استان کردستان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei: /* منبع اصلی */

2025-05-07T20:47:05Z

منبع اصلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۴۷
خط ۹:		خط ۹:
	قسمت بیشتر بخش غربی استان را کوه‌ها تشکیل می‌دهند که جنس آن‌ها عمدتاً رسوبی و از نوع آهکی است. دامنه‌های ملایم و یکنواخت و دره‌های باز از دیگر ویژگی‌های این کوه‌هاست. چهل چشمه، آربابا، پیازه و کوره میانه مهم‌ترین بلندی‌های این قسمت است.		قسمت بیشتر بخش غربی استان را کوه‌ها تشکیل می‌دهند که جنس آن‌ها عمدتاً رسوبی و از نوع آهکی است. دامنه‌های ملایم و یکنواخت و دره‌های باز از دیگر ویژگی‌های این کوه‌هاست. چهل چشمه، آربابا، پیازه و کوره میانه مهم‌ترین بلندی‌های این قسمت است.

	چهل چشمه با 3137م‍ ارتفاع وسیع‌ترین توده کوهستانی و مهم‌ترین کانون آبگیر استان است که خط الرأس آن، حوضه‌های آبریز [[دریاچه ارومیه\|اورمیه]]، دریای مازندران و [[خلیج فارس]] را از یکدیگر جدا می‌کند و این یکی از ویژگی‌های برجسته در این توده کوهستانی است. کوه‌های نیمۀ جنوبی بخش غربی، دارای جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی است و مهم‌ترین این رشته کوه‌ها، شاهو با بلندی 3390م‍، مرتفع‌ترین کوه استان و نیز کوه سالان و هورامان است. در بخش شرقی که از جنوب شرقی قُروه تا شمال بیجار و قسمت‌هایی از دیواندره و سنندج را در بر می‌گیرد، به سبب نفوذ مواد مذاب درون زمین از طریق گسل‌ها در میان لایه‌های رسوبی و فشار و حرارت زیاد، دارای سنگ‌های از نوع دگرگونی هستند. پنجه علی، به‌ور و پریشان در جنوب قروه، شیدا در شمال قروه و شاه نشین و سیاه منصور در شمال بیجار از مهم‌ترین ارتفاعات این بخش به شمار می‌آیند.		چهل چشمه با 3137م‍ ارتفاع وسیع‌ترین توده کوهستانی و مهم‌ترین کانون آبگیر استان است که خط الرأس آن، حوضه‌های آبریز [[دریاچه ارومیه\|اورمیه]]، دریای مازندران و [[خلیج فارس]] را از یکدیگر جدا می‌کند و این یکی از ویژگی‌های برجسته در این توده کوهستانی است. کوه‌های نیمۀ جنوبی بخش غربی، دارای جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی است و مهم‌ترین این رشته کوه‌ها، شاهو با بلندی 3390م‍، مرتفع‌ترین کوه استان و نیز کوه سالان و هورامان است. در بخش شرقی که از جنوب شرقی قُروه تا شمال بیجار و قسمت‌هایی از دیواندره و سنندج را در بر می‌گیرد، به سبب نفوذ مواد مذاب درون زمین از طریق گسل‌ها در میان لایه‌های رسوبی و فشار و حرارت زیاد، دارای سنگ‌های از نوع دگرگونی هستند. پنجه علی، به‌ور و پریشان در جنوب قروه، شیدا در شمال قروه و شاه نشین و سیاه منصور در شمال بیجار از مهم‌ترین ارتفاعات این بخش به شمار می‌آیند. مهم ترین دشت‌های استان کردستان نیز مانند: دشت‌های بیجار، قره، دهگلان، و چاردولی در این بخش گسترده شده‌اند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان کردستان'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 4.</ref>.

	~~مهم ترین~~ دشت‌های استان کردستان ~~نیز مانند: دشت‌های بیجار، قره، دهگلان،~~ و ~~چاردولی در این بخش گسترده شده‌اند~~<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان کردستان'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ~~ص 4~~.</ref>.		ارتفاعات استان، به ویژه کوهستان‌های غرب آن، منشأ و سرچشمه رودهای پر آب و متعددی است که پس از آبیاری دشت‌های داخلی استان، وارد قلمرو استان‌های همجوار می‌شوند. استان کردستان در زیر حوضه‌های آبریز سفیدرود از حوضه آبریز دریای مازندران، زیرحوضه زرینه‌رود و سیمینه‌رود از حوضه آبریز [[دریاچه ارومیه\|دریاچه اورمیه]]، زیرحوضه کرخه و زیرحوضه مرزی غرب (رودهای سیروان و زاب) از حوضه آبریز [[خلیج فارس]] و دریای عمان، قرار دارد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان کردستان'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص18.</ref>.

