانند ارگهای بخارا، تهران و [[شیراز]] که در دشت بنا شدهاند. بستر مرتفع برخی ارگها نیز از خاکدست ریز یا تخریبها و ساخت و سازهای پیاپی بهوجود آمده است. [[ارگ]] مشرف بر شهرهای قدیم و دربرگیرنده ساختار سیاسی- نظامی و بخشی از شهر بود. از این رو ارگهای وسیعی مانند بم، تنها بخش حاکمنشین شهر کُهن بودند<ref>گوبه، هانیس. «ارگ بم»، '''''نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران'''''. ترجمه كرامتالله افسر، به كوشش محمد یوسف كیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 304.</ref>. [[ارگ]] در معنای کلی با قلعه تفاوتهایی دارد که مهمترین آن وابستگی ارگ به شهر میباشد در حالی که بیشتر قلعهها مستقل از شهرها بودند، و ارگ تلقی نمیشدند، مانند قلعه لمبسر و الموت<ref>ستوده، منوچهر. «ارگ»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 658.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما پیداست که همه ارگها در بلندی بنا نشدهاند، مانند ارگهای بخارا، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[استان </ins>تهران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|تهران]] </ins>و [[شیراز]] که در دشت بنا شدهاند. بستر مرتفع برخی ارگها نیز از خاکدست ریز یا تخریبها و ساخت و سازهای پیاپی بهوجود آمده است. [[ارگ]] مشرف بر شهرهای قدیم و دربرگیرنده ساختار سیاسی- نظامی و بخشی از شهر بود. از این رو ارگهای وسیعی مانند بم، تنها بخش حاکمنشین شهر کُهن بودند<ref>گوبه، هانیس. «ارگ بم»، '''''نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران'''''. ترجمه كرامتالله افسر، به كوشش محمد یوسف كیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 304.</ref>. [[ارگ]] در معنای کلی با قلعه تفاوتهایی دارد که مهمترین آن وابستگی ارگ به شهر میباشد در حالی که بیشتر قلعهها مستقل از شهرها بودند، و ارگ تلقی نمیشدند، مانند قلعه لمبسر و الموت<ref>ستوده، منوچهر. «ارگ»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 658.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دلایل جغرافیایی مانند موقعیت طبیعی و شرایط اقلیمی، بستر و محل بنای ارگ، شرایط اقتصادی مانند وجود [[بازار]]<nowiki/>ها و تلاقی یا گذر راههای تجاری، شرایط سیاسی تدافعی در بنای [[ارگ|ارگ]]<nowiki/>ها و نوع آنها دخالت داشتهاند<ref>ذكاء، یحیی. «مفهوم دژ و ارگ یا هسته مركزی ایجاد شهرها در ایران»، '''''مقالات كنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران'''''. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج1، ص226.</ref>. بر این اساس، بخشهای گوناگون مانند: [[آب انبار]] یا چاه آب، سربازخانه، حاکمنشین، پرستشگاه، زندان، طویله، برجهای دیدهبانی، دروازههای چندگانه، خندق، وجود کنگرهها و جانپناهها و حتی چند ضلعی بودن باروها نشان از کاربرد ویژه ارگ دارند. از این رو ارگ هسته مرکزی در اداره شهر بود که در مواقع ضروری میتوانست جانپناه مردم بیرون از آن و ساکنان روستاها و محلههای «بیرونی» شهر نیز باشد. ارگهای بخارا، سمرقند، نارین قلعه میبد، بم، [[کرمان]]، [[شیراز]]، [[تبریز]]، تهران، زرنگ و بمپور (ایرانشهر) که هرکدام مشخصات ویژهای در معماری و شهرسازی دارند مورد پژوهشهای مختلف تاریخی، باستانشناسی و معماری قرار گرفتهاند تا کارکرد واقعی هر یک شناخته شود<ref>Perry. Ibid. p. 395-396.</ref>.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دلایل جغرافیایی مانند موقعیت طبیعی و شرایط اقلیمی، بستر و محل بنای ارگ، شرایط اقتصادی مانند وجود [[بازار]]<nowiki/>ها و تلاقی یا گذر راههای تجاری، شرایط سیاسی تدافعی در بنای [[ارگ|ارگ]]<nowiki/>ها و نوع آنها دخالت داشتهاند<ref>ذكاء، یحیی. «مفهوم دژ و ارگ یا هسته مركزی ایجاد شهرها در ایران»، '''''مقالات كنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران'''''. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج1، ص226.</ref>. بر این اساس، بخشهای گوناگون مانند: [[آب انبار]] یا چاه آب، سربازخانه، حاکمنشین، پرستشگاه، زندان، طویله، برجهای دیدهبانی، دروازههای چندگانه، خندق، وجود کنگرهها و جانپناهها و حتی چند ضلعی بودن باروها نشان از کاربرد ویژه ارگ دارند. از این رو ارگ هسته مرکزی در اداره شهر بود که در مواقع ضروری میتوانست جانپناه مردم بیرون از آن و ساکنان روستاها و محلههای «بیرونی» شهر نیز باشد. ارگهای بخارا، سمرقند، نارین قلعه میبد، بم، [[کرمان]]، [[شیراز]]، [[تبریز]]، تهران، زرنگ و بمپور (ایرانشهر) که هرکدام مشخصات ویژهای در معماری و شهرسازی دارند مورد پژوهشهای مختلف تاریخی، باستانشناسی و معماری قرار گرفتهاند تا کارکرد واقعی هر یک شناخته شود<ref>Perry. Ibid. p. 395-396.