https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%87 اشاعره - تاریخچهٔ نسخه‌ها 2026-06-21T05:54:50Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.43.1 https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%87&diff=5918&oldid=prev Samei در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۳۶ 2025-05-04T15:36:44Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۳۶</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">خط ۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۸:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== عقل‌گرایی و تأویل ===</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== عقل‌گرایی و تأویل ===</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مایه‌های عقل‌گرایی در آثار اشعری از یك سو و تأثیر میراث عقل‌گرایی در جامعه اسلامی از سوی دیگر، زمینه را برای بازگشت پیروان اشعری به عقل‌گرایی و به تأویل ـ كه نتیجه عقل‌گرایی است ـ فراهم ساخت و بزرگان مكتب اشعری، یعنی باقلانی، جوینی، غزالی و سرانجام فخرالدین رازی عقل‌گرایی را تجدید كردند و همانند معتزله در كار تأویل كوشیدند. در سده 6ق / 12م ابن رشد در كتاب &#039;&#039;فصل المقال&#039;&#039; آن‌جا كه از مدعیان فهم شریعت سخن می‌گوید و مشهورترین آنان را 4 گروه ـ اشعریه، معتزله، باطنیه و حشویه ـ می‌شمارد، آشكار از گرایش آنان به تأویل سخن به میان می‌آورد و تصریح می‌كند كه این گروه‌ها به تأویل الفاظ شرع می‌پردازند و الفاظ شرع را بر طبق باورهای خود تأویل می‌كنند&lt;ref&gt;ابن‌رشد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;«فصل المقال» در فلسفه ابن رشد.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; بیروت: دارالآفاق، الجدیده، بی‌تا، ص46.&lt;/ref&gt;.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مایه‌های عقل‌گرایی در آثار اشعری از یك سو و تأثیر میراث عقل‌گرایی در جامعه اسلامی از سوی دیگر، زمینه را برای بازگشت پیروان اشعری به عقل‌گرایی و به تأویل ـ كه نتیجه عقل‌گرایی است ـ فراهم ساخت و بزرگان مكتب اشعری، یعنی باقلانی، جوینی، غزالی و سرانجام فخرالدین رازی عقل‌گرایی را تجدید كردند و همانند معتزله در كار تأویل كوشیدند. در سده 6ق / 12م ابن رشد در كتاب &#039;&#039;فصل المقال&#039;&#039; آن‌جا كه از مدعیان فهم شریعت سخن می‌گوید و مشهورترین آنان را 4 گروه ـ اشعریه، معتزله، باطنیه و حشویه ـ می‌شمارد، آشكار از گرایش آنان به تأویل سخن به میان می‌آورد و تصریح می‌كند كه این گروه‌ها به تأویل الفاظ شرع می‌پردازند و الفاظ شرع را بر طبق باورهای خود تأویل می‌كنند&lt;ref&gt;ابن‌رشد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;«فصل المقال» در فلسفه ابن رشد.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; بیروت: دارالآفاق، الجدیده، بی‌تا، ص46.&lt;/ref&gt;.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[اسلام]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==     مآخذ     ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==     مآخذ     ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;references /&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;references /&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دانشنامه ایران</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). </ins>دانشنامه ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l19">خط ۱۹:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۲:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تلخیص سید حسن امین</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تلخیص سید حسن امین</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:علوم اسلامی و حقوق فقهی]]</ins></div></td></tr> </table> Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%87&diff=2247&oldid=prev Samei: /*     مآخذ     */ 2024-12-18T16:50:58Z <p><span class="autocomment">    مآخذ    </span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۸ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۵۰</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l3">خط ۳:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اشعری و سپس اشاعره بر بنیاد شیوه میانه روانه اندیشیدند و نظریه‌های خود را بر همین اساس پرداختند. آنان گذشته از آن كه پیوسته در اندیشه‌های كلامی‌شان میانه‌روی را پیش چشم داشتند، جای از آن سخن می‌گفتند؛ چنان كه غزالی &#039;&#039;الاقتصاد فی الاعتقاد&#039;&#039; را عنوان كتابی مستقل ساخت. جلوه‌های این میانه‌روی را در تمام نظریه‌های اشعری و اشاعره، به ویژه در نظریه كلام نفسی و لفظی، در نظریه رؤیت، و در نظریه رابطه ذات و صفات باید بازجست.