	ارتفاعات استان، به ویژه کوهستان‌های غرب آن، منشأ و سرچشمه رودهای پر آب و متعددی است که پس از آبیاری دشت‌های داخلی استان، وارد قلمرو استان‌های همجوار می‌شوند. استان کردستان در زیر حوضه‌های آبریز سفیدرود از حوضه آبریز دریای مازندران، زیرحوضه زرینه‌رود و سیمینه‌رود از حوضه آبریز دریاچه اورمیه، زیرحوضه کرخه و زیرحوضه مرزی غرب (رودهای سیروان و زاب) از حوضه آبریز [[خلیج فارس]] و دریای عمان، قرار دارد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان کردستان'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص18.</ref>.		در زیرحوضه [[سفید رود\|سفیدرود]]، رود پر آب و طولانی قزل اوزن جاری است که از کوه‌های چهل چشمه، سرچشمه گرفته و پس از عبور از کردستان و استان‌های [[استان زنجان\|زنجان]] و [[استان گیلان\|گیلان]]، در محل سد سفید رود با رودخانه شاهرود در آمیخته و از آن پس با نام سفیدرود به سوی دریای مازندران ادامه می‌یابد. رودهای سیروان و زاب پس از عبور از کردستان وارد خاک عراق شده و همراه با دجله به [[خلیج فارس]] منتهی می‌شوند. زرینه رود و سیمینه رود نیز پس از عبور از استان کردستان وارد [[آذربایجان غربی\|استان آذربایجان غربی]] شده و به دریاچه اورمیه می‌پیوندد<ref>'''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج2: حوضه آبریز دریای خزر. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 95.</ref><ref>'''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج4 :حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص17.</ref><ref>'''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج1: حوضه آبریز دریاچه ارومیه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 43.</ref>.

	در زیرحوضه [[سفید رود\|سفیدرود]]، رود پر آب و طولانی قزل اوزن جاری است که از کوه‌های چهل چشمه، سرچشمه گرفته و پس از عبور از کردستان و استان‌های زنجان و ~~گیلان،~~ در محل سد سفید رود با رودخانه شاهرود در آمیخته و از آن پس با نام سفیدرود به سوی دریای مازندران ادامه می‌یابد. رودهای سیروان و زاب پس از عبور از کردستان وارد خاک عراق شده و همراه با دجله به خلیج فارس منتهی می‌شوند. زرینه رود و سیمینه رود نیز پس از عبور از استان کردستان وارد استان آذربایجان غربی شده و به دریاچه اورمیه می‌پیوندد<ref>'''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج2: حوضه آبریز دریای خزر. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص ~~95؛~~ '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج4 :حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ~~ص17؛~~ '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج1: حوضه آبریز دریاچه ارومیه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 43.</ref>.

	آب و هوای کردستان تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. استان کردستان در قسمت شمالی رشته کوه [[زاگرس]] که چون دیواره‌ای عظیم از شمال غرب تا جنوب ایران کشیده شده، جای گرفته است. وزش بادهای مرطوبی که از غرب می‌وزد و تغییرات ارتفاعی، در مجموع شرایط نسبتاً مطلوبی را به لحاظ آب و هوا و میزان متوسط بارندگی فراهم ساخته است، به گونه‌ای که میانگین سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتی گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتی‌گراد است. همچنین حداکثر متوسط بارندگی سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به میزان 800 میلی متر و حداقل آن در شمال شرقی استان به میزان 300 میلی متر است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص8.</ref>.		آب و هوای کردستان تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. استان کردستان در قسمت شمالی رشته کوه [[زاگرس]] که چون دیواره‌ای عظیم از شمال غرب تا جنوب ایران کشیده شده، جای گرفته است. وزش بادهای مرطوبی که از غرب می‌وزد و تغییرات ارتفاعی، در مجموع شرایط نسبتاً مطلوبی را به لحاظ آب و هوا و میزان متوسط بارندگی فراهم ساخته است، به گونه‌ای که میانگین سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتی گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتی‌گراد است. همچنین حداکثر متوسط بارندگی سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به میزان 800 میلی متر و حداقل آن در شمال شرقی استان به میزان 300 میلی متر است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص8.</ref>.

	افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر [[سنندج]] و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینه‌رود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان [[آذربایجان غربی]] پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقه‌ای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و عراق است. زریوار دریاچه‌ای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 کیلومتر<ref name=":0" />، علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 21.</ref>. کردستان به لحاظ درجه‌بندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌های کم خطر و استثنایی کشور است، به گونه‌ای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''.'' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 45.</ref>.		افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر [[سنندج]] و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینه‌رود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان [[آذربایجان غربی]] پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقه‌ای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] است. زریوار دریاچه‌ای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 کیلومتر<ref name=":0" />، علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 21.</ref>. کردستان به لحاظ درجه‌بندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌های کم خطر و استثنایی کشور است، به گونه‌ای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''.'' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 45.</ref>.

	کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ ایران است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و [[استان خوزستان\|خوزستان]] و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.</ref>. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری دوره صفویه را تشکیل می‌داده است<ref>'''''تذکرۀالملوک.''''' سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.</ref>. در زمان کریمخان ~~زند،~~ سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالت‌های ایران شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 78.</ref>. در تقسیمات کشوری دوره [[رضا شاه پهلوی\|رضاشاه پهلوی]]، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85 و 89.</ref>.		کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ ایران است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و [[استان خوزستان\|خوزستان]] و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.</ref>. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری [[صفویان\|دوره صفویه]] را تشکیل می‌داده است<ref>'''''تذکرۀالملوک.''''' سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.</ref>. در زمان [[کریم خان زند\|کریمخان زند]]، سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالت‌های ایران شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 78.</ref>. در تقسیمات کشوری دوره [[رضا شاه پهلوی\|رضاشاه پهلوی]]، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85 و 89.</ref>.

	سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت سنندج تأسیس گردید<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.</ref>. سرزمین کردستان، در دهه‌های اخیر چه از سوی گروه‌های تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان جنگ‌های اول و دوم جهانی و نیز جنگ عراق با ~~ایران،~~ صدمه‌ها و لطمه‌های بسیار به خود دید، اما در سال‌های اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدت‌های حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاش‌های بسیار زیادی انجام گرفت، به گونه‌ای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیت‌ها و عقب ماندگی‌های گذشته را جبران کرده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 24 و 34 و 47.</ref>.		سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت [[سنندج]] تأسیس گردید<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.</ref>. سرزمین کردستان، در دهه‌های اخیر چه از سوی گروه‌های تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان [[جنگ جهانی اول\|جنگ‌های اول و دوم جهانی]] و نیز [[جنگ ایران و عراق\|جنگ عراق با ایران]]، صدمه‌ها و لطمه‌های بسیار به خود دید، اما در سال‌های اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدت‌های حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاش‌های بسیار زیادی انجام گرفت، به گونه‌ای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیت‌ها و عقب ماندگی‌های گذشته را جبران کرده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 24 و 34 و 47.</ref>.

	استان کردستان در سرشماری 1375 تعداد 1346483 جمعیت داشته که طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 1574119 رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشو'''''ر. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 161 و 162.</ref>. استان کردستان به لحاظ جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی از مناطق بِکر و دیدنی برای گردشگری در ایران است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 48-63.</ref>.		استان کردستان در سرشماری 1375 تعداد 1346483 جمعیت داشته که طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 1574119 رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشو'''''ر. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 161 و 162.</ref>. استان کردستان به لحاظ جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی از مناطق بِکر و دیدنی برای گردشگری در ایران است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 48-63.</ref>.
خط ۴۲:		خط ۴۰:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	غلامحسین تکمیل همایون		غلامحسین تکمیل همایون
	[[~~index.php?title=~~رده:جغرافیا]]		[[رده:جغرافیا]]

Maedeh در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۱

2025-05-07T09:41:56Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۱
خط ۲۱:		خط ۲۱:
	افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر [[سنندج]] و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینه‌رود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان [[آذربایجان غربی]] پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقه‌ای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و عراق است. زریوار دریاچه‌ای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 کیلومتر<ref name=":0" />، علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 21.</ref>. کردستان به لحاظ درجه‌بندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌های کم خطر و استثنایی کشور است، به گونه‌ای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''.'' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 45.</ref>.		افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر [[سنندج]] و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینه‌رود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان [[آذربایجان غربی]] پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقه‌ای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و عراق است. زریوار دریاچه‌ای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 کیلومتر<ref name=":0" />، علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 21.</ref>. کردستان به لحاظ درجه‌بندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌های کم خطر و استثنایی کشور است، به گونه‌ای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''.'' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 45.</ref>.

	کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ [[ایران]] است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و [[استان خوزستان\|خوزستان]] و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.</ref>. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری دوره صفویه را تشکیل می‌داده است<ref>'''''تذکرۀالملوک.''''' سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.</ref>. در زمان کریمخان زند، سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالت‌های ایران شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 78.</ref>. در تقسیمات کشوری دوره [[رضا شاه پهلوی\|رضاشاه پهلوی]]، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85 و 89.</ref>.		کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ ایران است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و [[استان خوزستان\|خوزستان]] و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.</ref>. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری دوره صفویه را تشکیل می‌داده است<ref>'''''تذکرۀالملوک.''''' سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.</ref>. در زمان کریمخان زند، سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالت‌های ایران شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 78.</ref>. در تقسیمات کشوری دوره [[رضا شاه پهلوی\|رضاشاه پهلوی]]، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85 و 89.</ref>.

	سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت سنندج تأسیس گردید<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.</ref>. سرزمین کردستان، در دهه‌های اخیر چه از سوی گروه‌های تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان جنگ‌های اول و دوم جهانی و نیز جنگ عراق با ~~[[ایران]]،~~ صدمه‌ها و لطمه‌های بسیار به خود دید، اما در سال‌های اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدت‌های حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاش‌های بسیار زیادی انجام گرفت، به گونه‌ای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیت‌ها و عقب ماندگی‌های گذشته را جبران کرده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 24 و 34 و 47.</ref>.		سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت سنندج تأسیس گردید<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.</ref>. سرزمین کردستان، در دهه‌های اخیر چه از سوی گروه‌های تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان جنگ‌های اول و دوم جهانی و نیز جنگ عراق با ایران، صدمه‌ها و لطمه‌های بسیار به خود دید، اما در سال‌های اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدت‌های حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاش‌های بسیار زیادی انجام گرفت، به گونه‌ای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیت‌ها و عقب ماندگی‌های گذشته را جبران کرده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 24 و 34 و 47.</ref>.

	استان کردستان در سرشماری 1375 تعداد 1346483 جمعیت داشته که طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 1574119 رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشو'''''ر. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 161 و 162.</ref>. استان کردستان به لحاظ جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی از مناطق بِکر و دیدنی برای گردشگری در ایران است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 48-63.</ref>.		استان کردستان در سرشماری 1375 تعداد 1346483 جمعیت داشته که طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 1574119 رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشو'''''ر. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 161 و 162.</ref>. استان کردستان به لحاظ جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی از مناطق بِکر و دیدنی برای گردشگری در ایران است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 48-63.</ref>.
خط ۴۲:		خط ۴۲:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	غلامحسین تکمیل همایون		غلامحسین تکمیل همایون
	[[رده:جغرافیا]]		[[index.php?title=رده:جغرافیا]]

Samei در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۴:۵۴

2025-05-04T04:54:12Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۴:۵۴
خط ۳:		خط ۳:
	این استان از جنوب با [[استان کرمانشاه]]، از شمال با استان آذربایجان غربی، از شرق با استان‌های [[زنجان]] و [[همدان]] و از غرب با کشور عراق همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان کردستان).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.		این استان از جنوب با [[استان کرمانشاه]]، از شمال با استان آذربایجان غربی، از شرق با استان‌های [[زنجان]] و [[همدان]] و از غرب با کشور عراق همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان کردستان).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