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l21">خط ۲۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حسن باستانی راد</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حسن باستانی راد</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%DA%AF&diff=3972&oldid=prevSamei در ۲۲ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۰2025-04-22T16:20:17Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۲ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۰</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ارگ]] یا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ارك،</del>''' واژهای پهلوی به معنی دژ، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كهندژ </del>(قهندز) با دیوارهای ستبر و استوار و مقر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حكمرانان، </del>پادشاهان و نظامیان و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خدمتكاران </del>آنها در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مركز </del>اداری و سیاسی شهر یا قلعههایی بزرگتر. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ارگ]] یا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ارک،</ins>''' واژهای پهلوی به معنی دژ، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کهندژ </ins>(قهندز) با دیوارهای ستبر و استوار و مقر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حکمرانان، </ins>پادشاهان و نظامیان و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خدمتکاران </ins>آنها در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مرکز </ins>اداری و سیاسی شهر یا قلعههایی بزرگتر. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بنای ارگ و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دژهایكهن </del>در ایران به زمانی باز میگردد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه یكجانشینان </del>به دلایل گوناگون و مطابق شرایط مختلف اقلیمی این سرزمین انواع مختلفی از حصارهای گرد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سكونتگاه </del>را با برج و باروهای ستبر برآوردند. از این رو تاریخ دقیقی برای ارگسازی در ایران نمیتوان برشمرد. اما از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاوشهای </del>باستانشناسی پیداست <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>به قدمت شهرنشینی در ایران میباشد. در منابع تاریخی پیش از اسلام، ارگ و ارگبذ بسیار به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كار </del>رفتهاند. برخی برآنند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>از نام <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كوه اَرَكَدْری </del>( Arakadri )محل شورش گئومات مغ در برابر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">داریوشیكم</del><sup>*</sup> یاد شده در سنگ نبشته بیستون<sup>*</sup> میتوان واژه ارک(ارگ) را بازیافت<ref>رجبی، پرویز. «ارگ»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 656.</ref>. یونانیان بناهای برفراز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كوه </del>و بلندی را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آكروپولیس</del>(Akropolis) (ارگ شهر)، برخی واژههای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آركس</del>[Arx] لاتینی و دونژن[Donjon] نورمنی[Norman] به معنی قلعه(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كلا</del>) و برج را با آن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یكی </del>میدانند<ref>Perry. J. R. ((Arg)), '''''Encyclopaedia Iranica'''''. London, Boston. 1988, p. 395.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بنای ارگ و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دژهایکهن </ins>در ایران به زمانی باز میگردد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که یکجانشینان </ins>به دلایل گوناگون و مطابق شرایط مختلف اقلیمی این سرزمین انواع مختلفی از حصارهای گرد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سکونتگاه </ins>را با برج و باروهای ستبر برآوردند. از این رو تاریخ دقیقی برای ارگسازی در ایران نمیتوان برشمرد. اما از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاوشهای </ins>باستانشناسی پیداست <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>به