استان تهران - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei: /* نویسنده مقاله */

2025-05-07T20:18:43Z

نویسنده مقاله

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۱۸
خط ۵:		خط ۵:
	[[استان تهران]] با 19196 کم وسعت و داشتن 2/1 درصد از مساحت کشور، بین 52َ˚َ34 تا َ21˚َ36 شمالی و 10َ˚50 تا 10َ˚َ53 طول شرقی واقع است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص19.</ref>.		[[استان تهران]] با 19196 کم وسعت و داشتن 2/1 درصد از مساحت کشور، بین 52َ˚َ34 تا َ21˚َ36 شمالی و 10َ˚50 تا 10َ˚َ53 طول شرقی واقع است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص19.</ref>.

	براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، [[استان تهران]] دارای 13 شهرستان، 35 بخش، 79 دهستان و 53 شهر است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری.''''' تهران: وزارت کشور، 1383.</ref>. شهرستان‌های این استان عبارتند از: فیروزکوه و [[دماوند]] که در شرق استان قرار دارند، پاکدشت، ورامین، ری و رباط کریم که در جنوب استان واقع شده‌اند، همچنین ساوجبلاغ در شمال غرب، نظرآباد در غرب، شهریار در جنوب غرب، کرج از شمال تا جنوب غرب، شمیرانات در شمال و بالاخره شهرستان [[استان تهران\|تهران]] و اسلامشهر در مرکز جغرافیایی استان قرار گرفته‌اند<ref>'''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان تهران)'''''، تهران: وزارت کشور، 1383.</ref>.		براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، [[استان تهران]] دارای 13 شهرستان، 35 بخش، 79 دهستان و 53 شهر است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری.''''' تهران: وزارت کشور، 1383.</ref>. شهرستان‌های این استان عبارتند از:

	سرتاسر ناحیه شمالی [[استان تهران]] را کوهستان البرز پوشانده است و شهرها و روستاهای وسیع و پرجمعیت آن بیشتر در جبهه جنوبی البرز، در دامنه ارتفاعات و بر روی آبرفت رودخانه‌هایی که به سوی دشت‌های جنوب جاری هستند، واقع شده‌اند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان تهران.''''' تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1381، ص 5و6.</ref>. در سر تا سر سلسله جبال البرز، تنها در همین ناحیه ([[استان تهران]]) است که رودهای پر آب به سوی جبهه جنوبی روان هستند و مدنیت خلق شده در آن، حاصل این بستر مساعد طبیعی بوده است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران).''''' تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص11-8.</ref>؛ آن گونه که پیشینۀ فرهنگی و تمدنی برخی از نقاط آن از جمله ری باستان به عنوان بزرگ‌ترین و تاریخی‌ترین کانون تمدن در استان تهران، به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رسد<ref>تکمیل همایون، ناصر. '''''تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران.''''' ج1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1377، ص 21-19.</ref>. [[استان تهران]] در بخش مرکزی رشته کوه البرز که از آذربایجان تا خراسان امتداد دارد، واقع شده و این رشته کوه بویژه بخش مرکزی آن مانع از نفوذ رطوبت دریای خزر و بادهای باران زایی است که از شمال و غرب وارد کشور می‌شوند. قسمت اصلی بخش مرکزی رشته کوه البرز به سه دیواره شمالی، میانی و جنوبی قابل تقسیم است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران.''''' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص397 و 398.</ref>. دیواره شمالی که قله مرتفع دماوند در آن واقع شده، در استان مازندران قرار گرفته است؛ اما برخی از ارتفاعات آن در استان تهران قرار دارد.		* فیروزکوه و [[دماوند]] که در شرق استان قرار دارند،
			* پاکدشت، ورامین، ری و رباط کریم که در جنوب استان واقع شده‌اند،
			* همچنین ساوجبلاغ در شمال غرب، نظرآباد در غرب، شهریار در جنوب غرب، کرج از شمال تا جنوب غرب،
			* شمیرانات در شمال
			* و بالاخره شهرستان [[استان تهران\|تهران]] و اسلامشهر در مرکز جغرافیایی استان قرار گرفته‌اند<ref>'''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان تهران)'''''، تهران: وزارت کشور، 1383.</ref>.