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اشعری و سپس اشاعره بر بنیاد شیوه میانه روانه اندیشیدند و نظریه‌های خود را بر همین اساس پرداختند. آنان گذشته از آن كه پیوسته در اندیشه‌های كلامی‌شان میانه‌روی را پیش چشم داشتند، جای از آن سخن می‌گفتند؛ چنان كه غزالی &#039;&#039;الاقتصاد فی الاعتقاد&#039;&#039; را عنوان كتابی مستقل ساخت. جلوه‌های این میانه‌روی را در تمام نظریه‌های اشعری و اشاعره، به ویژه در نظریه كلام نفسی و لفظی، در نظریه رؤیت، و در نظریه رابطه ذات و صفات باید بازجست.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del>روش عقلی ـ نقلی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">:''' </del>گرچه جنبش اشعری با پرهیز از عقل‌گرایی و تأویل آغاز شد، اما از آن‌جا كه میان عقل‌گرایی افراطی و عقل‌ستیزی، گونه‌ای عقل‌گرایی معتدل هست، اشعری نه تنها عملاً كه نظراً نیز به مفهومی عقل‌گراست و این عقل‌گرایی كه میراث معتزلیان و فیلسوفان به شمار می‌آید، در آثار پیروان اشعری بیشتر می‌شود. گذشته از این، اشاعره در برابر فیلسوفان و معتزلیان خردگرا و به اصطلاح بدعت‌های آنان، از باورهای اصیل اسلامی، یعنی از داده‌های وحی (= نقل) به دفاع برخاستند و روشی عقلی ـ نقلی برگزیدند و با تكیه بر استدلال‌های منطقی عمل كردند. پس از اشعری پیروانش عقل‌گرایی را شدت بخشیدند. روشن‌ترین و مستندترین نمونه‌ای كه می‌توان برای عقل‌گرایی اشعری كرد، رساله ''استحسان الخوض علم الكلام'' اوست. اشعری در این رساله به كسانی كه تفكر و تعقل را در الهیات حرام می‌دانستند، سخت تاخته و استدلال‌های گوناگونی برای باطل ساختن عقایدی از این دست مطرح كرده است.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=== </ins>روش عقلی ـ نقلی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">===</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>گرچه جنبش اشعری با پرهیز از عقل‌گرایی و تأویل آغاز شد، اما از آن‌جا كه میان عقل‌گرایی افراطی و عقل‌ستیزی، گونه‌ای عقل‌گرایی معتدل هست، اشعری نه تنها عملاً كه نظراً نیز به مفهومی عقل‌گراست و این عقل‌گرایی كه میراث معتزلیان و فیلسوفان به شمار می‌آید، در آثار پیروان اشعری بیشتر می‌شود. گذشته از این، اشاعره در برابر فیلسوفان و معتزلیان خردگرا و به اصطلاح بدعت‌های آنان، از باورهای اصیل اسلامی، یعنی از داده‌های وحی (= نقل) به دفاع برخاستند و روشی عقلی ـ نقلی برگزیدند و با تكیه بر استدلال‌های منطقی عمل كردند. پس از اشعری پیروانش عقل‌گرایی را شدت بخشیدند. روشن‌ترین و مستندترین نمونه‌ای كه می‌توان برای عقل‌گرایی اشعری كرد، رساله ''استحسان الخوض علم الكلام'' اوست. اشعری در این رساله به كسانی كه تفكر و تعقل را در الهیات حرام می‌دانستند، سخت تاخته و استدلال‌های گوناگونی برای باطل ساختن عقایدی از این دست مطرح كرده است.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del>عقل‌گرایی و تأویل<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">:''' </del>مایه‌های عقل‌گرایی در آثار اشعری از یك سو و تأثیر میراث عقل‌گرایی در جامعه اسلامی از سوی دیگر، زمینه را برای بازگشت پیروان اشعری به عقل‌گرایی و به تأویل ـ كه نتیجه عقل‌گرایی است ـ فراهم ساخت و بزرگان مكتب اشعری، یعنی باقلانی، جوینی، غزالی و سرانجام فخرالدین رازی عقل‌گرایی را تجدید كردند و همانند معتزله در كار تأویل كوشیدند. در سده 6ق / 12م ابن رشد در كتاب ''فصل المقال'' آن‌جا كه از مدعیان فهم شریعت سخن می‌گوید و مشهورترین آنان را 4 گروه ـ اشعریه، معتزله، باطنیه و حشویه ـ می‌شمارد، آشكار از گرایش آنان به تأویل سخن به میان می‌آورد و تصریح می‌كند كه این گروه‌ها به تأویل الفاظ شرع می‌پردازند و الفاظ شرع را بر طبق باورهای خود تأویل می‌كنند&lt;ref&gt;ابن‌رشد. '''''«فصل المقال» در فلسفه ابن رشد.''''' بیروت: دارالآفاق، الجدیده، بی‌تا، ص46.&lt;/ref&gt;.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=== </ins>عقل‌گرایی و تأویل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">===</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مایه‌های عقل‌گرایی در آثار اشعری از یك سو و تأثیر میراث عقل‌گرایی در جامعه اسلامی از سوی دیگر، زمینه را برای بازگشت پیروان اشعری به عقل‌گرایی و به تأویل ـ كه نتیجه عقل‌گرایی است ـ فراهم ساخت و بزرگان مكتب اشعری، یعنی باقلانی، جوینی، غزالی و سرانجام فخرالدین رازی عقل‌گرایی را تجدید كردند و همانند معتزله در كار تأویل كوشیدند. در سده 6ق / 12م ابن رشد در كتاب ''فصل المقال'' آن‌جا كه از مدعیان فهم شریعت سخن می‌گوید و مشهورترین آنان را 4 گروه ـ اشعریه، معتزله، باطنیه و حشویه ـ می‌شمارد، آشكار از گرایش آنان به تأویل سخن به میان می‌آورد و تصریح می‌كند كه این گروه‌ها به تأویل الفاظ شرع می‌پردازند و الفاظ شرع را بر طبق باورهای خود تأویل می‌كنند&lt;ref&gt;ابن‌رشد. '''''«فصل المقال» در فلسفه ابن رشد.''''' بیروت: دارالآفاق، الجدیده، بی‌تا، ص46.&lt;/ref&gt;.