قدمت شهرنشینی در ایران میباشد. در منابع تاریخی پیش از اسلام، ارگ و ارگبذ بسیار به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کار </ins>رفتهاند. برخی برآنند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>از نام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کوه اَرَکَدْری </ins>( Arakadri )محل شورش گئومات مغ در برابر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[داریوش|داریوشیکم]]</ins><sup>*</sup> یاد شده در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[بیستون|</ins>سنگ نبشته بیستون<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> میتوان واژه ارک(ارگ) را بازیافت<ref>رجبی، پرویز. «ارگ»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 656.</ref>. یونانیان بناهای برفراز <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کوه </ins>و بلندی را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آکروپولیس</ins>(Akropolis) (ارگ شهر)، برخی واژههای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آرکس</ins>[Arx] لاتینی و دونژن[Donjon] نورمنی[Norman] به معنی قلعه(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کلا</ins>) و برج را با آن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یکی </ins>میدانند<ref>Perry. J. R. ((Arg)), '''''Encyclopaedia Iranica'''''. London, Boston. 1988, p. 395.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما پیداست <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>همه ارگها در بلندی بنا نشدهاند، مانند ارگهای بخارا، تهران و شیراز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>در دشت بنا شدهاند. بستر مرتفع برخی ارگها نیز از خاکدست ریز یا تخریبها و ساخت و سازهای پیاپی بهوجود آمده است. [[ارگ]] مشرف بر شهرهای قدیم و دربرگیرنده ساختار سیاسی- نظامی و بخشی از شهر بود. از این رو ارگهای وسیعی مانند بم، تنها بخش <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حاكمنشین </del>شهر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كُهن </del>بودند<ref>گوبه، هانیس. «ارگ بم»، '''''نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران'''''. ترجمه كرامتالله افسر، به كوشش محمد یوسف كیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 304.</ref>. [[ارگ]] در معنای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كلی </del>با قلعه تفاوتهایی دارد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>مهمترین آن وابستگی ارگ به شهر میباشد در حالی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>بیشتر قلعهها مستقل از شهرها بودند، و ارگ تلقی نمیشدند، مانند قلعه لمبسر و الموت<ref>ستوده، منوچهر. «ارگ»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 658.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما پیداست <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>همه ارگها در بلندی بنا نشدهاند، مانند ارگهای بخارا، تهران و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>شیراز<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] که </ins>در دشت بنا شدهاند. بستر مرتفع برخی ارگها نیز از خاکدست ریز یا تخریبها و ساخت و سازهای پیاپی بهوجود آمده است. [[ارگ]] مشرف بر شهرهای قدیم و دربرگیرنده ساختار سیاسی- نظامی و بخشی از شهر بود. از این رو ارگهای وسیعی مانند بم، تنها بخش <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حاکمنشین </ins>شهر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کُهن </ins>بودند<ref>گوبه، هانیس. «ارگ بم»، '''''نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران'''''. ترجمه كرامتالله افسر، به كوشش محمد یوسف كیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 304.</ref>. [[ارگ]] در معنای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کلی </ins>با قلعه تفاوتهایی دارد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>مهمترین آن وابستگی ارگ به شهر میباشد در حالی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>بیشتر قلعهها مستقل از شهرها بودند، و ارگ تلقی نمیشدند، مانند قلعه لمبسر و الموت<ref>ستوده، منوچهر. «ارگ»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 658.