			سرتاسر ناحیه شمالی [[استان تهران]] را کوهستان البرز پوشانده است و شهرها و روستاهای وسیع و پرجمعیت آن بیشتر در جبهه جنوبی البرز، در دامنه ارتفاعات و بر روی آبرفت رودخانه‌هایی که به سوی دشت‌های جنوب جاری هستند، واقع شده‌اند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان تهران.''''' تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1381، ص 5و6.</ref>. در سر تا سر سلسله جبال البرز، تنها در همین ناحیه ([[استان تهران]]) است که رودهای پر آب به سوی جبهه جنوبی روان هستند و مدنیت خلق شده در آن، حاصل این بستر مساعد طبیعی بوده است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران).''''' تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص11-8.</ref>؛ آن گونه که پیشینۀ فرهنگی و تمدنی برخی از نقاط آن از جمله ری باستان به عنوان بزرگ‌ترین و تاریخی‌ترین کانون تمدن در استان تهران، به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رسد<ref>تکمیل همایون، ناصر. '''''تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران.''''' ج1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1377، ص 21-19.</ref>. [[استان تهران]] در بخش مرکزی رشته کوه البرز که از آذربایجان تا خراسان امتداد دارد، واقع شده و این رشته کوه بویژه بخش مرکزی آن مانع از نفوذ رطوبت [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] و بادهای باران زایی است که از شمال و غرب وارد کشور می‌شوند. قسمت اصلی بخش مرکزی رشته کوه البرز به سه دیواره شمالی، میانی و جنوبی قابل تقسیم است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران.''''' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص397 و 398.</ref>. دیواره شمالی که قله مرتفع دماوند در آن واقع شده، در [[استان مازندران]] قرار گرفته است؛ اما برخی از ارتفاعات آن در استان تهران قرار دارد.

	دیواره میانی به عنوان مرتفع‌ترین قسمت رشته کوه البرز، عموماً حد شمالی استان را تشکیل می‌دهد و ارتفاع کوه‌های آن به طرف شرق افزایش یافته و حتی تا 5000 م نیز می‌رسد. کوه‌های کندوان و پس از آن کوه‌های طالقان در شمال غرب استان تا محل اتصال رود الموت به طالقان رود ادامه می‌یابد. در شمال شرق استان نیز، دیواره میانی با نام رشته ارتفاعات فیروزکوه تا دره فیروزکوه که از جنوب دامنه‌های شرقی آن می‌گذرد، امتداد می‌یابد.		دیواره میانی به عنوان مرتفع‌ترین قسمت رشته کوه البرز، عموماً حد شمالی استان را تشکیل می‌دهد و ارتفاع کوه‌های آن به طرف شرق افزایش یافته و حتی تا 5000 م نیز می‌رسد. کوه‌های کندوان و پس از آن کوه‌های طالقان در شمال غرب استان تا محل اتصال رود الموت به طالقان رود ادامه می‌یابد. در شمال شرق استان نیز، دیواره میانی با نام رشته ارتفاعات فیروزکوه تا دره فیروزکوه که از جنوب دامنه‌های شرقی آن می‌گذرد، امتداد می‌یابد.
خط ۵۳:		خط ۵۹:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	غلامحسین تکمیل همایون		غلامحسین تکمیل همایون
	[[~~index.php?title=~~رده:جغرافیا]]		[[رده:جغرافیا]]