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==     مآخذ     ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==     مآخذ     ==</div></td></tr> </table> Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%87&diff=2246&oldid=prev Samei: /*     مآخذ */ 2024-12-18T16:49:58Z <p><span class="autocomment">    مآخذ</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۸ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۴۹</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l7">خط ۷:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۷:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;عقل‌گرایی و تأویل:&#039;&#039;&#039; مایه‌های عقل‌گرایی در آثار اشعری از یك سو و تأثیر میراث عقل‌گرایی در جامعه اسلامی از سوی دیگر، زمینه را برای بازگشت پیروان اشعری به عقل‌گرایی و به تأویل ـ كه نتیجه عقل‌گرایی است ـ فراهم ساخت و بزرگان مكتب اشعری، یعنی باقلانی، جوینی، غزالی و سرانجام فخرالدین رازی عقل‌گرایی را تجدید كردند و همانند معتزله در كار تأویل كوشیدند. در سده 6ق / 12م ابن رشد در كتاب &#039;&#039;فصل المقال&#039;&#039; آن‌جا كه از مدعیان فهم شریعت سخن می‌گوید و مشهورترین آنان را 4 گروه ـ اشعریه، معتزله، باطنیه و حشویه ـ می‌شمارد، آشكار از گرایش آنان به تأویل سخن به میان می‌آورد و تصریح می‌كند كه این گروه‌ها به تأویل الفاظ شرع می‌پردازند و الفاظ شرع را بر طبق باورهای خود تأویل می‌كنند&lt;ref&gt;ابن‌رشد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;«فصل المقال» در فلسفه ابن رشد.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; بیروت: دارالآفاق، الجدیده، بی‌تا، ص46.&lt;/ref&gt;.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;عقل‌گرایی و تأویل:&#039;&#039;&#039; مایه‌های عقل‌گرایی در آثار اشعری از یك سو و تأثیر میراث عقل‌گرایی در جامعه اسلامی از سوی دیگر، زمینه را برای بازگشت پیروان اشعری به عقل‌گرایی و به تأویل ـ كه نتیجه عقل‌گرایی است ـ فراهم ساخت و بزرگان مكتب اشعری، یعنی باقلانی، جوینی، غزالی و سرانجام فخرالدین رازی عقل‌گرایی را تجدید كردند و همانند معتزله در كار تأویل كوشیدند. در سده 6ق / 12م ابن رشد در كتاب &#039;&#039;فصل المقال&#039;&#039; آن‌جا كه از مدعیان فهم شریعت سخن می‌گوید و مشهورترین آنان را 4 گروه ـ اشعریه، معتزله، باطنیه و حشویه ـ می‌شمارد، آشكار از گرایش آنان به تأویل سخن به میان می‌آورد و تصریح می‌كند كه این گروه‌ها به تأویل الفاظ شرع می‌پردازند و الفاظ شرع را بر طبق باورهای خود تأویل می‌كنند&lt;ref&gt;ابن‌رشد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;«فصل المقال» در فلسفه ابن رشد.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; بیروت: دارالآفاق، الجدیده، بی‌تا، ص46.&lt;/ref&gt;.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==     <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مآخذ </del>==</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==     <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مآخذ     ==</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">    </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;references /&gt;</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی =</ins>=</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دانشنامه ایران</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">= نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">علی دادبه</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تلخیص سید حسن امین</ins></div></td></tr> </table> Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%87&diff=2245&oldid=prev Samei در ‏۱۸ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۴۸ 2024-12-18T16:48:45Z <p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۸ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۴۸</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''اشاعره'''، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نامي </del>كه بر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پيروان </del>مكتب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كلامي </del>ابوالحسن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعري </del>اطلاق <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مي‌شود</del>. اشاعره در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">معناي </del>عام به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سنّت‌گرايان يا </del>اهل سنّت و جماعت گفته <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مي‌شود، يعني </del>آنان كه در برابر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خردگرايان معتزلي، </del>بر نقل (= قرآن و سنت) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأكيد مي‌ورزند </del>و نقل را بر عقل <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجيح مي‌دهند.