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دلایل جغرافیایی مانند موقعیت طبیعی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">وشرایط </del>اقلیمی، بستر و محل بنای ارگ، شرایط اقتصادی مانند وجود <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بازارها </del>و تلاقی یا گذر راههای تجاری، شرایط سیاسی تدافعی در بنای [[ارگ|ارگ]]<nowiki/>ها و نوع آنها دخالت داشتهاند<ref>ذكاء، یحیی. «مفهوم دژ و ارگ یا هسته مركزی ایجاد شهرها در ایران»، '''''مقالات كنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران'''''. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج1، ص226.</ref>. بر این اساس، بخشهای گوناگون مانند: آب انبار یا چاه آب، سربازخانه، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حاكمنشین، </del>پرستشگاه، زندان، طویله، برجهای دیدهبانی، دروازههای چندگانه، خندق، وجود <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كنگرهها </del>و جانپناهها و حتی چند ضلعی بودن باروها نشان از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاربرد </del>ویژه ارگ دارند. از این رو ارگ هسته <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مركزی </del>در اداره شهر بود <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>در مواقع ضروری میتوانست جانپناه مردم بیرون از آن و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ساكنان </del>روستاها و محلههای «بیرونی» شهر نیز باشد. ارگهای بخارا، سمرقند، نارین قلعه میبد، بم، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرمان، شیراز، تبریز، </del>تهران، زرنگ و بمپور (ایرانشهر) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه هركدام </del>مشخصات ویژهای در معماری و شهرسازی دارند مورد پژوهشهای مختلف تاریخی، باستانشناسی و معماری قرار گرفتهاند تا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاركرد </del>واقعی هر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یکشناخته </del>شود<ref>Perry. Ibid. p. 395-396.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دلایل جغرافیایی مانند موقعیت طبیعی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">و شرایط </ins>اقلیمی، بستر و محل بنای ارگ، شرایط اقتصادی مانند وجود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[بازار]]<nowiki/>ها </ins>و تلاقی یا گذر راههای تجاری، شرایط سیاسی تدافعی در بنای [[ارگ|ارگ]]<nowiki/>ها و نوع آنها دخالت داشتهاند<ref>ذكاء، یحیی. «مفهوم دژ و ارگ یا هسته مركزی ایجاد شهرها در ایران»، '''''مقالات كنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران'''''. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج1، ص226.</ref>. بر این اساس، بخشهای گوناگون مانند: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>آب انبار<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>یا چاه آب، سربازخانه، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حاکمنشین، </ins>پرستشگاه، زندان، طویله، برجهای دیدهبانی، دروازههای چندگانه، خندق، وجود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کنگرهها </ins>و جانپناهها و حتی چند ضلعی بودن باروها نشان از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاربرد </ins>ویژه ارگ دارند. از این رو ارگ هسته <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مرکزی </ins>در اداره شهر بود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>در مواقع ضروری میتوانست جانپناه مردم بیرون از آن و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ساکنان </ins>روستاها و محلههای «بیرونی» شهر نیز باشد. ارگهای بخارا، سمرقند، نارین قلعه میبد، بم، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[کرمان]]، [[شیراز]]، [[تبریز]]، </ins>تهران، زرنگ و بمپور (ایرانشهر) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که هرکدام </ins>مشخصات ویژهای در معماری و شهرسازی دارند مورد پژوهشهای مختلف تاریخی، باستانشناسی و معماری قرار گرفتهاند تا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کارکرد </ins>واقعی هر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یک شناخته </ins>شود<ref>Perry. Ibid. p. 395-396.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بخشهای غیردفاعی برخی از این ارگها بر ساختار معماری دفاعی آن برتری داشته است <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چنانكه </del>مطابق منابع موجود مسجد جامع علیشاه در تبریز را ارگ علیشاه میگفتهاند<ref>Afšar. K. ((Arg-e ALišah)), Encyclopaedia Iranica. 1988. p. 397.