https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86استان اصفهان - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-16T03:38:08Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=5713&oldid=prevSamei در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۰۲2025-05-03T22:02:46Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=5713&oldid=5444">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=5444&oldid=prevMaedeh در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۲2025-05-03T09:02:55Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=5444&oldid=4768">نمایش تغییرات</a>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=4768&oldid=prevMaedeh در ۲۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۲۵2025-04-28T14:25:13Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=4768&oldid=1717">نمایش تغییرات</a>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=1717&oldid=prevHasti در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۹:۱۹2024-09-10T19:19:55Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۹:۱۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[پرونده:استان اصفهان.jpg|بندانگشتی|استان اصفهان، برگرفته از ویکیدا، قابل بازیابی از<nowiki/>https://fa.wikida.ir/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اصفهان، نام استانی است به مرکزیت شهری به همین نام، واقع در مرکز جغرافیایی ایران و در همسایگی هشت استان دیگر به نامهای [[سمنان]] و [[قم]] (از شمال)، مرکزی (از شمال غرب)، [[استان لرستان|لرستان]] (از غرب)، «[[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]]» (از جنوب غرب)، «کهگیلویه و بویراحمد» و [[استان فارس|فارس]] (از جنوب) و [[استان یزد|یزد]] (از سرتا سر شرق)<ref name=":0">سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان اصفهان). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور، 1384، ص1.</ref>. استان اصفهان با مختصات جغرافیایی َ42 ْ30 تا َ30 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ29 تا َ30 ْ55 طول شرقی، دارای 107027 کم وسعت، 5/6 درصد از مساحت ایران را در برمیگیرد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384 ص13.</ref>. استان اصفهان با نامهای باستانی آپادان، آپادانا، آسپادانا، سپاهان، اسپاهان<ref>چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مكانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 167.</ref> و ... همواره به عنوان یکی از مناطق تمدنی ایران، شناخته بوده است. در حدودالعالم از اصفهان با نام سپاهان و به همراه پارس، خوزستان، آذربایگان و ... یاد میشود<ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص31، 32، 45، 130، 136، 137، 140.</ref>. استان اصفهان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات جغرافیای سیاسی کشور، دارای 21 شهرستان، 44 بخش، 123 دهستان و 92 شهر است. نامهای شهرستانهای استان اصفهان عبارتند از: نایین، اردستان آران و بیدگل، کاشان، نطنز، گلپایگان، خوانسار، فریدن، فریدون شهر، چادگان، نجف آباد، خمینیشهر، فلاورجان، مبارکه، شهرضا، سمیرم، سمیرم سفلی (به مرکزیت دهاقان)، لنجان (به مرکزیت زرین شهر)، تیران و کرون (به مرکزیت تیران)، برخوار و میمه (به مرکزیت شاهین شهر) و اصفهان<ref name=":0" />. استان اصفهان به لحاظ جغرافیای طبیعی، دارای تنوع و ناهمگونی بسیاری است. در حالی که قسمت شرقی و شمال شرقی آن، شامل شهرستان نایین به عنوان وسیعترین شهرستان استان و نیز شهرستان اردستان، در پهنه گستردهای از کویر (دشت کویر)، جای دارند و همچنین شهرستان آران و بیدگل در سواحل جنوبی دریاچه نمک و شورهزارهای اطراف قرار گرفته است، قسمت غربی آن در میان ارتفاعات زاگرس و دامنههای سرسبز و پر آب آن واقع است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص84 و 85 (نقشه طبیعی استان اصفهان).