	استان کردستان با مختصات جغرافیایی 44َ˚34 تا 28˚36 عرض شمالی و 33َ˚45 تا 15َ˚48 طول شرقی و وسعت 28817کم‍، 8/1 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.</ref>. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 9 شهرستان، 26 بخش، 83 دهستان و 23 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: بانه، بیجار، دیواندره، سروآباد، سنقر، [[سنندج]]، قروه، کامیاران و مریوان<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.		استان کردستان با مختصات جغرافیایی 44َ˚34 تا 28˚36 عرض شمالی و 33َ˚45 تا 15َ˚48 طول شرقی و وسعت 28817کم‍، 8/1 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref name=":0">سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.</ref>. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 9 شهرستان، 26 بخش، 83 دهستان و 23 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: بانه، بیجار، دیواندره، سروآباد، سنقر، [[سنندج]]، قروه، کامیاران و مریوان<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

	استان کردستان به ویژه قسمت غربی آن، سرزمینی کوهستانی است. بخش عمده‌ای از ناهمواری‌های استان کردستان را ارتفاعات [[زاگرس]] تشکیل می‌دهند که با توجه به شکل ظاهری، نحوۀ پیدایش، جهت ناهمواری جنس طبقات آن، به دو بخش غربی و شرقی، به شرح زیر قابل تقسیم هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص3 و 4.</ref>:		استان کردستان به ویژه قسمت غربی آن، سرزمینی کوهستانی است. بخش عمده‌ای از ناهمواری‌های استان کردستان را ارتفاعات [[زاگرس]] تشکیل می‌دهند که با توجه به شکل ظاهری، نحوۀ پیدایش، جهت ناهمواری جنس طبقات آن، به دو بخش غربی و شرقی، به شرح زیر قابل تقسیم هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص3 و 4.</ref>:
خط ۱۹:		خط ۱۹:
	آب و هوای کردستان تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. استان کردستان در قسمت شمالی رشته کوه [[زاگرس]] که چون دیواره‌ای عظیم از شمال غرب تا جنوب ایران کشیده شده، جای گرفته است. وزش بادهای مرطوبی که از غرب می‌وزد و تغییرات ارتفاعی، در مجموع شرایط نسبتاً مطلوبی را به لحاظ آب و هوا و میزان متوسط بارندگی فراهم ساخته است، به گونه‌ای که میانگین سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتی گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتی‌گراد است. همچنین حداکثر متوسط بارندگی سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به میزان 800 میلی متر و حداقل آن در شمال شرقی استان به میزان 300 میلی متر است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص8.</ref>.		آب و هوای کردستان تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. استان کردستان در قسمت شمالی رشته کوه [[زاگرس]] که چون دیواره‌ای عظیم از شمال غرب تا جنوب ایران کشیده شده، جای گرفته است. وزش بادهای مرطوبی که از غرب می‌وزد و تغییرات ارتفاعی، در مجموع شرایط نسبتاً مطلوبی را به لحاظ آب و هوا و میزان متوسط بارندگی فراهم ساخته است، به گونه‌ای که میانگین سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتی گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتی‌گراد است. همچنین حداکثر متوسط بارندگی سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به میزان 800 میلی متر و حداقل آن در شمال شرقی استان به میزان 300 میلی متر است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص8.</ref>.

	افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر [[سنندج]] و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینه‌رود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان [[آذربایجان غربی]] پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقه‌ای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و عراق است. زریوار دریاچه‌ای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 ~~کم‍<sup>2~~</~~sup~~> علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 21.</ref>. کردستان به لحاظ درجه‌بندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌های کم خطر و استثنایی کشور است، به گونه‌ای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''.'' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 45.</ref>.		افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر [[سنندج]] و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینه‌رود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان [[آذربایجان غربی]] پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقه‌ای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و عراق است. زریوار دریاچه‌ای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 کیلومتر<ref name=":0" />، علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 21.</ref>. کردستان به لحاظ درجه‌بندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌های کم خطر و استثنایی کشور است، به گونه‌ای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)'''.'' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 45.</ref>.

	کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ ایران است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و [[استان خوزستان\|خوزستان]] و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.</ref>. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری دوره صفویه را تشکیل می‌داده است<ref>'''''تذکرۀالملوک.''''' سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.</ref>. در زمان کریمخان زند، سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالت‌های ایران شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 78.</ref>. در تقسیمات کشوری دوره [[رضا شاه پهلوی\|رضاشاه پهلوی]]، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85 و 89.</ref>.		کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ [[ایران]] است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و [[استان خوزستان\|خوزستان]] و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.</ref>. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری دوره صفویه را تشکیل می‌داده است<ref>'''''تذکرۀالملوک.''''' سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.</ref>. در زمان کریمخان زند، سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالت‌های ایران شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 78.</ref>. در تقسیمات کشوری دوره [[رضا شاه پهلوی\|رضاشاه پهلوی]]، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85 و 89.</ref>.

	سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت سنندج تأسیس گردید<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.</ref>. سرزمین کردستان، در دهه‌های اخیر چه از سوی گروه‌های تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان جنگ‌های اول و دوم جهانی و نیز جنگ عراق با [[ایران]]، صدمه‌ها و لطمه‌های بسیار به خود دید، اما در سال‌های اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدت‌های حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاش‌های بسیار زیادی انجام گرفت، به گونه‌ای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیت‌ها و عقب ماندگی‌های گذشته را جبران کرده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 24 و 34 و 47.</ref>.		سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت سنندج تأسیس گردید<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.</ref>. سرزمین کردستان، در دهه‌های اخیر چه از سوی گروه‌های تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان جنگ‌های اول و دوم جهانی و نیز جنگ عراق با [[ایران]]، صدمه‌ها و لطمه‌های بسیار به خود دید، اما در سال‌های اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدت‌های حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاش‌های بسیار زیادی انجام گرفت، به گونه‌ای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیت‌ها و عقب ماندگی‌های گذشته را جبران کرده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 24 و 34 و 47.</ref>.
خط ۳۰:		خط ۳۰:

	* [[استان کرمانشاه]]		* [[استان کرمانشاه]]
	* [[سنندج]]		* [[سنندج]]
	* [[زنجان]]		* [[زنجان]]
	* [[همدان]]		* [[همدان]]
خط ۴۲:		خط ۴۲:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	غلامحسین تکمیل همایون		غلامحسین تکمیل همایون
			[[رده:جغرافیا]]

Maedeh در ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۴۷

2025-05-03T11:47:57Z

نمایش تغییرات

Hasti در ‏۲۳ سپتامبر ۲۰۲۴، ساعت ۲۲:۳۷

2024-09-23T22:37:04Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''كردستان،''' نام استاني در غرب كشور و به مركزيت شهر سنندج (← شهر سنندج). اين استان از جنوب با استان كرمانشاه، از شمال با استان آذربايجان غربي، از شرق با استان‌هاي زنجان و همدان و از غرب با كشور عراق همسايه است.¹ استان كردستان با مختصات جغ...» ایجاد کرد

2024-08-14T17:46:26Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''كردستان،''' نام استاني در غرب كشور و به مركزيت شهر سنندج (← شهر سنندج). اين استان از جنوب با استان كرمانشاه، از شمال با استان آذربايجان غربي، از شرق با استان‌هاي زنجان و همدان و از غرب با كشور عراق همسايه است.1 استان كردستان با مختصات جغ...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''كردستان،''' نام استاني در غرب كشور و به مركزيت شهر سنندج (← شهر سنندج).

اين استان از جنوب با استان كرمانشاه، از شمال با استان آذربايجان غربي، از شرق با استان‌هاي زنجان و همدان و از غرب با كشور عراق همسايه است.1

استان كردستان با مختصات جغرافيايي 44َ˚34 تا 28˚36 عرض شمالي و 33َ˚45 تا 15َ˚48 طول شرقي و وسعت 28817كم‍، 8/1 درصد از مساحت ايران را تشكيل مي‌دهد.2 اين استان براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، داراي 9 شهرستان، 26 بخش، 83 دهستان و 23 شهر است. شهرستان‌هاي استان عبارتند از: بانه، بيجار، ديواندره، سروآباد، سنقر، سنندج، قروه، كامياران و مريوان.3

استان كردستان به ويژه قسمت غربي آن، سرزميني كوهستاني است. بخش عمده‌اي از ناهمواري‌هاي استان كردستان را ارتفاعات زاگرس تشكيل مي‌دهند كه با توجه به شكل ظاهري، نحوۀ پيدايش، جهت ناهمواري جنس طبقات آن، به دو بخش غربي و شرقي، به شرح زير قابل تقسيم هستند:4

قسمت بيشتر بخش غربي استان را كوه‌ها تشكيل مي‌دهند كه جنس آن‌ها عمدتاً رسوبي و از نوع آهكي است. دامنه‌هاي ملايم و يكنواخت و دره‌هاي باز از ديگر ويژگي‌هاي اين كوه‌هاست. چهل چشمه، آربابا، پيازه و كوره ميانه مهم‌ترين بلندي‌هاي اين قسمت است.