Maedeh در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۴

2025-05-07T09:24:20Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۴
خط ۱:		خط ۱:
	تهران، نام استانی در دامنۀ جنوبی رشته کوه‌های مرکزی البرز و به مرکزیت شهر [[استان تهران\|تهران]]، مرکز سیاسی، اجتماعی و اقتصادی [[ایران]] و پایتخت دویست ساله کشور است.		تهران، نام استانی در دامنۀ جنوبی رشته کوه‌های مرکزی البرز و به مرکزیت شهر [[استان تهران\|تهران]]، مرکز سیاسی، اجتماعی و اقتصادی [[کشور ایران\|ایران]] و پایتخت دویست ساله کشور است.
	[[پرونده:استان تهران.jpg\|بندانگشتی\|317x317پیکسل\|شهر تهران، مرکز استان تهران، قابل بازیابی از<nowiki/>https://maskankian.com/mag/news-4891/]]		[[پرونده:استان تهران.jpg\|بندانگشتی\|317x317پیکسل\|شهر تهران، مرکز استان تهران، قابل بازیابی از<nowiki/>https://maskankian.com/mag/news-4891/]]
	[[استان تهران]] در نیمه شمالی ایران واقع شده و فاصله مرزهای شمالی آن تا سواحل جنوبی دریای مازندران، حدود 100 کم است<ref>سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران.''''' ویرایش دوم، تهران: همشهری، 1380، ص11.</ref>. این استان از شمال با استان ساحلی [[استان مازندران\|مازندران]]، از غرب و شمال غرب با [[استان قزوین]]، از جنوب با [[استان قم]] و از جنوب غرب با [[استان مرکزی]] و از شرق با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان تهران).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.		[[استان تهران]] در نیمه شمالی [[کشور ایران\|ایران]] واقع شده و فاصله مرزهای شمالی آن تا سواحل جنوبی دریای مازندران، حدود 100 کم است<ref>سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران.''''' ویرایش دوم، تهران: همشهری، 1380، ص11.</ref>. این استان از شمال با استان ساحلی [[استان مازندران\|مازندران]]، از غرب و شمال غرب با [[استان قزوین]]، از جنوب با [[استان قم]] و از جنوب غرب با [[استان مرکزی]] و از شرق با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان تهران).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

	[[استان تهران]] با 19196 کم وسعت و داشتن 2/1 درصد از مساحت کشور، بین 52َ˚َ34 تا َ21˚َ36 شمالی و 10َ˚50 تا 10َ˚َ53 طول شرقی واقع است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص19.</ref>.		[[استان تهران]] با 19196 کم وسعت و داشتن 2/1 درصد از مساحت کشور، بین 52َ˚َ34 تا َ21˚َ36 شمالی و 10َ˚50 تا 10َ˚َ53 طول شرقی واقع است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص19.</ref>.
خط ۱۷:		خط ۱۷:
	# کوه‌های کهار، از غرب دره رودخانه کرج شروع شده و در جنوب طالقان رود به موازات آن ادامه دارند و سرانجام از شمال غربی استان تهران خارج می‌شوند. علاوه بر سه دیواره مورد اشاره، کوههای دیگری نیز در استان مشاهده می‌شوند که دارای ارتفاع کمتری هستند که برخی از آنها عبارتند از: کوه‌های حسن آباد و نمک در جنوب، بی بی شهربانو در جنوب شرقی و قصرفیروزه در شرق.		# کوه‌های کهار، از غرب دره رودخانه کرج شروع شده و در جنوب طالقان رود به موازات آن ادامه دارند و سرانجام از شمال غربی استان تهران خارج می‌شوند. علاوه بر سه دیواره مورد اشاره، کوههای دیگری نیز در استان مشاهده می‌شوند که دارای ارتفاع کمتری هستند که برخی از آنها عبارتند از: کوه‌های حسن آباد و نمک در جنوب، بی بی شهربانو در جنوب شرقی و قصرفیروزه در شرق.

	استان تهران در گستره دو زیرحوضه آبریز مرکزی [[ایران]]، به نام‌های [[دریاچه نمک]] و [[دشت کویر]] قرار دارد. رودهای کرج، جاجرود، شور و دماوند از جمله رودهای مهم زیر حوضه دریاچه نمک هستند که همگی پس از مشروب ساختن دشت‌های دامنه‌های جنوبی البرز نهایتاً به دریاچه مذکور و شوره‌زارهای اطراف آن سرازیر می‌شوند. در زیر حوضه دشت کویر مهم‌ترین رود حبله رود است که از ارتفاعات فیروزکوه به سوی جنوب استان جاری است و سپس با ورود به استان سمنان به کویر گرمسار منتهی می‌شود.		استان تهران در گستره دو زیرحوضه آبریز مرکزی [[کشور ایران\|ایران]]، به نام‌های [[دریاچه نمک]] و [[دشت کویر]] قرار دارد. رودهای کرج، جاجرود، شور و دماوند از جمله رودهای مهم زیر حوضه دریاچه نمک هستند که همگی پس از مشروب ساختن دشت‌های دامنه‌های جنوبی البرز نهایتاً به دریاچه مذکور و شوره‌زارهای اطراف آن سرازیر می‌شوند. در زیر حوضه دشت کویر مهم‌ترین رود حبله رود است که از ارتفاعات فیروزکوه به سوی جنوب استان جاری است و سپس با ورود به استان سمنان به کویر گرمسار منتهی می‌شود.