</ref>. به طور کلی قسمت غربی استان اصفهان به دو ناحیه کوهستانی و دشتی تقسیم میشود. ناحیه کوهستانی در غرب و جنوب غربی، شامل پیش کوههای زاگرس است که از حدود کوههای گلپایگان تا ارتفاعات دنا در سمیرم گسترش یافته است و در اطراف نطنز و کاشان نیز ارتفاعاتی با نام کرکس مشاهده میشود. ناحیه دشتی از آبرفتهای [[زاینده رود]] تشکیل شده که با شیب ملایمی تا باتلاق گاوخونی واقع در جنوب شرقی اصفهان ادامه دارد. با توجه به ویژگیهای جغرافیایی مورد اشاره، میانگین دمای هوا در استان اصفهان از غرب تا شرق افزایش مییابد. میانگین دما در ارتفاعات غربی حدود 4 درجه سانتیگراد و در نواحی شرقی حدود 22 درجه سانتیگراد است. به همین ترتیب، میانگین بارش سالیانه استان نیز بین 600 تا 1000 میلیمتر در ارتفاعات غربی تا 60 میلیمتر در نواحی پست شرقی و شمال شرقی تغییر میکند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص8 - 3.</ref>. عوامل فوق، توزیع نامتعادل جمعیت را نیز فراهم ساخته، به گونهای که حدود نیمی از پهنه جغرافیایی استان دارای جمعیتی کمتر 25 نفر در کیلومتر مربع و در برخی نقاط تراکم جمعیت به 200 نفر و بیشتر در کیلومتر مربع میرسد<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص68.</ref>. در گستره جغرافیایی استان اصفهان، عارضههای طبیعی زیر قابل توجه هستند. شاهانکوه با 4040م ارتفاع به عنوان بلندترین قله استان در منطقه کوهستانی فریدونشهر در غربیترین قسمت استان قرار دارد. کوه کرکس با 3895م ارتفاع در جنوب شهر نطنز نیز بلندترین قله در مجموعه کوههای کرکس به شمار میآید<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 92 و 154.</ref>. ارتفاعات داخل استان سرچشمه، ریزآبهها و رودخانههای متعددی هستند که به تالابها و کویرهای داخلی و یا به رودها و جریانهای سطحی خارج از استان میپیوندند. قسمت اعظم استان اصفهان درحوضه آبریز مرکزی ایران و قسمتی نیز در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. زیر مجموعه حوضههای مذکور عبارتند از<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص18-21.</ref>: </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اصفهان، نام استانی است به مرکزیت شهری به همین نام، واقع در مرکز جغرافیایی ایران و در همسایگی هشت استان دیگر به نامهای [[سمنان]] و [[قم]] (از شمال)، مرکزی (از شمال غرب)، [[استان لرستان|لرستان]] (از غرب)، «[[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]]» (از جنوب غرب)، «کهگیلویه و بویراحمد» و [[استان فارس|فارس]] (از جنوب) و [[استان یزد|یزد]] (از سرتا سر شرق)<ref name=":0">سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان اصفهان). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور، 1384، ص1.</ref>. استان اصفهان با مختصات جغرافیایی َ42 ْ30 تا َ30 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ29 تا َ30 ْ55 طول شرقی، دارای 107027 کم وسعت، 5/6 درصد از مساحت ایران را در برمیگیرد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384 ص13.</ref>. استان اصفهان با نامهای باستانی آپادان، آپادانا، آسپادانا، سپاهان، اسپاهان<ref>چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مكانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 167.