</del>&lt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del>&lt;/<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt; اشاعره كه در مقابل معتزله قرار دارند، ضمن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پرهيز </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جريان‌هاي افراطي عقل‌گرايانه </del>و اجتناب از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفريط عقل‌ستيزانه، </del>«اقتصاد در اعتقاد» را به‌عنوان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">راهي ميانه </del>و معتدل در اعتقاد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلامي </del>مطرح كردند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del>&lt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2</del>&lt;/<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt; ابوالحسن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعري </del>در برابر دو <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جريان افراطي </del>قرار داشت و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مي‌كوشيد </del>تا ضمن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پرهيز </del>از افراط و اجتناب از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفريط راهي ميانه برگزيند، جريان‌هاي افراطي رويي </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقل‌گرايي </del>داشت و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رويي </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقل‌ستيزي يا نقل‌گرايي</del>. معتزله بر عقل به عنوان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">يگانه‌ </del>ابزار شناخت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حقيقت تأكيد مي‌كردند </del>و با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نفي </del>هر آن‌چه در نظر آنان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خردپذير نمي‌نمود </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نيز </del>با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تكيه </del>بر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آيات نفي‌كنندة تشبيه </del>و با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأويل آيات </del>دال بر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تشبيه، </del>نه فقط <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تشبيه </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تجسيم </del>را مردود دانستند، كه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رؤيت </del>را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نيز نفي </del>كردند، منكر صفات <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زايد </del>بر ذات شدند و از خلق كلام خدا سخن گفتند. در برابر معتزله، اصحاب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حديث </del>با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تكيه </del>بر نقل، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شيوه‌اي عقل‌ستيزانه </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پيش </del>گرفتند، به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفسير ظاهري آيات </del>پرداختند، و از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأويل عقلاني </del>قرآن سخت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پرهيز </del>كردند. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعري </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پيروان </del>او <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كوشيدند </del>تا در برابر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اين </del>افراط‌ها و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفريط‌ها راهي ميانه بيابند </del>و «اقتصاد در اعتقاد» را متحقق سازند. ابن خلدون در مقدمه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گزارشي </del>از آن افراط‌ها و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفريط‌ها </del>و از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اين ميانه‌روي </del>به دست داده است<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del>&lt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3&lt;/sup&gt; اشعري و سپس اشاعره بر بنياد شيوة ميانه روانه انديشيدند و نظريه‌هاي خود را بر همين اساس پرداختند</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آنان گذشته از آن كه پيوسته در انديشه‌هاي كلامي‌شان ميانه‌روي را پيش چشم داشتند، جاي از آن سخن مي‌گفتند؛ چنان كه غزالي </del>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الاقتصاد في الاعتقاد</del>'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">را عنوان كتابي مستقل ساخت</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جلوه‌هاي اين ميانه‌روي را در تمام نظريه‌هاي اشعري و اشاعره، به ويژه در نظرية كلام نفسي و لفظي، در نظرية رؤيت، و در نظرية رابطة ذات و صفات بايد بازجست</del>.