https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8 2026-06-16T10:42:06Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.43.1 https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8&diff=7766&oldid=prev 2025-05-10T10:22:57Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۲</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">خط ۲:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اسطرلاب، نام دسته‌ای از ابزارهای اندازه‌گیری نجومی که شاید کهن‌ترین ابزار علمی جهان نیز بوده‌است. گونه‌های مختلف اسطرلاب در سنجش مختصات اجرام سماوی، تعیین وقت، اندازه گیری‌های مهندسی و بسیاری موارد دیگر، که به گفته [[ابوریحان بیرونی]]٭ «از بسیاری نتوان شمردن» به کار می‌رفته است&lt;ref&gt;بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهیم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318، ص 285.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;فی علم الاسطرلاب&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. دست نویس شماره 31 کتابخانه آستان قدس رضوی، ص 2-7.&lt;/ref&gt;. نخستین انواع اسطرلاب را احتمالا یونانیان در سده 3 قبل از میلاد ساخته‌اند&lt;ref&gt;مولوی، سید محمد علی. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 297-298.&lt;/ref&gt;. حمزه اصفهانی این واژه را معرب واژه فارسی ستاره یاب می‌دانست اما بیرونی اسطرلاب را معرب واژه یونانی Astrolabon و مستقل از واژه ستاره یاب دانسته است&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهیم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;افراد المقال فی امر الظلال&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. حیدر آباد دکن: 1948م، ص 69.&lt;/ref&gt;.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اسطرلاب، نام دسته‌ای از ابزارهای اندازه‌گیری نجومی که شاید کهن‌ترین ابزار علمی جهان نیز بوده‌است. گونه‌های مختلف اسطرلاب در سنجش مختصات اجرام سماوی، تعیین وقت، اندازه گیری‌های مهندسی و بسیاری موارد دیگر، که به گفته [[ابوریحان بیرونی]]٭ «از بسیاری نتوان شمردن» به کار می‌رفته است&lt;ref&gt;بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهیم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318، ص 285.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;فی علم الاسطرلاب&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. دست نویس شماره 31 کتابخانه آستان قدس رضوی، ص 2-7.&lt;/ref&gt;. نخستین انواع اسطرلاب را احتمالا یونانیان در سده 3 قبل از میلاد ساخته‌اند&lt;ref&gt;مولوی، سید محمد علی. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 297-298.&lt;/ref&gt;. حمزه اصفهانی این واژه را معرب واژه فارسی ستاره یاب می‌دانست اما بیرونی اسطرلاب را معرب واژه یونانی Astrolabon و مستقل از واژه ستاره یاب دانسته است&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهیم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;افراد المقال فی امر الظلال&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. حیدر آباد دکن: 1948م، ص 69.&lt;/ref&gt;.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مسلمانان پس از آشنایی با اسطرلاب‌های یونانی در سده 2ق / ؟م (که گویا تنها 2 نوع یکی کروی و دیگری مسطح بوده)، طی نزدیک به هزار سال، نوآوری‌های بسیاری در فن اسطرلاب سازی به کار بردند و انواع جدیدی از آن را پدید آوردند&lt;ref&gt;مولوی. «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 8، ص 298-299.&lt;/ref&gt;. بیشتر نامداران اسطرلاب سازی در جهان اسلام، همچون فزاری، نگارنده نخستین آثار دوره اسلامی درباره اسطرلاب&lt;ref&gt;مولوی. «ابراهیم بن حبیب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 2، ص 427.&lt;/ref&gt;، ابوجعفر ابن حبش&lt;ref&gt;ابن ندیم. '''''الفهرست'''''. به کوشش تجدد، تهران: 1351، ص 334.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;قفطی. '''''تاریخ الحکماء'''''. گزیده زوزنی، به کوشش لیپرت، لایپزیگ: 1903م، ص 396.&lt;/ref&gt; (فرزند [[حبش حاسب]]٭)، فضل بن حاتم نیریزی٭، ابومحمد حامد بن خضر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خجندی٭ </del>ـ که به گفته بیرونی در ساخت ابزارهای نجومی و به‌ویژه اسطرلاب یگانه روزگار خود بود&lt;ref&gt;بیرونی. '''''تحدید نهایات الاماکن'''''. به کوشش بولگاکوف، قاهره: 1962م، ص 107.