	رودخانه لار در شمال شرقی و رودخانه طالقان در شمال غربی، به ترتیب پس از پیوستن به رود هراز و سفیدرود، وارد حوضه آبریز دریای مازندران شده و در پایان به دریای مذکور می‌ریزند<ref>'''''جغرافیای استان تهران.''''' ص25- 23.</ref>.		رودخانه لار در شمال شرقی و رودخانه طالقان در شمال غربی، به ترتیب پس از پیوستن به رود هراز و سفیدرود، وارد حوضه آبریز دریای مازندران شده و در پایان به دریای مذکور می‌ریزند<ref>'''''جغرافیای استان تهران.''''' ص25- 23.</ref>.
خط ۲۹:		خط ۲۹:
	در دوره معاصر و در نخستین قانون تقسیمات کشوری در 1285ش و نیز در دومین قانون تقسیمات کشوری در 1316 و اصلاحات بعدی در آن، مستقلاً استانی به نام «تهران» موجودیت نداشته است؛ تا این که در تاریخ 23/7/1326 با ترکیب شهرستان‌های قزوین، ساوه، [[قم]]، [[دماوند]] و محلات، استانی به مرکزیت شهر تهران و با نام «[[استان مرکزی]]» که انتخاب نام آن متأثر از مرکزیت و پایتخت بودن شهر تهران بود تأسیس گردید. در 1356 مرکزیت [[استان مرکزی]] به شهر اراک منتقل شد و فرمانداری‌های تهران و کرج مستقیماً زیر نظر وزارت کشور قرار گرفت؛ تا این که نهایتاً در 1357 «استان تهران» به مرکزیت شهر تهران تأسیس گردید و ابتدا شهرستان‌های [[کرج]]، ورامین، شمیران و [[ری]] و سپس بتدریج شهرستان‌های کنونی استان به آن پیوستند و برخی دیگر نیز مانند قزوین، قم، ساوه و محلات از آن جدا شدند<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 96 و101.</ref>.		در دوره معاصر و در نخستین قانون تقسیمات کشوری در 1285ش و نیز در دومین قانون تقسیمات کشوری در 1316 و اصلاحات بعدی در آن، مستقلاً استانی به نام «تهران» موجودیت نداشته است؛ تا این که در تاریخ 23/7/1326 با ترکیب شهرستان‌های قزوین، ساوه، [[قم]]، [[دماوند]] و محلات، استانی به مرکزیت شهر تهران و با نام «[[استان مرکزی]]» که انتخاب نام آن متأثر از مرکزیت و پایتخت بودن شهر تهران بود تأسیس گردید. در 1356 مرکزیت [[استان مرکزی]] به شهر اراک منتقل شد و فرمانداری‌های تهران و کرج مستقیماً زیر نظر وزارت کشور قرار گرفت؛ تا این که نهایتاً در 1357 «استان تهران» به مرکزیت شهر تهران تأسیس گردید و ابتدا شهرستان‌های [[کرج]]، ورامین، شمیران و [[ری]] و سپس بتدریج شهرستان‌های کنونی استان به آن پیوستند و برخی دیگر نیز مانند قزوین، قم، ساوه و محلات از آن جدا شدند<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 96 و101.</ref>.

	[[استان تهران]] پرجمعیت ترین استان ایران است. انبوهی بسیار جمعیت در این استان نسبتاً کم وسعت آن هم با عارضه‌های نامساعد طبیعی از جمله کوهستانی بودن شمال و کویری بودن جنوب آن، بیشتر ناشی از پایتخت بودن مرکز آن، یعنی شهر تهران است که در حال حاضر یکی از شهرهای پرجمعیت جهان نیز به شمار می‌آید.		[[استان تهران]] پرجمعیت ترین استان [[کشور ایران\|ایران]] است. انبوهی بسیار جمعیت در این استان نسبتاً کم وسعت آن هم با عارضه‌های نامساعد طبیعی از جمله کوهستانی بودن شمال و کویری بودن جنوب آن، بیشتر ناشی از پایتخت بودن مرکز آن، یعنی شهر تهران است که در حال حاضر یکی از شهرهای پرجمعیت جهان نیز به شمار می‌آید.