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''اشاعره'''، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نامی </ins>كه بر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیروان </ins>مكتب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كلامی </ins>ابوالحسن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعری </ins>اطلاق <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">می‌شود</ins>. اشاعره در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">معنای </ins>عام به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سنّت‌گرایان یا </ins>اهل سنّت و جماعت گفته <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">می‌شود، یعنی </ins>آنان كه در برابر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خردگرایان معتزلی، </ins>بر نقل (= قرآن و سنت) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأكید می‌ورزند </ins>و نقل را بر عقل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجیح می‌دهند</ins>&lt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابن‌حزم، علی. الفصل. به كوشش محمد ابراهیم نصر، جده: مكتبات عكاظ، بی‌تا، تمام صفحات.</ins>&lt;/<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>اشاعره كه در مقابل معتزله قرار دارند، ضمن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پرهیز </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جریان‌های افراطی عقل‌گرایانه </ins>و اجتناب از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفریط عقل‌ستیزانه، </ins>«اقتصاد در اعتقاد» را به‌عنوان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">راهی میانه </ins>و معتدل در اعتقاد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلامی </ins>مطرح كردند&lt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شهرستانی. '''''الملل و النحل'''''. به كوشش محمد فتح‌الله بدران، قاهره: 1375ق، 1/94.</ins>&lt;/<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>ابوالحسن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعری </ins>در برابر دو <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جریان افراطی </ins>قرار داشت و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">می‌كوشید </ins>تا ضمن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پرهیز </ins>از افراط و اجتناب از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفریط راهی میانه برگزیند، جریان‌های افراطی رویی </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقل‌گرایی </ins>داشت و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رویی </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقل‌ستیزی یا نقل‌گرایی</ins>. معتزله بر عقل به عنوان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یگانه‌ </ins>ابزار شناخت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حقیقت تأكید می‌كردند </ins>و با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نفی </ins>هر آن‌چه در نظر آنان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خردپذیر نمی‌نمود </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نیز </ins>با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تكیه </ins>بر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آیات نفی‌كننده تشبیه </ins>و با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأویل آیات </ins>دال بر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تشبیه، </ins>نه فقط <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تشبیه </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تجسیم </ins>را مردود دانستند، كه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رؤیت </ins>را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نیز نفی </ins>كردند، منكر صفات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زاید </ins>بر ذات شدند و از خلق كلام خدا سخن گفتند. در برابر معتزله، اصحاب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حدیث </ins>با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تكیه </ins>بر نقل، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شیوه‌ای عقل‌ستیزانه </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیش </ins>گرفتند، به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفسیر ظاهری آیات </ins>پرداختند، و از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأویل عقلانی </ins>قرآن سخت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پرهیز </ins>كردند. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعری </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیروان </ins>او <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كوشیدند </ins>تا در برابر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این </ins>افراط‌ها و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفریط‌ها راهی میانه بیابند </ins>و «اقتصاد در اعتقاد» را متحقق سازند. ابن خلدون در مقدمه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گزارشی </ins>از آن افراط‌ها و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفریط‌ها </ins>و از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این میانه‌روی </ins>به دست داده است&lt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابن‌خلدون</ins>. ''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'مقدمه'''''. ترجمه محمدپروین گنابادی، تهران: 1353، ج2، ص942- 947</ins>.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;/ref&gt;</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''روش عقلي ـ نقلي:''' گرچه جنبش اشعري با پرهيز از عقل‌گرايي </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأويل آغاز شد، اما از آن‌جا كه ميان عقل‌گرايي افراطي </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقل‌ستيزي، گونه‌اي عقل‌گرايي معتدل هست، اشعري نه تنها عملاً كه نظراً نيز به مفهومي عقل‌گراست و اين عقل‌گرايي كه ميراث معتزليان و فيلسوفان به شمار مي‌آيد، در آثار پيروان اشعري بيشتر مي‌شود</del>. گذشته از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اين، اشاعره </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برابر فيلسوفان و معتزليان خردگرا و به اصطلاح بدعت‌هاي آنان، از باورهاي اصيل اسلامي، يعني </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">داده‌هاي وحي (= نقل) به دفاع برخاستند و روشي عقلي ـ نقلي برگزيدند و با تكيه بر استدلال‌هاي منطقي عمل كردند. پس از اشعري پيروانش عقل‌گرايي را شدت بخشيدند. روشن‌ترين و مستندترين نمونه‌اي </del>كه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مي‌توان براي عقل‌گرايي اشعري كرد، رسالة </del>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">استحسان الخوض علم الكلام</del>'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اوست</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعري </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اين رساله </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كساني كه تفكر </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تعقل را </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الهيات حرام مي‌دانستند، سخت تاخته </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">استدلال‌هاي گوناگوني براي باطل ساختن عقايدي از اين دست مطرح كرده است</del>.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعری </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سپس اشاعره بر بنیاد شیوه میانه روانه اندیشیدند </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نظریه‌های خود را بر همین اساس پرداختند</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آنان </ins>گذشته از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آن كه پیوسته </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اندیشه‌های كلامی‌شان میانه‌روی را پیش چشم داشتند، جای </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آن سخن می‌گفتند؛ چنان </ins>كه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">غزالی </ins>''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الاقتصاد فی الاعتقاد</ins>'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">را عنوان كتابی مستقل ساخت</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جلوه‌های این میانه‌روی را </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تمام نظریه‌های اشعری و اشاعره، </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ویژه در نظریه كلام نفسی و لفظی، در نظریه رؤیت، </ins>و در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نظریه رابطه ذات </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">صفات باید بازجست</ins>.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقل‌گرايي و تأويل</del>:''' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مايه‌هاي عقل‌گرايي </del>در آثار <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعري </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">يك سو </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تأثير ميراث عقل‌گرايي در جامعة اسلامي </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سوي ديگر، زمينه را براي بازگشت پيروان اشعري </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقل‌گرايي </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به تأويل ـ كه نتيجة عقل‌گرايي است </del>ـ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فراهم ساخت </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بزرگان مكتب اشعري، يعني باقلاني، جويني، غزالي و سرانجام فخرالدين رازي عقل‌گرايي </del>را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تجديد كردند </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همانند معتزله در كار تأويل كوشيدند. در سدة 6ق / 12م ابن رشد در كتاب </del>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فصل المقال</del>'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آن‌جا </del>كه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">از مدعيان فهم شريعت سخن مي‌گويد </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مشهورترين آنان </del>را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4 گروه ـ اشعريه، معتزله، باطنيه </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حشويه ـ مي‌شمارد، آشكار </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گرايش آنان به تأويل سخن به ميان مي‌آورد و تصريح مي‌كند كه اين گروه‌ها به تأويل الفاظ شرع مي‌پردازند و الفاظ شرع را بر طبق باورهاي خود تأويل مي‌كنند</del>.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روش عقلی ـ نقلی</ins>:''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گرچه جنبش اشعری با پرهیز از عقل‌گرایی و تأویل آغاز شد، اما از آن‌جا كه میان عقل‌گرایی افراطی و عقل‌ستیزی، گونه‌ای عقل‌گرایی معتدل هست، اشعری نه تنها عملاً كه نظراً نیز به مفهومی عقل‌گراست و این عقل‌گرایی كه میراث معتزلیان و فیلسوفان به شمار می‌آید، </ins>در آثار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیروان اشعری بیشتر می‌شود. گذشته </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این، اشاعره در برابر فیلسوفان و معتزلیان خردگرا </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به اصطلاح بدعت‌های آنان، از باورهای اصیل اسلامی، یعنی </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">داده‌های وحی (= نقل) </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دفاع برخاستند </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روشی عقلی </ins>ـ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نقلی برگزیدند </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">با تكیه بر استدلال‌های منطقی عمل كردند. پس از اشعری پیروانش عقل‌گرایی </ins>را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شدت بخشیدند. روشن‌ترین </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مستندترین نمونه‌ای كه می‌توان برای عقل‌گرایی اشعری كرد، رساله </ins>''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">استحسان الخوض علم الكلام</ins>'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اوست. اشعری در این رساله به كسانی </ins>كه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تفكر </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تعقل </ins>را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در الهیات حرام می‌دانستند، سخت تاخته </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">استدلال‌های گوناگونی برای باطل ساختن عقایدی </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این دست مطرح كرده است</ins>.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">    مآخذ</del>:'''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عقل‌گرایی و تأویل</ins>:''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مایه‌های عقل‌گرایی در آثار اشعری از یك سو و تأثیر میراث عقل‌گرایی در جامعه اسلامی از سوی دیگر، زمینه را برای بازگشت پیروان اشعری به عقل‌گرایی و به تأویل ـ كه نتیجه عقل‌گرایی است ـ فراهم ساخت و بزرگان مكتب اشعری، یعنی باقلانی، جوینی، غزالی و سرانجام فخرالدین رازی عقل‌گرایی را تجدید كردند و همانند معتزله در كار تأویل كوشیدند. در سده 6ق / 12م ابن رشد در كتاب ''فصل المقال'' آن‌جا كه از مدعیان فهم شریعت سخن می‌گوید و مشهورترین آنان را 4 گروه ـ اشعریه، معتزله، باطنیه و حشویه ـ می‌شمارد، آشكار از گرایش آنان به تأویل سخن به میان می‌آورد و تصریح می‌كند كه این گروه‌ها به تأویل الفاظ شرع می‌پردازند و الفاظ شرع را بر طبق باورهای خود تأویل می‌كنند&lt;ref&gt;ابن‌رشد. '''''«فصل المقال» در فلسفه ابن رشد.''''' بیروت: دارالآفاق، الجدیده، بی‌تا، ص46.&lt;/ref&gt;.</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1. </del>    <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابن‌حزم، علي. الفصل. به كوشش محمد ابراهيم نصر، جده: مكتبات عكاظ، بي‌تا، تمام صفحات. </del>==</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==     <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مآخذ </ins>==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2. </del>     <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شهرستاني. '''''الملل و النحل'''''. به كوشش محمد فتح‌الله بدران، قاهره: 1375ق، 1/94.