</ref> و ... همواره به عنوان یکی از مناطق تمدنی ایران، شناخته بوده است. در حدودالعالم از اصفهان با نام سپاهان و به همراه پارس، خوزستان، آذربایگان و ... یاد میشود<ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص31، 32، 45، 130، 136، 137، 140.</ref>. استان اصفهان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات جغرافیای سیاسی کشور، دارای 21 شهرستان، 44 بخش، 123 دهستان و 92 شهر است. نامهای شهرستانهای استان اصفهان عبارتند از: نایین، اردستان آران و بیدگل، کاشان، نطنز، گلپایگان، خوانسار، فریدن، فریدون شهر، چادگان، نجف آباد، خمینیشهر، فلاورجان، مبارکه، شهرضا، سمیرم، سمیرم سفلی (به مرکزیت دهاقان)، لنجان (به مرکزیت زرین شهر)، تیران و کرون (به مرکزیت تیران)، برخوار و میمه (به مرکزیت شاهین شهر) و اصفهان<ref name=":0" />. استان اصفهان به لحاظ جغرافیای طبیعی، دارای تنوع و ناهمگونی بسیاری است. در حالی که قسمت شرقی و شمال شرقی آن، شامل شهرستان نایین به عنوان وسیعترین شهرستان استان و نیز شهرستان اردستان، در پهنه گستردهای از کویر (دشت کویر)، جای دارند و همچنین شهرستان آران و بیدگل در سواحل جنوبی دریاچه نمک و شورهزارهای اطراف قرار گرفته است، قسمت غربی آن در میان ارتفاعات زاگرس و دامنههای سرسبز و پر آب آن واقع است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص84 و 85 (نقشه طبیعی استان اصفهان).</ref>. به طور کلی قسمت غربی استان اصفهان به دو ناحیه کوهستانی و دشتی تقسیم میشود. ناحیه کوهستانی در غرب و جنوب غربی، شامل پیش کوههای زاگرس است که از حدود کوههای گلپایگان تا ارتفاعات دنا در سمیرم گسترش یافته است و در اطراف نطنز و کاشان نیز ارتفاعاتی با نام کرکس مشاهده میشود. ناحیه دشتی از آبرفتهای [[زاینده رود]] تشکیل شده که با شیب ملایمی تا باتلاق گاوخونی واقع در جنوب شرقی اصفهان ادامه دارد. با توجه به ویژگیهای جغرافیایی مورد اشاره، میانگین دمای هوا در استان اصفهان از غرب تا شرق افزایش مییابد. میانگین دما در ارتفاعات غربی حدود 4 درجه سانتیگراد و در نواحی شرقی حدود 22 درجه سانتیگراد است. به همین ترتیب، میانگین بارش سالیانه استان نیز بین 600 تا 1000 میلیمتر در ارتفاعات غربی تا 60 میلیمتر در نواحی پست شرقی و شمال شرقی تغییر میکند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص8 - 3.</ref>. عوامل فوق، توزیع نامتعادل جمعیت را نیز فراهم ساخته، به گونهای که حدود نیمی از پهنه جغرافیایی استان دارای جمعیتی کمتر 25 نفر در کیلومتر مربع و در برخی نقاط تراکم جمعیت به 200 نفر و بیشتر در کیلومتر مربع میرسد<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص68.</ref>. در گستره جغرافیایی استان اصفهان، عارضههای طبیعی زیر قابل توجه هستند. شاهانکوه با 4040م ارتفاع به عنوان بلندترین قله استان در منطقه کوهستانی فریدونشهر در غربیترین قسمت استان قرار دارد. کوه کرکس با 3895م ارتفاع در جنوب شهر نطنز نیز بلندترین قله در مجموعه کوههای کرکس به شمار میآید<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 92 و 154.</ref>. ارتفاعات داخل استان سرچشمه، ریزآبهها و رودخانههای متعددی هستند که به تالابها و کویرهای داخلی و یا به رودها و جریانهای سطحی خارج از استان میپیوندند. قسمت اعظم استان اصفهان درحوضه آبریز مرکزی ایران و قسمتی نیز در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. زیر مجموعه حوضههای مذکور عبارتند از<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1381، ص18-21.</ref>: </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