</ref>. اما در ارگ بم، تأسیسات <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حكومتی </del>و نظامی آن مهمترین و بزرگترین بخشها را شامل میشده است. در این ارگ عوامل تجاری و دفاعی، باعث گردید تا هم برج و باروهای آن متناسب با شرایط نظامی ساخته شود و هم سربازخانه، قورخانه، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بازار، </del>چهارسوق، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاروانسرا </del>و اصطبل مهمترین بخشهای آن به شمار روند<ref>كریمی، اصغر. «معماری ارگ بم و صنعت ابریشم»، '''''مقالات كنگره معماری و شهرسازی'''''. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج2، ص256.</ref>. ارگها باروهایی چند داشتند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>آنها را از شارستان جدا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">میكرد </del>و شارستان نیز با بارویی از ربض <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>شامل باغ و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كشتزار </del>بود جدا میشد<ref>ستوده، منوچهر. '''''حدود العالم من المشرق الی المغرب'''''. تهران: 1340، طهوری، ص117. </ref>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاوشهای </del>باستانشناسی در شهرهایی مانند هگمتانه<sup>*</sup> و تصویرهای بهدست آمده از شهرهای باستانی به ویژه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كیشیرم </del>دوره مادی، دژه مادی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاروكین </del>از قرن هشتم پ.م، دژ ماننا قرن هفتم پ.م<ref>دیاكونوف، ا. م. '''''تاریخ ماد'''''. ترجمه كریم كشاورز، تهران: 2537 (1357)، پیام، ص178-199. </ref>، بیانگر آن است <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>این باروها به مانند باروهای ارگ بم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یكی </del>بر دیگری مشرف بوده و درون آخرین بارو <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حكمران سكونت </del>داشته است. برخی بناهای مطبق مانند چغازنبیل شوش <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه كاركرد </del>مذهبی داشته نیز بیش و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كم استحكاماتی </del>شبیه به این بناها داشته است. از ساختار معماری ارگها بر میآید <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>بنیاد ارگهای دوره اسلامی بر بستر ارگهای پیش از آن بنا شده و مطابق شرایط زمانی الحاقاتی بر آنان افزوده شده است<ref>پازوكی طرودی، ناصر. '''''استحكامات دفاعی در ایران دوره اسلامی'''''. تهران: 1376، سازمان میراث فرهنگی كشور، صفحات مختلف.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بخشهای غیردفاعی برخی از این ارگها بر ساختار معماری دفاعی آن برتری داشته است <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چنانکه </ins>مطابق منابع موجود مسجد جامع علیشاه در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>تبریز<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>را ارگ علیشاه میگفتهاند<ref>Afšar. K. ((Arg-e ALišah)), Encyclopaedia Iranica. 1988. p. 397.</ref>. اما در ارگ بم، تأسیسات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حکومتی </ins>و نظامی آن مهمترین و بزرگترین بخشها را شامل میشده است. در این ارگ عوامل تجاری و دفاعی، باعث گردید تا هم برج و باروهای آن متناسب با شرایط نظامی ساخته شود و هم سربازخانه، قورخانه، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[بازار]]، </ins>چهارسوق، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاروانسرا </ins>و اصطبل مهمترین بخشهای آن به شمار روند<ref>كریمی، اصغر. «معماری ارگ بم و صنعت ابریشم»، '''''مقالات كنگره معماری و شهرسازی'''''. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج2، ص256.</ref>. ارگها باروهایی چند داشتند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>آنها را از شارستان جدا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">میکرد </ins>و شارستان نیز با بارویی از ربض <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>شامل باغ و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کشتزار </ins>بود جدا میشد<ref>ستوده، منوچهر. '''''حدود العالم من المشرق الی المغرب'''''. تهران: 1340، طهوری، ص117. </ref>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاوشهای </ins>باستانشناسی در شهرهایی مانند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>هگمتانه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> و تصویرهای بهدست آمده از شهرهای باستانی به ویژه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کیشیرم </ins>دوره مادی، دژه مادی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاروکین </ins>از قرن هشتم پ.