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. '''''کارنامه ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص 85.&lt;/ref&gt; ـ و نیز [[ابوسعید سجزی]] که از وی یاد خواهد شد ـ ایرانی بودند. به شمارش ویلی هارتنر، از میان 165 اسطرلاب کهنی که از دوره اسلامی به دست ما رسیده 65 نمونه ساخته ایرانیان است و در مجموع اسطرلاب‌های ساخت صنعتگران ایرانی، از نظر دقت، ظرافت و زیبایی از اسطرلاب‌های ساخته ملل دیگر بسیار برتر است. از این میان کهن‌ترین اسطرلاب موجود، ساخته دو برادر اصفهانی به نام‌های احمد و محمد بن ابراهیم است که در 374ق/984م در نهایت دقت و مهارت ساخته شده و امروزه در موزه اشمولین آکسفورد نگه‌داری می‌شود&lt;ref&gt;Hartner, W. "The Principle and Use of Astrolabe", '''''A Survey of Persian Art'''''. ed. A. U. Pop, Tehran: 1967, Vol. VI, pp 2532, 2535.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مولوی، «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 8، ص 304.&lt;/ref&gt;.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مسلمانان پس از آشنایی با اسطرلاب‌های یونانی در سده 2ق / ؟م (که گویا تنها 2 نوع یکی کروی و دیگری مسطح بوده)، طی نزدیک به هزار سال، نوآوری‌های بسیاری در فن اسطرلاب سازی به کار بردند و انواع جدیدی از آن را پدید آوردند&lt;ref&gt;مولوی. «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 8، ص 298-299.&lt;/ref&gt;. بیشتر نامداران اسطرلاب سازی در جهان اسلام، همچون فزاری، نگارنده نخستین آثار دوره اسلامی درباره اسطرلاب&lt;ref&gt;مولوی. «ابراهیم بن حبیب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 2، ص 427.&lt;/ref&gt;، ابوجعفر ابن حبش&lt;ref&gt;ابن ندیم. '''''الفهرست'''''. به کوشش تجدد، تهران: 1351، ص 334.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;قفطی. '''''تاریخ الحکماء'''''. گزیده زوزنی، به کوشش لیپرت، لایپزیگ: 1903م، ص 396.&lt;/ref&gt; (فرزند [[حبش حاسب]]٭)، فضل بن حاتم نیریزی٭، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[خجندی|</ins>ابومحمد حامد بن خضر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خجندی]]٭ </ins>ـ که به گفته بیرونی در ساخت ابزارهای نجومی و به‌ویژه اسطرلاب یگانه روزگار خود بود&lt;ref&gt;بیرونی. '''''تحدید نهایات الاماکن'''''. به کوشش بولگاکوف، قاهره: 1962م، ص 107.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. '''''کارنامه ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص 85.&lt;/ref&gt; ـ و نیز [[ابوسعید سجزی]] که از وی یاد خواهد شد ـ ایرانی بودند. به شمارش ویلی هارتنر، از میان 165 اسطرلاب کهنی که از دوره اسلامی به دست ما رسیده 65 نمونه ساخته ایرانیان است و در مجموع اسطرلاب‌های ساخت صنعتگران ایرانی، از نظر دقت، ظرافت و زیبایی از اسطرلاب‌های ساخته ملل دیگر بسیار برتر است. از این میان کهن‌ترین اسطرلاب موجود، ساخته دو برادر اصفهانی به نام‌های احمد و محمد بن ابراهیم است که در 374ق/984م در نهایت دقت و مهارت ساخته شده و امروزه در موزه اشمولین آکسفورد نگه‌داری می‌شود&lt;ref&gt;Hartner, W. "The Principle and Use of Astrolabe", '''''A Survey of Persian Art'''''. ed. A. U. Pop, Tehran: 1967, Vol. VI, pp 2532, 2535.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مولوی، «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 8، ص 304.&lt;/ref&gt;.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[ابوسعید سجزی]]٭ نوعی اسطرلاب اختراع کرده بود که طرز کار آن با همه اسطرلاب‌های دیگر متفاوت بود. به گفته بیرونی، ابوسعید در ساخت این اسطرلاب عقیده برخی دانشمندان درباره حرکت وضعی (حرکت روزانه به دور محور زمین) را عملاً به کار بسته بود(در آن روزگار زمین را ساکن می‌پنداشتند). ابوریحان از سجزی به سبب اختراع این اسطرلاب با ستایش بسیار یاد کرده اما ابوعلی مراکشی هم از سجزی و هم از ابوریحان بدین سبب به سختی انتقاد کرده است&lt;ref&gt;کرامتی. «ملاحظاتی در باب آراء نجومی ابوسعید سجزی و شرف الدین مسعودی»، '''''نامه فرهنگستان'''''. سال سوم، ش اول، بهار 76، ص 124-130.