</table>Hastihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=1715&oldid=prevHasti در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۹:۱۵2024-09-10T19:15:44Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=1715&oldid=1714">نمایش تغییرات</a>Hastihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=1714&oldid=prevHasti در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۹:۰۵2024-09-10T19:05:38Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=1714&oldid=1713">نمایش تغییرات</a>Hastihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=1713&oldid=prevHasti در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۹:۰۱2024-09-10T19:01:16Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=1713&oldid=946">نمایش تغییرات</a>Hastihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86&diff=946&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''اصفهان،''' نام استاني است به مركزيت شهري به همين نام، واقع در مركز جغرافيايي ايران و در همسايگي هشت استان ديگر به نامهاي سمنان و قم (از شمال)، مركزي (از شمال غرب)، لرستان (از غرب)، «چهارمحال و بختياري» (از جنوب غرب)، «كهگيلويه و بويراحمد» و فار...» ایجاد کرد2024-08-14T17:30:55Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''اصفهان،''' نام استاني است به مركزيت شهري به همين نام، واقع در مركز جغرافيايي ايران و در همسايگي هشت استان ديگر به نامهاي سمنان و قم (از شمال)، مركزي (از شمال غرب)، لرستان (از غرب)، «چهارمحال و بختياري» (از جنوب غرب)، «كهگيلويه و بويراحمد» و فار...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''اصفهان،''' نام استاني است به مركزيت شهري به همين نام، واقع در مركز جغرافيايي ايران و در همسايگي هشت استان ديگر به نامهاي سمنان و قم (از شمال)، مركزي (از شمال غرب)، لرستان (از غرب)، «چهارمحال و بختياري» (از جنوب غرب)، «كهگيلويه و بويراحمد» و فارس (از جنوب) و يزد (از سرتا سر شرق).<sup>1</sup> استان اصفهان با مختصات جغرافيايي َ42 ْ30 تا َ30 ْ34 عرض شمالي و َ40 ْ29 تا َ30 ْ55 طول شرقي، داراي 107027 كم<sup>2</sup> وسعت، 5/6 درصد از مساحت ايران را در برميگيرد.<sup>2</sup> استان اصفهان با نامهاي باستاني آپادان، آپادانا، آسپادانا، سپاهان، اسپاهان<sup>3</sup> و ... (← اصفهان ـ شهر) همواره به عنوان يكي از مناطق تمدني ايران، شناخته بوده است. در حدودالعالم از اصفهان با نام سپاهان و به همراه پارس، خوزستان، آذربايگان و ... ياد ميشود.<sup>4</sup> استان اصفهان طبق آخرين تغييرات در تقسيمات جغرافياي سياسي كشور، داراي 21 شهرستان، 44 بخش، 123 دهستان و 92 شهر است. نامهاي شهرستانهاي استان اصفهان عبارتند از: نايين، اردستان آران و بيدگل، كاشان، نطنز، گلپايگان، خوانسار، فريدن، فريدون شهر، چادگان، نجف آباد، خمينيشهر، فلاورجان، مباركه، شهرضا، سميرم، سميرم سفلي (به مركزيت دهاقان)، لنجان (به مركزيت زرين شهر)، تيران و كرون (به مركزيت تيران)، برخوار و ميمه (به مركزيت شاهين شهر) و اصفهان.<sup>5</sup> استان اصفهان به لحاظ جغرافياي طبيعي، داراي تنوع و ناهمگوني بسياري است. در حالي كه قسمت شرقي و شمال شرقي آن، شامل شهرستان نايين به عنوان وسيعترين شهرستان استان و نيز شهرستان اردستان، در پهنة گستردهاي از كوير (دشت كوير)، جاي دارند و همچنين شهرستان آران و بيدگل در سواحل جنوبي درياچة نمك و شورهزارهاي اطراف قرار گرفته است، قسمت غربي آن در ميان ارتفاعات زاگرس و دامنههاي سرسبز و پر آب آن واقع است.