	[[استان تهران]] در سرشماری 1375، دارای 963/343/10 تن جمعیت بود که طبق پیش‌بینی‌ها، در 1384، جمعیت مذکور به 742/150/12 تن (282/528/10 تن شهری و 460/622/1 تن روستایی) رسیده که این تعداد همواره حدود 6/1 جمعیت کل کشور را تشکیل داده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 75 و 77.</ref>.		[[استان تهران]] در سرشماری 1375، دارای 963/343/10 تن جمعیت بود که طبق پیش‌بینی‌ها، در 1384، جمعیت مذکور به 742/150/12 تن (282/528/10 تن شهری و 460/622/1 تن روستایی) رسیده که این تعداد همواره حدود 6/1 جمعیت کل کشور را تشکیل داده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 75 و 77.</ref>.
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	غلامحسین تکمیل همایون		غلامحسین تکمیل همایون
	[[رده:جغرافیا]]		[[index.php?title=رده:جغرافیا]]

Samei در ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۰۷

2025-05-03T22:07:49Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۰۷
خط ۱:		خط ۱:
	تهران، نام استانی در دامنۀ جنوبی رشته کوه‌های مرکزی البرز و به مرکزیت شهر [[استان تهران\|تهران]]، مرکز سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران و پایتخت دویست ساله کشور است.		تهران، نام استانی در دامنۀ جنوبی رشته کوه‌های مرکزی البرز و به مرکزیت شهر [[استان تهران\|تهران]]، مرکز سیاسی، اجتماعی و اقتصادی [[ایران]] و پایتخت دویست ساله کشور است.
	[[پرونده:استان تهران.jpg\|بندانگشتی\|317x317پیکسل\|شهر تهران، مرکز استان تهران، قابل بازیابی از<nowiki/>https://maskankian.com/mag/news-4891/]]		[[پرونده:استان تهران.jpg\|بندانگشتی\|317x317پیکسل\|شهر تهران، مرکز استان تهران، قابل بازیابی از<nowiki/>https://maskankian.com/mag/news-4891/]]
	[[استان تهران]] در نیمه شمالی ایران واقع شده و فاصله مرزهای شمالی آن تا سواحل جنوبی دریای مازندران، حدود 100 کم است<ref>سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران.''''' ویرایش دوم، تهران: همشهری، 1380، ص11.</ref>. این استان از شمال با استان ساحلی ~~مازندران،~~ از غرب و شمال غرب با [[استان قزوین]]، از جنوب با [[استان قم]] و از جنوب غرب با [[استان مرکزی]] و از شرق با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان تهران).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.		[[استان تهران]] در نیمه شمالی ایران واقع شده و فاصله مرزهای شمالی آن تا سواحل جنوبی دریای مازندران، حدود 100 کم است<ref>سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران.''''' ویرایش دوم، تهران: همشهری، 1380، ص11.</ref>. این استان از شمال با استان ساحلی [[استان مازندران\|مازندران]]، از غرب و شمال غرب با [[استان قزوین]]، از جنوب با [[استان قم]] و از جنوب غرب با [[استان مرکزی]] و از شرق با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان تهران).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

	[[استان تهران]] با 19196 کم وسعت و داشتن 2/1 درصد از مساحت کشور، بین 52َ˚َ34 تا َ21˚َ36 شمالی و 10َ˚50 تا 10َ˚َ53 طول شرقی واقع است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص19.</ref>.		[[استان تهران]] با 19196 کم وسعت و داشتن 2/1 درصد از مساحت کشور، بین 52َ˚َ34 تا َ21˚َ36 شمالی و 10َ˚50 تا 10َ˚َ53 طول شرقی واقع است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص19.</ref>.
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	غلامحسین تکمیل همایون		غلامحسین تکمیل همایون
			[[رده:جغرافیا]]

Maedeh در ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۶

2025-05-03T09:46:17Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۵۶

2025-05-01T15:56:47Z

نمایش تغییرات

Hasti در ‏۱۰ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۹:۵۷

2024-09-10T19:57:55Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''تهران،''' نام استاني در دامنۀ جنوبي رشته كوه‌هاي مركزي البرز و به مركزيت شهر تهران، مركز سياسي، اجتماعي و اقتصادي ايران و پايتخت دويست ساله كشور ( شهر تهران). استان تهران در نيمه شمالي ايران واقع شده و فاصله مرزهاي شمالي آن تا سواحل جنوبي در...» ایجاد کرد