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی. «بیرونی»''، '''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 13، ص 392-393.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. '''''ابوریحان بیرونی، آزاد مرد و اندیشمند'''''. تهران: 1385، ص 131-133.&lt;/ref&gt;. در سده 6ق / ؟م نیز شرف الدین طوسی اسطرلابی با ساختمان بسیار ساده و کاربرد آسان ساخت که اسطرلاب خطی یا عصای طوسی نام گرفت. این اسطرلاب البته به دلیل دقت اندکش در اندازه‌گیری‌های دقیق چندان کاربرد نداشت&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. «ایران»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 10، ص 664 و 668.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;قربانی، ابوالقاسم. '''''زندگی‌نامه ریاضی‌دانان اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 278.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[ابوسعید سجزی]]٭ نوعی اسطرلاب اختراع کرده بود که طرز کار آن با همه اسطرلاب‌های دیگر متفاوت بود. به گفته بیرونی، ابوسعید در ساخت این اسطرلاب عقیده برخی دانشمندان درباره حرکت وضعی (حرکت روزانه به دور محور زمین) را عملاً به کار بسته بود(در آن روزگار زمین را ساکن می‌پنداشتند). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ابوریحان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بیرونی|ابوریحان]] </ins>از سجزی به سبب اختراع این اسطرلاب با ستایش بسیار یاد کرده اما ابوعلی مراکشی هم از سجزی و هم از ابوریحان بدین سبب به سختی انتقاد کرده است&lt;ref&gt;کرامتی. «ملاحظاتی در باب آراء نجومی ابوسعید سجزی و شرف الدین مسعودی»، '''''نامه فرهنگستان'''''. سال سوم، ش اول، بهار 76، ص 124-130.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی. «بیرونی»''، '''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 13، ص 392-393.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. '''''ابوریحان بیرونی، آزاد مرد و اندیشمند'''''. تهران: 1385، ص 131-133.&lt;/ref&gt;. در سده 6ق / ؟م نیز شرف الدین طوسی اسطرلابی با ساختمان بسیار ساده و کاربرد آسان ساخت که اسطرلاب خطی یا عصای طوسی نام گرفت. این اسطرلاب البته به دلیل دقت اندکش در اندازه‌گیری‌های دقیق چندان کاربرد نداشت&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. «ایران»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 10، ص 664 و 668.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;قربانی، ابوالقاسم. '''''زندگی‌نامه ریاضی‌دانان اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 278.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>19. مولوی. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 299.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مولوی. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 299.&lt;/ref&gt;. [[ابوریحان بیرونی]] نیز چند رساله بسیار مهم درباره اسطرلاب و نیز آثاری درباره فن تسطیح یا تصویر کردن کره بر روی صفحه (که مبانی ریاضی مورد نیاز ساخت اسطرلاب در آن مطرح می‌شود) نوشت که از این میان کتاب استیعاب وجوه الممکنه فی صنعة الاسطرلاب و نیز تسطیح الصور و تبطیح الکور را می‌توان از مهم‌ترین آثار تألیف شده در باره اسطرلاب و فن تسطیح در جهان اسلام دانست. بخش اسطرلاب روایت فارسی التفهیم بیرونی نیز کهن‌ترین اثر فارسی موجود درباره اسطرلاب به شمار می‌رود&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;ابوریحان بیرونی، آزاد مرد و اندیشمند&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. تهران: 1385، ص 127-134، 153-160.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی. «بیرونی»&#039;&#039;، &#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 13، ص 397-398.&lt;/ref&gt;.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>19. مولوی. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 299.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مولوی. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 299.