م، دژ ماننا قرن هفتم پ.م<ref>دیاكونوف، ا. م. '''''تاریخ ماد'''''. ترجمه كریم كشاورز، تهران: 2537 (1357)، پیام، ص178-199. </ref>، بیانگر آن است <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>این باروها به مانند باروهای ارگ بم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یکی </ins>بر دیگری مشرف بوده و درون آخرین بارو <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حکمران سکونت </ins>داشته است. برخی بناهای مطبق مانند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>چغازنبیل<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>شوش <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که کارکرد </ins>مذهبی داشته نیز بیش و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کم استحکاماتی </ins>شبیه به این بناها داشته است. از ساختار معماری ارگها بر میآید <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>بنیاد ارگهای دوره اسلامی بر بستر ارگهای پیش از آن بنا شده و مطابق شرایط زمانی الحاقاتی بر آنان افزوده شده است<ref>پازوكی طرودی، ناصر. '''''استحكامات دفاعی در ایران دوره اسلامی'''''. تهران: 1376، سازمان میراث فرهنگی كشور، صفحات مختلف.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ارگ بم]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[هگمتانه]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دانشنامه ایران</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). </ins>دانشنامه ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حسن باستانی راد</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حسن باستانی راد</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">----</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%DA%AF&diff=2404&oldid=prevNazli در ۴ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۴۹2025-01-04T06:49:13Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%DA%AF&diff=2404&oldid=719">نمایش تغییرات</a>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%DA%AF&diff=719&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''ارگ يا ارك،''' واژهاي پهلوي به معني دژ، كهندژ (قهندز) با ديوارهاي ستبر و استوار و مقر حكمرانان، پادشاهان و نظاميان و خدمتكاران آنها در مركز اداري و سياسي شهر يا قلعههايي بزرگتر. بناي ارگ و دژهايكهن در ايران به زماني باز ميگردد كه ي...» ایجاد کرد2024-08-13T15:16:13Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''ارگ يا ارك،''' واژهاي پهلوي به معني دژ، كهندژ (قهندز) با ديوارهاي ستبر و استوار و مقر حكمرانان، پادشاهان و نظاميان و خدمتكاران آنها در مركز اداري و سياسي شهر يا قلعههايي بزرگتر. بناي ارگ و دژهايكهن در ايران به زماني باز ميگردد كه ي...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''ارگ يا ارك،''' واژهاي پهلوي به معني دژ، كهندژ (قهندز) با ديوارهاي ستبر و استوار و مقر حكمرانان، پادشاهان و نظاميان و خدمتكاران آنها در مركز اداري و سياسي شهر يا قلعههايي بزرگتر. <br />
<br />
بناي ارگ و دژهايكهن در ايران به زماني باز ميگردد كه يكجانشينان به دلايل گوناگون و مطابق شرايط مختلف اقليمي اين سرزمين انواع مختلفي از حصارهاي گرد سكونتگاه را با برج و باروهاي ستبر برآوردند. از اين رو تاريخ دقيقي براي ارگسازي در ايران نميتوان برشمرد. اما از كاوشهاي باستانشناسي پيداست كه به قدمت شهرنشيني در ايران ميباشد. در منابع تاريخي پيش از اسلام، ارگ و ارگبذ بسيار به كار رفتهاند. برخي برآنند كه از نام كوه اَرَكَدْري[1] محل شورش گئومات مغ در برابر داريوشيكم<sup>*</sup> ياد شده در سنگ نبشتة بيستون<sup>*</sup> ميتوان واژة ارك (ارگ) را بازيافت.<sup>1</sup> يونانيان بناهاي برفراز كوه و بلندي را آكروپوليس[2] (ارگ شهر)، برخي واژههاي آركس[3] لاتيني و دونژن[4] نورمني[5] به معني قلعه(كلا) و برج را با آن يكي ميدانند.<sup>2</sup> <br />
<br />