2024-08-14T17:33:58Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''تهران،''' نام استاني در دامنۀ جنوبي رشته كوه‌هاي مركزي البرز و به مركزيت شهر تهران، مركز سياسي، اجتماعي و اقتصادي ايران و پايتخت دويست ساله كشور ( شهر تهران). استان تهران در نيمه شمالي ايران واقع شده و فاصله مرزهاي شمالي آن تا سواحل جنوبي در...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''تهران،''' نام استاني در دامنۀ جنوبي رشته كوه‌هاي مركزي البرز و به مركزيت شهر تهران، مركز سياسي، اجتماعي و اقتصادي ايران و پايتخت دويست ساله كشور ( شهر تهران).

استان تهران در نيمه شمالي ايران واقع شده و فاصله مرزهاي شمالي آن تا سواحل جنوبي درياي مازندران، حدود 100 كم است.1 اين استان از شمال با استان ساحلي مازندران، از غرب و شمال غرب با استان قزوين، از جنوب با استان قم و از جنوب غرب با استان مركزي و از شرق با استان سمنان همسايه است.2

استان تهران با 19196 كم2 وسعت و داشتن 2/1 درصد از مساحت كشور، بين 52َ˚َ34 تا َ21˚َ36 شمالي و 10َ˚50 تا 10َ˚َ53 طول شرقي واقع است.3

براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، استان تهران داراي 13 شهرستان، 35 بخش، 79 دهستان و 53 شهر است.4 شهرستان‌هاي اين استان عبارتند از: فيروزكوه و دماوند كه در شرق استان قرار دارند، پاكدشت، ورامين، ري و رباط كريم كه در جنوب استان واقع شده‌اند، همچنين ساوجبلاغ در شمال غرب، نظرآباد در غرب، شهريار در جنوب غرب، كرج از شمال تا جنوب غرب، شميرانات در شمال و بالاخره شهرستان تهران و اسلامشهر در مركز جغرافيايي استان قرار گرفته‌اند.5

سرتاسر ناحيه شمالي استان تهران را كوهستان البرز پوشانده است و شهرها و روستاهاي وسيع و پرجمعيت آن بيشتر در جبهه جنوبي البرز، در دامنه ارتفاعات و بر روي آبرفت رودخانه‌هايي كه به سوي دشت‌هاي جنوب جاري هستند، واقع شده‌اند.6 در سر تا سر سلسله جبال البرز، تنها در همين ناحيه (استان تهران) است كه رودهاي پر آب به سوي جبهه جنوبي روان هستند و مدنيت خلق شده در آن، حاصل اين بستر مساعد طبيعي بوده است؛7 آن گونه كه پيشينۀ فرهنگي و تمدني برخي از نقاط آن از جمله ري باستان به عنوان بزرگ‌ترين و تاريخي‌ترين كانون تمدن در استان تهران، به هزاره سوم پيش از ميلاد مي‌رسد.8 استان تهران در بخش مركزي رشته كوه البرز كه از آذربايجان تا خراسان امتداد دارد، واقع شده و اين رشته كوه بويژه بخش مركزي آن مانع از نفوذ رطوبت درياي خزر و بادهاي باران زايي است كه از شمال و غرب وارد كشور مي‌شوند. قسمت اصلي بخش مركزي رشته كوه البرز به سه ديواره شمالي، مياني و جنوبي قابل تقسيم است.9 ديواره شمالي كه قله مرتفع دماوند در آن واقع شده، در استان مازندران قرار گرفته است؛ اما برخي از ارتفاعات آن در استان تهران قرار دارد.

ديواره مياني به عنوان مرتفع‌ترين قسمت رشته كوه البرز، عموماً حد شمالي استان را تشكيل مي‌دهد و ارتفاع كوه‌هاي آن به طرف شرق افزايش يافته و حتي تا 5000 م نيز مي‌رسد. كوه‌هاي كندوان و پس از آن كوه‌هاي طالقان در شمال غرب استان تا محل اتصال رود الموت به طالقان رود ادامه مي‌يابد. در شمال شرق استان نيز، ديواره مياني با نام رشته ارتفاعات فيروزكوه تا دره فيروزكوه كه از جنوب دامنه‌هاي شرقي آن مي‌گذرد، امتداد مي‌يابد.