&lt;/ref&gt;. [[ابوریحان بیرونی]] نیز چند رساله بسیار مهم درباره اسطرلاب و نیز آثاری درباره فن تسطیح یا تصویر کردن کره بر روی صفحه (که مبانی ریاضی مورد نیاز ساخت اسطرلاب در آن مطرح می‌شود) نوشت که از این میان کتاب استیعاب وجوه الممکنه فی صنعة الاسطرلاب و نیز تسطیح الصور و تبطیح الکور را می‌توان از مهم‌ترین آثار تألیف شده در باره اسطرلاب و فن تسطیح در جهان اسلام دانست. بخش اسطرلاب روایت فارسی التفهیم بیرونی نیز کهن‌ترین اثر فارسی موجود درباره اسطرلاب به شمار می‌رود&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;ابوریحان بیرونی، آزاد مرد و اندیشمند&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. تهران: 1385، ص 127-134، 153-160.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی. «بیرونی»&#039;&#039;، &#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 13، ص 397-398.&lt;/ref&gt;.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از رواج کاربرد زاویه‌یاب (تئودولیت[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del>]) و دوربین نجومی(تلسکوپ[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2</del>])، اسطرلاب خیلی زود کاربرد و اهمیت پیشین خود را از دست داد. اما امروزه علاقه‌مندان به ابزارهای نجومی انجمن بین المللی اسطرلاب را بنیاد نهاده‌اند و بسیاری از مجموعه‌داران به نگهداری اسطرلاب‌هایی که بعضاً ارزش هنری بسیار دارند علاقه‌مندند&lt;ref&gt;مولوی. «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ص 299.&lt;/ref&gt;.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از رواج کاربرد زاویه‌یاب (تئودولیت[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Theodolite</ins>]) و دوربین نجومی(تلسکوپ[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Telescope</ins>])، اسطرلاب خیلی زود کاربرد و اهمیت پیشین خود را از دست داد. اما امروزه علاقه‌مندان به ابزارهای نجومی انجمن بین المللی اسطرلاب را بنیاد نهاده‌اند و بسیاری از مجموعه‌داران به نگهداری اسطرلاب‌هایی که بعضاً ارزش هنری بسیار دارند علاقه‌مندند&lt;ref&gt;مولوی. «اسطرلاب»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ص 299.&lt;/ref&gt;.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l15">خط ۱۵:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۵:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[ابوسعید سجزی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[ابوسعید سجزی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[حبش حاسب]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[حبش حاسب]]</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">*[[خجندی]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr> <!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-7765:rev-7766:php=table --> </table>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8&diff=7765&oldid=prev 2025-05-10T10:19:55Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۹</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l24">خط ۲۴:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۴:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:علوم و فنون]]</ins></div></td></tr> <!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-7169:rev-7765:php=table --> </table>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8&diff=7169&oldid=prev 2025-05-08T16:06:25Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۶</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[پرونده:اسطرلاب.jpg|بندانگشتی|اسطرلاب برگرفته از سایت بیتوته قابل بازیابی از https://www.beytoote.com/scientific/midanid/astrolabe-components02-applications.html]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اسطرلاب، نام دسته‌ای از ابزارهای اندازه‌گیری نجومی که شاید کهن‌ترین ابزار علمی جهان نیز بوده‌است. گونه‌های مختلف اسطرلاب در سنجش مختصات اجرام سماوی، تعیین وقت، اندازه گیری‌های مهندسی و بسیاری موارد دیگر، که به گفته [[ابوریحان بیرونی]]٭ «از بسیاری نتوان شمردن» به کار می‌رفته است&lt;ref&gt;بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهیم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318، ص 285.