چهل چشمه با 3137م‍ ارتفاع وسيع‌ترين تودة كوهستاني و مهم‌ترين كانون آبگير استان است كه خط الرأس آن، حوضه‌هاي آبريز اورميه، درياي مازندران و خليج فارس را از يكديگر جدا مي‌كند و اين يكي از ويژگي‌هاي برجسته در اين تودة كوهستاني است. كوه‌هاي نيمۀ جنوبي بخش غربي، داراي جهت شمال غربي ـ جنوب شرقي است و مهم‌ترين اين رشته كوه‌ها، شاهو با بلندي 3390م‍، مرتفع‌ترين كوه استان و نيز كوه سالان و هورامان است. در بخش شرقي كه از جنوب شرقي قُروه تا شمال بيجار و قسمت‌هايي از ديواندره و سنندج را در بر مي‌گيرد، به سبب نفوذ مواد مذاب درون زمين از طريق گسل‌ها در ميان لايه‌هاي رسوبي و فشار و حرارت زياد، داراي سنگ‌هاي از نوع دگرگوني هستند. پنجه علي، به‌ور و پريشان در جنوب قروه، شيدا در شمال قروه و شاه نشين و سياه منصور در شمال بيجار از مهم‌ترين ارتفاعات اين بخش به شمار مي‌آيند.

مهم ترين دشت‌هاي استان كردستان نيز مانند: دشت‌هاي بيجار، قره، دهگلان، و چاردولي در اين بخش گسترده شده‌اند.5

ارتفاعات استان، به ويژه كوهستان‌هاي غرب آن، منشأ و سرچشمة رودهاي پر آب و متعددي است كه پس از آبياري دشت‌هاي داخلي استان، وارد قلمرو استان‌هاي همجوار مي‌شوند. استان كردستان در زير حوضه‌هاي آبريز سفيدرود از حوضة آبريز درياي مازندران، زيرحوضة زرينه‌رود و سيمينه‌رود از حوضة آبريز درياچه اورميه، زيرحوضة كرخه و زيرحوضة مرزي غرب (رودهاي سيروان و زاب) از حوضة آبريز خليج فارس و درياي عمان، قرار دارد.6

در زيرحوضة سفيدرود، رود پر آب و طولاني قزل اوزن جاري است كه از كوه‌هاي چهل چشمه، سرچشمه گرفته و پس از عبور از كردستان و استان‌هاي زنجان و گيلان، در محل سد سفيد رود با رودخانة شاهرود در آميخته و از آن پس با نام سفيدرود به سوي درياي مازندران ادامه مي‌يابد. رودهاي سيروان و زاب پس از عبور از كردستان وارد خاك عراق شده و همراه با دجله به خليج فارس منتهي مي‌شوند. زرينه رود و سيمينه رود نيز پس از عبور از استان كردستان وارد استان آذربايجان غربي شده و به درياچة اورميه مي‌پيوندد.7

آب و هواي كردستان تحت تأثير عوامل متعددي شكل گرفته است. استان كردستان در قسمت شمالي رشته كوه زاگرس كه چون ديواره‌اي عظيم از شمال غرب تا جنوب ايران كشيده شده، جاي گرفته است. وزش بادهاي مرطوبي كه از غرب مي‌وزد و تغييرات ارتفاعي، در مجموع شرايط نسبتاً مطلوبي را به لحاظ آب و هوا و ميزان متوسط بارندگي فراهم ساخته است، به گونه‌اي كه ميانگين سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتي گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتي‌گراد است. همچنين حداكثر متوسط بارندگي سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به ميزان 800 ميلي متر و حداقل آن در شمال شرقي استان به ميزان 300 ميلي متر است.8