ديواره جنوبي، سومين بخش از ارتفاعات البرز مركزي است كه رودخانه‌اي جاجرود كرج آنها را بريده و به سه قسمت جدا از هم تقسيم مي‌كند:10

الف: كوه‌هاي لواسانات كه بين دره‌هاي رود دماوند و جاجرود قرار دارند و در شمال به دره رود لار محدود مي‌شوند.

ب: كوه‌هاي شميرانات بين سرچشمه‌هاي جاجرود و كرج واقع شده و قله توچال به ارتفاع 3933م بلندترين نقطه آن است.

ج: كوه‌هاي كهار، از غرب دره رودخانه كرج شروع شده و در جنوب طالقان رود به موازات آن ادامه دارند و سرانجام از شمال غربي استان تهران خارج مي‌شوند. علاوه بر سه ديواره مورد اشاره، كوههاي ديگري نيز در استان مشاهده مي‌شوند كه داراي ارتفاع كمتري هستند كه برخي از آنها عبارتند از: كوه‌هاي حسن آباد و نمك در جنوب، بي بي شهربانو در جنوب شرقي و قصرفيروزه در شرق.

استان تهران در گستره دو زيرحوضه آبريز مركزي ايران، به نام‌هاي درياچه نمك و دشت كوير قرار دارد. رودهاي كرج، جاجرود، شور و دماوند از جمله رودهاي مهم زير حوضه درياچه نمك هستند كه همگي پس از مشروب ساختن دشت‌هاي دامنه‌هاي جنوبي البرز نهايتاً به درياچه مذكور و شوره‌زارهاي اطراف آن سرازير مي‌شوند. در زير حوضه دشت كوير مهم‌ترين رود حبله رود است كه از ارتفاعات فيروزكوه به سوي جنوب استان جاري است و سپس با ورود به استان سمنان به كوير گرمسار منتهي مي‌شود.

رودخانه لار در شمال شرقي و رودخانه طالقان در شمال غربي، به ترتيب پس از پيوستن به رود هراز و سفيدرود، وارد حوضه آبريز درياي مازندران شده و در پايان به درياي مذكور مي‌ريزند.11

رشته كوه البرز در شمال، وزش بادهاي باران‌زاي غربي و وجود دشت كوير در جنوب استان، سه عامل جغرافيايي تأثيرگذار بر آب و هواي استان تهران هستند. ميزان متوسط بارندگي در ارتفاعات شمال استان، به بيش از 500 ميلي‌متر و در نزديكي درياچه نمك يعني مرزهاي جنوبي استان، به 100 ميلي متر مي‌رسد. با توجه به اختلاف ارتفاع بين شمال و جنوب استان كه به حدود 3000 م مي‌رسد، اختلاف در ميزان دما و رطوبت نيز قابل مشاهده است.12

استان تهران تماماً در منطقه زلزله‌خيز كشور با درجه «خطر بالا» و «خطر خيلي بالا» قرار گرفته است. گسل‌هاي متعدد به ويژه در شمال استان، مؤيد وضعيت خطرناك استان، از جمله مركز آن، يعني تهران بزرگ است. زلزله‌هاي متعدد، موجب ويراني‌هاي بسياري در طول تاريخ منطقه، از جمله انهدام شهر تاريخي و بزرگ ري در اواسط قرن نهم ميلادي گرديده است.13

ناحيه‌اي كه امروز از آن با نام «استان تهران» ياد مي‌شود، بخشي از سرزمين تاريخي است كه در گذشته «ري» نام داشته است و شهرهاي پرجمعيت كنوني استان، در واقع روستاهاي بعضاً گمنام آن سرزمين را تشكيل مي‌داده‌اند.14

در دوره معاصر و در نخستين قانون تقسيمات كشوري در 1285ش و نيز در دومين قانون تقسيمات كشوري در 1316 و اصلاحات بعدي در آن، مستقلاً استاني به نام «تهران» موجوديت نداشته است؛ تا اين كه در تاريخ 23/7/1326 با تركيب شهرستان‌هاي قزوين، ساوه، قم، دماوند و محلات، استاني به مركزيت شهر تهران و با نام «استان مركزي» كه انتخاب نام آن متأثر از مركزيت و پايتخت بودن شهر تهران بود تأسيس گرديد. در 1356 مركزيت استان مركزي به شهر اراك منتقل شد و فرمانداري‌هاي تهران و كرج مستقيماً زير نظر وزارت كشور قرار گرفت؛ تا اين كه نهايتاً در 1357 «استان تهران» به مركزيت شهر تهران تأسيس گرديد و ابتدا شهرستان‌هاي كرج، ورامين، شميران و ري و سپس بتدريج شهرستان‌هاي كنوني استان به آن پيوستند و برخي ديگر نيز مانند قزوين، قم، ساوه و محلات از آن جدا شدند.15