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;فی علم الاسطرلاب&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. دست نویس شماره 31 کتابخانه آستان قدس رضوی، ص 2-7.&lt;/ref&gt;. نخستین انواع اسطرلاب را احتمالا یونانیان در سده 3 قبل از میلاد ساخته‌اند&lt;ref&gt;مولوی، سید محمد علی. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 297-298.&lt;/ref&gt;. حمزه اصفهانی این واژه را معرب واژه فارسی ستاره یاب می‌دانست اما بیرونی اسطرلاب را معرب واژه یونانی Astrolabon و مستقل از واژه ستاره یاب دانسته است&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهیم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;افراد المقال فی امر الظلال&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. حیدر آباد دکن: 1948م، ص 69.&lt;/ref&gt;.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اسطرلاب، نام دسته‌ای از ابزارهای اندازه‌گیری نجومی که شاید کهن‌ترین ابزار علمی جهان نیز بوده‌است. گونه‌های مختلف اسطرلاب در سنجش مختصات اجرام سماوی، تعیین وقت، اندازه گیری‌های مهندسی و بسیاری موارد دیگر، که به گفته [[ابوریحان بیرونی]]٭ «از بسیاری نتوان شمردن» به کار می‌رفته است&lt;ref&gt;بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهیم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318، ص 285.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;فی علم الاسطرلاب&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. دست نویس شماره 31 کتابخانه آستان قدس رضوی، ص 2-7.&lt;/ref&gt;. نخستین انواع اسطرلاب را احتمالا یونانیان در سده 3 قبل از میلاد ساخته‌اند&lt;ref&gt;مولوی، سید محمد علی. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 297-298.&lt;/ref&gt;. حمزه اصفهانی این واژه را معرب واژه فارسی ستاره یاب می‌دانست اما بیرونی اسطرلاب را معرب واژه یونانی Astrolabon و مستقل از واژه ستاره یاب دانسته است&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهیم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. روایت فارسی، به کوشش جلال الدین همایی، تهران: 1318.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بیرونی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;افراد المقال فی امر الظلال&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. حیدر آباد دکن: 1948م، ص 69.&lt;/ref&gt;.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">خط ۱۲:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۳:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[ابوریحان بیرونی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[ابوریحان بیرونی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[ابوسعید سجزی]]  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[ابوسعید سجزی]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[حبش حاسب]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[[حبش حاسب]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-6754:rev-7169:php=table --> </table>

Nazli https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8&diff=6754&oldid=prev 2025-05-07T09:35:04Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۵</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l11">خط ۱۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابوریحان بیرونی]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">*[[ابوسعید سجزی]] </ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">*[[حبش حاسب]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;references /&gt;</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یونس كرامتی</ins></div></td></tr> <!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-6743:rev-6754:php=table --> </table>

Nazli https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8&diff=6743&oldid=prev 2025-05-07T09:20:29Z

<p></p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8&amp;diff=6743&amp;oldid=6115">نمایش تغییرات</a>

Nazli https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8&diff=6115&oldid=prev 2025-05-05T09:59:23Z