<sup>6</sup> به طور كلي قسمت غربي استان اصفهان به دو ناحية كوهستاني و دشتي تقسيم ميشود. ناحية كوهستاني در غرب و جنوب غربي، شامل پيش كوههاي زاگرس است كه از حدود كوههاي گلپايگان تا ارتفاعات دنا در سميرم گسترش يافته است و در اطراف نطنز و كاشان نيز ارتفاعاتي با نام كركس مشاهده ميشود. ناحية دشتي از آبرفتهاي زاينده رود (← زاينده رود) تشكيل شده كه با شيب ملايمي تا باتلاق گاوخوني واقع در جنوب شرقي اصفهان ادامه دارد. با توجه به ويژگيهاي جغرافيايي مورد اشاره، ميانگين دماي هوا در استان اصفهان از غرب تا شرق افزايش مييابد. ميانگين دما در ارتفاعات غربي حدود 4 درجة سانتيگراد و در نواحي شرقي حدود 22 درجة سانتيگراد است. به همين ترتيب، ميانگين بارش ساليانة استان نيز بين 600 تا 1000 ميليمتر در ارتفاعات غربي تا 60 ميليمتر در نواحي پست شرقي و شمال شرقي تغيير ميكند.<sup>7</sup> عوامل فوق، توزيع نامتعادل جمعيت را نيز فراهم ساخته، به گونهاي كه حدود نيمي از پهنة جغرافيايي استان داراي جمعيتي كمتر 25 نفر در كيلومتر مربع و در برخي نقاط تراكم جمعيت به 200 نفر و بيشتر در كيلومتر مربع ميرسد.<sup>8</sup> در گسترة جغرافيايي استان اصفهان، عارضههاي طبيعي زير قابل توجه هستند. شاهانكوه با 4040م ارتفاع به عنوان بلندترين قلة استان در منطقة كوهستاني فريدونشهر در غربيترين قسمت استان قرار دارد. كوه كركس با 3895م ارتفاع در جنوب شهر نطنز نيز بلندترين قله در مجموعه كوههاي كركس به شمار ميآيد.<sup>9</sup> ارتفاعات داخل استان سرچشمه، ريزآبهها و رودخانههاي متعددي هستند كه به تالابها و كويرهاي داخلي و يا به رودها و جريانهاي سطحي خارج از استان ميپيوندند. قسمت اعظم استان اصفهان درحوضة آبريز مركزي ايران و قسمتي نيز در حوضة آبريز خليج فارس و درياي عمان قرار دارد. زير مجموعة حوضههاي مذكور عبارتند از:<sup>10</sup> 1- حوضة آبريز زاينده رود، 2- حوضة آبريز دز، 3- حوضة آبريز سد پانزده خرداد و درياچة نمك، 4- حوضة آبريز كوير، 5- حوضة آبريز كارون.<br />
<br />
مهمترين و بزرگترين جريان آب سطحي در استان، زاينده رود است كه از منطقة «كوهرنگ» در استان چهارمحال و بختياري، در دامنههاي زردكوه سرچشمه ميگيرد و پس از آبياري بخش وسيعي از استان، نهايتاً به باتلاق گاوخوني در 140 كيلومتري جنوب شرقي اصفهان منتهي ميشود (← زاينده رود). در سميرم كه منطقهاي كوهستاني در جنوب استان است، رودهاي قابل استفاده مارُبر، حنّا و سولگان جريان دارند. همچنين رود مرغاب در 60 كيلومتري غرب نجفآباد از دالان كوه سرچشمه ميگيرد و رود دربند كه از كوههاي فريدون شهر به سوي گلپايگان روان است و رود ديگري به نام گلپايگان (اناربار) به درياچة نمك (قم) سرازير ميشود. باتلاق گاوخوني در جنوب استان و درياچة نمك در شمال آن دو عارضة طبيعي ديگر و مهم استان محسوب ميشوند كه هر كدام نقطة پاياني دو حوضة آبريز هستند (← درياچهها). استان اصفهان نيز همچون ديگر استانهاي كشور، تا حدودي به واسطة وجود گسلهاي متعدد در معرض خطر زلزله قرار دارد؛ اما با اين حال با توجه به نقشة پهنهبندي خطر لرزهاي ايران كه مأخذ آن پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله است،<sup>11</sup> به جز شهر كاشان كه در منطقه «خطر خيلي بالا» قرار دارد، بقية نقاط استان، از جمله مركز آن در منطقة «خطر پايين» واقع است و قسمتهايي نيز در منطقة خطر «متوسط» و يا «بالا» قرار گرفتهاند. استان اصفهان با داشتن فرودگاه و شريانهاي وسيع ارتباطي يكي از قطبهاي مهم صنعتي ايران است<sup>12</sup> كه افزون بر معادن مختلف، فعاليتهاي كشاورزي، دامداري و جنگلداري آن نيز به ويژه در غرب و جنوب استان، در حد نسبتاً مطلوبي انجام ميگيرد. امكانات آموزشي و وجود دانشگاههاي مختلف، استان اصفهان را به يكي از مراكز مهم آموزش عالي كشور تبديل كرده است.