استان تهران پرجمعيت ترين استان ايران است. انبوهي بسيار جمعيت در اين استان نسبتاً كم وسعت آن هم با عارضه‌هاي نامساعد طبيعي از جمله كوهستاني بودن شمال و كويري بودن جنوب آن، بيشتر ناشي از پايتخت بودن مركز آن، يعني شهر تهران است كه در حال حاضر يكي از شهرهاي پرجمعيت جهان نيز به شمار مي‌آيد.

استان تهران در سرشماري 1375، داراي 963/343/10 تن جمعيت بود كه طبق پيش‌بيني‌ها، در 1384، جمعيت مذكور به 742/150/12 تن (282/528/10 تن شهري و 460/622/1 تن روستايي) رسيده كه اين تعداد همواره حدود 6/1 جمعيت كل كشور را تشكيل داده است.16

استان تهران از گذشته داراي جاذبه‌هاي فرهنگي، طبيعي و تاريخي بسياري بوده است. تهران، مركز اين استان با توجه به شبكه وسيع ارتباطي و حمل و نقل داخلي و خارجي، وجود فرودگاه‌ها، هتل‌ها، موزه‌ها، مراكز فرهنگي و تفريحي و نيز دارا بودن جاذبه‌هاي طبيعي نظير پيست اسكي، درياچه‌ها، پارك‌ها، مناطق ييلاقي، كوه‌ها، رودها و ... مقصد بسياري از جهانگردان داخلي و خارجي است. همچنين شهرستان‌هاي استان تهران از جمله شهر ري، شميرانات، كرج، دماوند و ... داراي اماكن و مناطق تاريخي و طبيعي بسياري براي گردشگران است.17

استان تهران به لحاظ داشتن تعداد دانشگاه و دانشجو و مؤسسات علمي و پژوهشي و نيز كارخانه‌ها و تأسيسات توليدي و صنعتي و شاغلان در بخش صنعت و خدمات، در صدر استان‌هاي كشور قرار دارد.18

'''مآخذ:'''

1. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). '''''اطلس جاده‌هاي ايران'''''. ويرايش دوم، تهران: همشهري، 1380، ص11.

2. سازمان نقشه‌برداري كشور'''''. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني''''' (استان تهران). چ1، تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1384، ص1.

3. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران'''''. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص19.

4. دفتر تقسيمات كشوري'''''. نقشه و جدول تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، 1383.

5. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مكاني''''' (استان تهران). همانجا.

6. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان تهران'''''. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص 5و6.

7. سازمان نقشه‌برداري كشور'''''. اطلس زمين‌شناسي''''' (اطلس ملي ايران). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص11-8.

8. تكميل همايون، ناصر. '''''تاريخ اجتماعي و فرهنگي تهران'''''. ج1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1377، ص 21-19.

9. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران'''''. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص397 و 398.

10. همان. ص398.

11. '''''جغرافياي استان تهران'''''. ص25- 23.

12. همان. ص11-8.

13. سازمان نقشه‌برداري كشور'''''. اطلس زمين‌شناسي''''' (اطلس ملي ايران)، چ1، تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص45؛ '''''جغرافياي استان تهران'''''. ص 3 و 43-40.

14. تكميل همايون، ناصر. '''''تاريخ اجتماعي و فرهنگي تهران'''''. ج1، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1377، ص 20 – 19 و 109 و 110.

15. اميراحمديان، بهرام. '''''تقسيمات كشوري'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 96 و101.

16. مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 75 و 77.

17. '''''جغرافياي استان تهران'''''. ص 60 – 56.

18. مركز آمار ايران. '''''سالنامه آماري كشور 1383.''''' تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص130، 288، 290، 212 و 213.

غلامحسین تکمیل همایون