اما پيداست كه همة ارگها در بلندي بنا نشدهاند، مانند ارگهاي بخارا، تهران و شيراز كه در دشت بنا شدهاند. بستر مرتفع برخي ارگها نيز از خاك دست ريز يا تخريبها و ساخت و سازهاي پياپي بهوجود آمده است. ارگ مشرف بر شهرهاي قديم و دربرگيرندة ساختار سياسي- نظامي و بخشي از شهر بود. از اين رو ارگهاي وسيعي مانند بم، تنها بخش حاكمنشين شهر كُهن بودند.<sup>3</sup> ارگ در معناي كلي با قلعه تفاوتهايي دارد كه مهمترين آن وابستگي ارگ به شهر ميباشد در حالي كه بيشتر قلعهها مستقل از شهرها بودند، و ارگ تلقي نميشدند، مانند قلعه لمبسر و الموت.<sup>4</sup><br />
<br />
دلايل جغرافيايي مانند موقعيت طبيعي وشرايط اقليمي، بستر و محل بناي ارگ، شرايط اقتصادي مانند وجود بازارها و تلاقي يا گذر راههاي تجاري، شرايط سياسي تدافعي در بناي ارگها و نوع آنها دخالت داشتهاند.<sup>5</sup> بر اين اساس، بخشهاي گوناگون مانند: آب انبار يا چاه آب، سربازخانه، حاكمنشين، پرستشگاه، زندان، طويله، برجهاي ديدهباني، دروازههاي چندگانه، خندق، وجود كنگرهها و جانپناهها و حتي چند ضلعي بودن باروها نشان از كاربرد ويژة ارگ دارند. از اين رو ارگ هستة مركزي در ادارة شهر بود كه در مواقع ضروري ميتوانست جانپناه مردم بيرون از آن و ساكنان روستاها و محلههاي «بيروني» شهر نيز باشد. ارگهاي بخارا، سمرقند، نارين قلعة ميبد، بم، كرمان، شيراز، تبريز، تهران، زرنگ و بمپور (ايرانشهر) كه هركدام مشخصات ويژهاي در معماري و شهرسازي دارند مورد پژوهشهاي مختلف تاريخي، باستانشناسي و معماري قرار گرفتهاند تا كاركرد واقعي هر يك شناخته شود.<sup>6</sup><br />
<br />
بخشهاي غيردفاعي برخي از اين ارگها بر ساختار معماري دفاعي آن برتري داشته است چنانكه مطابق منابع موجود مسجد جامع عليشاه در تبريز را ارگ عليشاه ميگفتهاند.<sup>7</sup> اما در ارگ بم، تأسيسات حكومتي و نظامي آن مهمترين و بزرگترين بخشها را شامل ميشده است. در اين ارگ عوامل تجاري و دفاعي، باعث گرديد تا هم برج و باروهاي آن متناسب با شرايط نظامي ساخته شود و هم سربازخانه، قورخانه، بازار، چهارسوق، كاروانسرا و اصطبل مهمترين بخشهاي آن به شمار روند.<sup>8</sup> ارگها باروهايي چند داشتند كه آنها را از شارستان جدا ميكرد و شارستان نيز با بارويي از ربض كه شامل باغ و كشتزار بود جدا ميشد.<sup>9</sup> كاوشهاي باستانشناسي در شهرهايي مانند هگمتانه<sup>*</sup> و تصويرهاي بهدست آمده از شهرهاي باستاني به ويژه كيشيرم دورة مادي، دژه مادي شاروكين از قرن هشتم پ.م، دژ ماننا قرن هفتم پ.م<sup>10</sup>، بيانگر آن است كه اين باروها به مانند باروهاي ارگ بم يكي بر ديگري مشرف بوده و درون آخرين بارو حكمران سكونت داشته است. برخي بناهاي مطبق مانند چغازنبيل شوش كه كاركرد مذهبي داشته نيز بيش و كم استحكاماتي شبيه به اين بناها داشته است. از ساختار معماري ارگها بر ميآيد كه بنياد ارگهاي دورة اسلامي بر بستر ارگهاي پيش از آن بنا شده و مطابق شرايط زماني الحاقاتي بر آنان افزوده شده است.<sup>11</sup> <br />
<br />
'''مآخذ:'''<br />
<br />
1. رجبي، پرويز. «ارگ»، '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. تهران: 1375، مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ج 7، ص 656.<br />
<br />
2. Perry. J. R. ((Arg)), '''''Encyclopaedia Iranica'''''. London, Boston. 1988, p. 395.<br />
<br />
3. گوبه، هانيس. «ارگ بم»، '''''نظري اجمالي به شهرنشيني و شهرسازي در ايران'''''. ترجمة كرامتالله افسر، به كوشش محمد يوسف كياني، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ص 304. <br />
<br />
4. ستوده، منوچهر. «ارگ»، '''''دايرة المعارف بزرگ اسلامي'''''. تهران: 1375، مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ج 7، ص 658. <br />
<br />
5. ذكاء، يحيي. «مفهوم دژ و ارگ يا هستة مركزي ايجاد شهرها در ايران»، '''''مقالات كنگرة تاريخ معماري و شهرسازي ايران'''''. تهران: 1374، سازمان ميراث فرهنگي كشور، ج1، ص226. <br />
<br />
6. Perry. Ibid. p. 395-396.<br />
<br />
7. Afšar. K. ((Arg-e ALišah)), Encyclopaedia Iranica. 1988. p. 397.<br />
<br />
8. كريمي، اصغر. «معماري ارگ بم و صنعت ابريشم»، '''''مقالات كنگره معماري و شهرسازي'''''. تهران: 1374، سازمان ميراث فرهنگي كشور، ج2، ص256. <br />
<br />
9. ستوده، منوچهر. '''''حدود العالم من المشرق الي المغرب'''''. تهران: 1340، طهوري، ص117. <br />
<br />
10. دياكونوف، ا. م. '''''تاريخ ماد'''''. ترجمة كريم كشاورز، تهران: 2537 (1357)، پيام، ص178-199. <br />
<br />
11. پازوكي طرودي، ناصر. '''''استحكامات دفاعي در ايران دورة اسلامي'''''. تهران: 1376، سازمان ميراث فرهنگي كشور، صفحات مختلف.<br />
<br />
<br />
<br />
حسن باستانی راد<br />
<br />
----[1]. Arakadri <br />
<br />
[2]. Akropolis <br />
<br />
[3]. Arx <br />
<br />
[4]. Donjon <br />
<br />
[5]. Norman</div>Samei