<sup>13</sup> استان اصفهان با تنوع اقليمي و نيز داشتن مراكز مهم فرهنگي و جاذبههاي گردشگري به ويژه در شهر اصفهان و كاشان (← اصفهان ـ كاشان)، همه ساله پذيراي صدها هزار مسافر داخلي و خارجي است. انتخاب شهر (اصفهان (مركز استان) در 2006 به عنوان پايتخت فرهنگي جهان اسلام، از سوي سازمان كنفرانس اسلامي، خود حاكي از اهميت جهاني اين شهر است. اصفهان درگذشته از جمله درعصر مغول و پس از آن همواره بهعنوان «تومان» و «ايالت» و يا ولايتي مهم مطرح بوده است. در دورة معاصر استان اصفهان رسماً در 1316 تأسيس شد<sup>14</sup> و با تغييراتي كه در مرزهاي جغرافياي سياسي خود داشته، هم اكنون پس از تهران و خراسان رضوي سومين استان پرجمعيت و مركز آن نيز سومين شهر پرجمعيت ايران است. استان اصفهان در سرشماري 1375 داراي 3923255 تن جمعيت بوده است كه در 1384 طبق برآوردهاي انجام گرفته به 4454596 تن رسيده است.<sup>15</sup> نكتة قابل ذكر در تركيب جمعيتي استان اصفهان، وجود اقوام و پيروان مذاهب مختلف در اين استان است. عشاير لر، ترك و گرجيهاي مسيحي كه با حفظ زبان خويش، در طول حيات چهارصد سالة خود در اين استان تماماً به دين اسلام مشرف شدهاند تا ارمنيان مسيحي و كليميان، در نقاط شهري و روستايي و مناطق عشايري استان از ديرباز سكونت داشتهاند.<sup>16</sup> <br />
<br />
<br />
مآخذ:<br />
<br />
1. سازمان نقشهبرداري كشور''. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان اصفهان).'' چ1، تهران: سازمان نقشهبرداري كشور، 1384، ص1.<br />
<br />
2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. ''اطلس راهنماي استانهاي ايران''. چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384 ص13.<br />
<br />
3. چكنگي، عليرضا. ''فرهنگنامة تطبيقي نامهاي قديم و جديد مكانهاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور''. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهشهاي اسلامي، 1378، ص 167.<br />
<br />
4. ''حدود العالم من المشرق الي المغرب''. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانة طهوري، 1362، ص31، 32، 45، 130، 136، 137، 140.<br />
<br />
5. منبع 1. همانجا.<br />
<br />
6. گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). ''اطلس گيتاشناسي استانهاي ايران''. چ1، تهران: گيتاشناسي، 1383، ص84 و 85 (نقشة طبيعي استان اصفهان).<br />
<br />
7. سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. ''جغرافياي استان اصفهان''. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1381، ص8 - 3.<br />
<br />
8. همان. ص68.<br />
<br />
9. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. ''فرهنگ جغرافيايي كوههاي كشور''. ج2، چ1، تهران: سازمان نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1379، ص 92 و 154.<br />
<br />
10. منبع 7. ص21 – 18.<br />
<br />
11. سازمان نقشهبرداري كشور. ''اطلس ملي ايران. (اطلس زمينشناسي).'' چ1، تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص45.<br />
<br />
12. منبع 7. ص81 – 75.<br />
<br />
13. مركز آمار ايران. ''سالنامة آماري كشور 1383''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1384، ص634- 629 و 638 و 639.<br />
<br />
14. اميراحمديان، بهرام. ''تقسيمات كشوري.'' چ1، تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383، ص60 و 77 و 86.<br />
<br />
15. الف: مركز آمار ايران. ''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص16 و 19.<br />
<br />
ب: مركز آمار ايران. ''توزيع و طبقهبندي جمعيت شهرهاي ايران درسرشماريهاي 75- 1335''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص268.<br />
<br />
16. الف: منبع 7. ص11.<br />
<br />
ب: بارتولد، و. ''تذكرة جغرافياي تاريخي ايران''. ترجمة حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص187 و 191.<br />
<br />
<br />
غلامحسین تکمیل همایون</div>Samei