افزون بر درياچة سد قشلاق كه در شمال شهر سنندج و بر روي رودخانة قشلاق احداث شده و نيز درياچة سد زرينه‌رود كه از ساخت سدي بر روي رودخانة زرينه رود در شمال استان و در مرز با استان آذربايجان غربي پديد آمده است، پديدة ديدني ديگر، درياچة طبيعي زريوار در منطقه‌اي كوهستاني و پوشيده از جنگل واقع در غرب استان و در كنار شهر مريوان و در نزديكي مرز ايران و عراق است. زريوار درياچه‌اي زمين ساختي (تكتونيكي[1]) و داراي آب شيرين است. اين درياچه با وسعت 15 تا 20 كم‍2 علاوه بر جاذبة گردشگري خود، به لحاظ پرورش ماهي و استفاده از آب آن براي كشاورزي، داراي اهميت است.9 كردستان به لحاظ درجه‌بندي احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌هاي كم خطر و استثنايي كشور است، به گونه‌اي كه بيشترين مساحت آن در منطقة خطر پايين و خطر متوسط قرار دارد.10

كردستان، از جمله مناطق باستاني و داراي مدنيت كهن در تاريخ ايران است كه حدود و نام آن در منابع تاريخي و جغرافيايي گذشته بارها ذكر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذكر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولايتست و هوايش معتدل و حدودش به ولايات عراق عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربايجان و ديار بكر پيوسته است...».11 در تذكرۀالملوك از كردستان به عنوان يكي از چهار ولايت ايران نام برده شده كه همراه با سيزده بيگلربيگي، مجموعة تقسيمات كشوري دوره صفويه را تشكيل مي‌داده است.12 در زمان كريمخان زند، سرزمين كردستان با لقب دارالشجاعة كردستان يكي از ايالت‌هاي ايران شناخته مي‌شد.13 در تقسيمات كشوري دورة رضاشاه پهلوي، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشكيل داد و سپس استان پنجم نام گرفت.14

سرانجام در 1337ش، استان كردستان به مركزيت سنندج تأسيس گرديد.15 سرزمين كردستان، در دهه‌هاي اخير چه از سوي گروه‌هاي تجزيه طلب و آشوبگر و چه در جريان جنگ‌هاي اول و دوم جهاني و نيز جنگ عراق با ايران، صدمه‌ها و لطمه‌هاي بسيار به خود ديد، اما در سال‌هاي اخير با هوشياري و كمك مردم و مساعدت‌هاي حكومت مركزي، نسبت به بازسازي و توسعة آن تلاش‌هاي بسيار زيادي انجام گرفت، به گونه‌اي كه در حال حاضر اين استان به لحاظ احداث راه، تأسيسات آموزشي، خدماتي و توليدي، تا حد بسياري، محروميت‌ها و عقب ماندگي‌هاي گذشته را جبران كرده است.16

استان كردستان در سرشماري 1375 تعداد 1346483 جمعيت داشته كه طبق برآورد انجام گرفته، اين تعداد در 1384 به 1574119 رسيده است.17 استان كردستان به لحاظ جاذبه‌هاي طبيعي، فرهنگي و تاريخي از مناطق بِكر و ديدني براي گردشگري در ايران است.18

'''مآخذ:'''

1. سازمان نقشه‌برداري كشور'''''. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني''''' (استان كردستان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.

2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص35.

3. دفتر تقسيمات كشوري'''''. نقشه و جدول تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، 1384.

4. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان كردستان'''''. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص3 و 4.

5. همان. ص 4.

6. همان. ص 18.

7. '''''فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور'''''. ج2: حوضه آبريز درياي خزر. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص 95؛ '''''فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور'''''. ج4 :حوضه آبريز خليج فارس و درياي عمان. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص17؛ '''''فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور'''''. ج1: حوضه آبريز درياچه اروميه. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1381، ص 43.

8. '''''جغرافياي استان كردستان'''''. همان. ص8.

9. '''''اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1382، ص12؛ '''''جغرافياي استان كردستان'''''. همان. ص 21.

10. '''''اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران)'''''. همان. ص 45.

11. مستوفي قزويني، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص162.

12. '''''تذكرۀالملوك'''''. سازمان اداري حكومت صفوي يا تعليقات مينورسكي بر تذكرۀالملوك. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، ترجمۀ مسعود رجب نيا، چ3. تهران: اميركبير، 1378، ص 4 و 5.

13. اميراحمديان، بهرام. '''''تقسيمات كشوري'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 78.

14. همان. ص 85 و 89.

15. همان. ص 97 و 98.

16. همان. ص 25، 34 و 47.

17. مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1382، ص 161 و 162.

18. '''''جغرافياي استان كردستان'''''. همان. ص 48-63.

غلامحسین تکمیل همایون
----[1].