<p></p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8&amp;diff=6115&amp;oldid=1616">نمایش تغییرات</a>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D8%A8&diff=1616&oldid=prev 2024-08-22T04:31:21Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «اسطرلاب، نام دسته‌اي از ابزارهاي اندازه‌گيري نجومي كه شايد كهن‌ترين ابزار علمي جهان نيز بوده است. گونه‌هاي مختلف اسطرلاب در سنجش مختصات اجرام سماوي، تعيين وقت، اندازه گيري‌هاي مهندسي و بسياري موارد ديگر، كه به گفتۀ ابوريحان بيروني٭ «از ب...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>اسطرلاب، نام دسته‌اي از ابزارهاي اندازه‌گيري نجومي كه شايد كهن‌ترين ابزار علمي جهان نيز بوده است. گونه‌هاي مختلف اسطرلاب در سنجش مختصات اجرام سماوي، تعيين وقت، اندازه گيري‌هاي مهندسي و بسياري موارد ديگر، كه به گفتۀ ابوريحان بيروني٭ «از بسياري نتوان شمردن» به كار مي‌رفته است.&lt;sup&gt;1و2&lt;/sup&gt; نخستين انواع اسطرلاب را احتمالا يونانيان در سدۀ 3 قبل از ميلاد ساخته‌اند.&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; حمزۀ اصفهاني اين واژه را معرب واژۀ فارسي ستاره ياب مي‌دانست اما بيروني اسطرلاب را معرب واژه يوناني Astrolabon و مستقل از واژۀ ستاره ياب دانسته است.&lt;sup&gt;4و5&lt;/sup&gt; <br /> <br /> مسلمانان پس از آشنايي با اسطرلاب‌هاي يوناني در سدۀ 2ق / ؟م (كه گويا تنها 2 نوع يكي كروي و ديگري مسطح بوده)، طي نزديك به هزار سال، نوآوري‌هاي بسياري در فن اسطرلاب سازي به كار بردند و انواع جديدي از آن را پديد آوردند.&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; بيشتر نامداران اسطرلاب سازي در جهان اسلام، همچون فزاري، نگارندۀ نخستين آثار دورۀ اسلامي دربارۀ اسطرلاب،&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; ابوجعفر ابن حبش&lt;sup&gt;8و9&lt;/sup&gt; (فرزند حبش حاسب٭)، فضل بن حاتم نيريزي٭، ابومحمد حامد بن خضر خجندي٭ ـ كه به گفتۀ بيروني در ساخت ابزارهاي نجومي و بويژه اسطرلاب يگانۀ روزگار خود بود&lt;sup&gt;10و11&lt;/sup&gt; ـ و نيز ابوسعيد سجزي كه از وي ياد خواهد شد ـ ايراني بودند. به شمارش ويلي هارتنر، از ميان 165 اسطرلاب كهني كه از دورۀ اسلامي به دست ما رسيده 65 نمونه ساختۀ ايرانيان است و در مجموع اسطرلاب‌هاي ساخت صنعتگران ايراني، از نظر دقت، ظرافت و زيبايي از اسطرلاب‌هاي ساختۀ ملل ديگر بسيار برتر است. از اين ميان كهن‌ترين اسطرلاب موجود، ساختۀ دو برادر اصفهاني به نام‌هاي احمد و محمد بن  ابراهيم است كه در 374ق/984م در نهايت دقت و مهارت ساخته شده و امروزه در موزۀ اشمولين آكسفرد نگه‌داري مي‌شود.&lt;sup&gt;12و13&lt;/sup&gt; <br /> <br /> ابوسعيد سجزي٭ نوعي اسطرلاب اختراع كرده بود كه طرز كار آن با همۀ اسطرلاب‌هاي ديگر متفاوت بود. به گفتۀ بيروني، ابوسعيد در ساخت اين اسطرلاب عقيدۀ برخي دانشمندان دربارۀ حركت وضعي (حركت روزانه به دور محور زمين) را عملاً به كار بسته بود(در آن روزگار زمين را ساكن مي‌پنداشتند). ابوريحان از سجزي به سبب اختراع اين اسطرلاب با ستايش بسيار ياد كرده اما ابوعلي مراكشي هم از سجزي و هم از ابوريحان بدين سبب به سختي انتقاد كرده است.&lt;sup&gt;14و15و16&lt;/sup&gt; در سدۀ 6ق / ؟م نيز شرف الدين طوسي اسطرلابي با ساختمان بسيار ساده و كاربرد آسان ساخت كه اسطرلاب خطي يا عصاي طوسي نام گرفت. اين اسطرلاب البته به دليل دقت اندكش در اندازه‌گيري‌هاي دقيق چندان كاربرد نداشت.&lt;sup&gt;17و18و19&lt;/sup&gt; ابوريحان بيروني نيز چند رسالۀ بسيار مهم دربارۀ اسطرلاب و نيز آثاري دربارۀ فن تسطيح يا تصوير كردن كره بر روي صفحه (كه مباني رياضي مورد نياز ساخت اسطرلاب در آن مطرح مي‌شود) نوشت كه از اين ميان كتاب &#039;&#039;استيعاب وجوه الممكنه في صنعة الاسطرلاب&#039;&#039; و نيز &#039;&#039;تسطيح الصور و تبطيح الكور&#039;&#039; را مي‌توان از مهم‌ترين آثار تأليف شده در بارۀ اسطرلاب و فن تسطيح در جهان اسلام دانست. بخش اسطرلاب روايت فارسي التفهيم بيروني نيز كهن‌ترين اثر فارسي موجود دربارۀ اسطرلاب به شمار مي‌رود.&lt;sup&gt;20و21&lt;/sup&gt; <br /> <br /> پس از رواج كاربرد زاويه‌ياب (تئودوليت[1]) و دوربين نجومي(تلسكوپ[2])، اسطرلاب خيلي زود كاربرد و اهميت پيشين خود را از دست داد. اما امروزه علاقه‌مندان به ابزارهاي نجومي انجمن بين المللي اسطرلاب را بنياد نهاده‌اند و بسياري از مجموعه‌داران به نگهداري اسطرلاب‌هايي كه بعضاً ارزش هنري بسيار دارند علاقه‌مندند.&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt; <br /> <br /> <br /> مآخذ: <br /> <br /> 1.    بيروني، ابوريحان محمد بن احمد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهيم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. روايت فارسي، به كوشش جلال الدين همايي، تهران: 1318، ص 285.<br /> <br /> 2.    بيروني. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;في علم الاسطرلاب&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. دست نويس شمارۀ 31 كتابخانۀ آستان قدس رضوي، ص 2-7.<br /> <br /> 3.    مولوي، سيد محمد علي. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 297-298.<br /> <br /> 4.    بيروني. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;التفهيم&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. همانجا.<br /> <br /> 5.    بيروني. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;افراد المقال في امر الظلال&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. حيدر آباد دكن: 1948م، ص 69.<br /> <br /> 6.    مولوي. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 298-299.<br /> <br /> 7.    مولوي. «ابراهيم بن حبيب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 2، ص 427.<br /> <br /> 8.    ابن نديم. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;الفهرست&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. به كوشش تجدد، تهران: 1351، ص 334.<br /> <br /> 9.    قفطي. &#039;&#039;تاريخ الحكماء&#039;&#039;. گزيدۀ زوزني، به كوشش ليپرت، لايپزيگ: 1903م، ص 396.<br /> <br /> 10. بيروني. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;تحديد نهايات الاماكن&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. به كوشش بولگاكوف، قاهره: 1962م، ص 107.<br /> <br /> 11. كرامتي، يونس. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;كارنامۀ ايرانيان&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. تهران: 1380، ص 85.<br /> <br /> 12.          Hartner, W. &quot;The Principle and Use of Astrolabe&quot;, &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;A Survey of Persian Art&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ed. A. U. Pop, Tehran: 1967, Vol. VI, pp 2532, 2535.<br /> <br /> 13. مولوي، «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 304.<br /> <br /> 14. كرامتي. «ملاحظاتي در باب آراء نجومي ابوسعيد سجزي و شرف الدين مسعودي»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;نامۀ فرهنگستان&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. سال سوم، ش اول، بهار 76،  ص 124-130.<br /> <br /> 15. كرامتي. «بيروني»&#039;&#039;، &#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 13، ص 392-393.<br /> <br /> 16. كرامتي، يونس. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;ابوريحان بيروني، آزاد مرد و انديشمند&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. تهران: 1385، ص 131-133.<br /> <br /> 17. كرامتي، يونس. «ايران»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 10، ص 664 و 668.<br /> <br /> 18. قرباني، ابوالقاسم. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;زندگي‌نامۀ رياضي‌دانان اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. تهران: 1365، ص 278.<br /> <br /> 19. مولوي. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 8، ص 299.<br /> <br /> 20. كرامتي، يونس. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;ابوريحان بيروني، آزاد مرد و انديشمند&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. تهران: 1385، ص 127-134، 153-160.<br /> <br /> 21. كرامتي. «بيروني»&#039;&#039;، &#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 13، ص 397-398.<br /> <br /> 22. مولوي. «اسطرلاب»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دائرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ص 299.<br /> <br /> <br /> یونس کرامتی<br /> <br /> ----[1].  <br /> <br /> [2].  </div>

Samei