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>    </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3.      ابن‌خلدون. '''''مقدمه'''''. ترجمة محمدپروين گنابادي، تهران: 1353، ج2، ص942- 947.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4.      ابن‌رشد. '''''«فصل المقال» در فلسفه ابن رشد.''''' بيروت: دارالآفاق، الجديده، بي‌تا، ص46.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">علی دادبه</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تلخیص سید حسن امین</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table> Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%87&diff=1225&oldid=prev Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''اشاعره'''، نامي كه بر پيروان مكتب كلامي ابوالحسن اشعري اطلاق مي‌شود. اشاعره در معناي عام به سنّت‌گرايان يا اهل سنّت و جماعت گفته مي‌شود، يعني آنان كه در برابر خردگرايان معتزلي، بر نقل (= قرآن و سنت) تأكيد مي‌ورزند و نقل را بر عقل ترجيح مي‌ده...» ایجاد کرد 2024-08-15T21:14:52Z <p>صفحه‌ای تازه حاوی «&#039;&#039;&#039;اشاعره&#039;&#039;&#039;، نامي كه بر پيروان مكتب كلامي ابوالحسن اشعري اطلاق مي‌شود. اشاعره در معناي عام به سنّت‌گرايان يا اهل سنّت و جماعت گفته مي‌شود، يعني آنان كه در برابر خردگرايان معتزلي، بر نقل (= قرآن و سنت) تأكيد مي‌ورزند و نقل را بر عقل ترجيح مي‌ده...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>&#039;&#039;&#039;اشاعره&#039;&#039;&#039;، نامي كه بر پيروان مكتب كلامي ابوالحسن اشعري اطلاق مي‌شود. اشاعره در معناي عام به سنّت‌گرايان يا اهل سنّت و جماعت گفته مي‌شود، يعني آنان كه در برابر خردگرايان معتزلي، بر نقل (= قرآن و سنت) تأكيد مي‌ورزند و نقل را بر عقل ترجيح مي‌دهند.&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; اشاعره كه در مقابل معتزله قرار دارند، ضمن پرهيز از جريان‌هاي افراطي عقل‌گرايانه و اجتناب از تفريط عقل‌ستيزانه، «اقتصاد در اعتقاد» را به‌عنوان راهي ميانه و معتدل در اعتقاد اسلامي مطرح كردند.&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ابوالحسن اشعري در برابر دو جريان افراطي قرار داشت و مي‌كوشيد تا ضمن پرهيز از افراط و اجتناب از تفريط راهي ميانه برگزيند، جريان‌هاي افراطي رويي در عقل‌گرايي داشت و رويي در عقل‌ستيزي يا نقل‌گرايي. معتزله بر عقل به عنوان يگانه‌ ابزار شناخت حقيقت تأكيد مي‌كردند و با نفي هر آن‌چه در نظر آنان خردپذير نمي‌نمود و نيز با تكيه بر آيات نفي‌كنندة تشبيه و با تأويل آيات دال بر تشبيه، نه فقط تشبيه و تجسيم را مردود دانستند، كه رؤيت را نيز نفي كردند، منكر صفات زايد بر ذات شدند و از خلق كلام خدا سخن گفتند. در برابر معتزله، اصحاب حديث با تكيه بر نقل، شيوه‌اي عقل‌ستيزانه در پيش گرفتند، به تفسير ظاهري آيات پرداختند، و از تأويل عقلاني قرآن سخت پرهيز كردند. اشعري و پيروان او كوشيدند تا در برابر اين افراط‌ها و تفريط‌ها راهي ميانه بيابند و «اقتصاد در اعتقاد» را متحقق سازند. ابن خلدون در مقدمه گزارشي از آن افراط‌ها و تفريط‌ها و از اين ميانه‌روي به دست داده است.&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; اشعري و سپس اشاعره بر بنياد شيوة ميانه روانه انديشيدند و نظريه‌هاي خود را بر همين اساس پرداختند. آنان گذشته از آن كه پيوسته در انديشه‌هاي كلامي‌شان ميانه‌روي را پيش چشم داشتند، جاي از آن سخن مي‌گفتند؛ چنان كه غزالي &#039;&#039;الاقتصاد في الاعتقاد&#039;&#039; را عنوان كتابي مستقل ساخت. جلوه‌هاي اين ميانه‌روي را در تمام نظريه‌هاي اشعري و اشاعره، به ويژه در نظرية كلام نفسي و لفظي، در نظرية رؤيت، و در نظرية رابطة ذات و صفات بايد بازجست. <br /> <br /> &#039;&#039;&#039;روش عقلي ـ نقلي:&#039;&#039;&#039; گرچه جنبش اشعري با پرهيز از عقل‌گرايي و تأويل آغاز شد، اما از آن‌جا كه ميان عقل‌گرايي افراطي و عقل‌ستيزي، گونه‌اي عقل‌گرايي معتدل هست، اشعري نه تنها عملاً كه نظراً نيز به مفهومي عقل‌گراست و اين عقل‌گرايي كه ميراث معتزليان و فيلسوفان به شمار مي‌آيد، در آثار پيروان اشعري بيشتر مي‌شود. گذشته از اين، اشاعره در برابر فيلسوفان و معتزليان خردگرا و به اصطلاح بدعت‌هاي آنان، از باورهاي اصيل اسلامي، يعني از داده‌هاي وحي (= نقل) به دفاع برخاستند و روشي عقلي ـ نقلي برگزيدند و با تكيه بر استدلال‌هاي منطقي عمل كردند. پس از اشعري پيروانش عقل‌گرايي را شدت بخشيدند. روشن‌ترين و مستندترين نمونه‌اي كه مي‌توان براي عقل‌گرايي اشعري كرد، رسالة &#039;&#039;استحسان الخوض علم الكلام&#039;&#039; اوست. اشعري در اين رساله به كساني كه تفكر و تعقل را در الهيات حرام مي‌دانستند، سخت تاخته و استدلال‌هاي گوناگوني براي باطل ساختن عقايدي از اين دست مطرح كرده است. <br /> <br /> &#039;&#039;&#039;عقل‌گرايي و تأويل:&#039;&#039;&#039; مايه‌هاي عقل‌گرايي در آثار اشعري از يك سو و تأثير ميراث عقل‌گرايي در جامعة اسلامي از سوي ديگر، زمينه را براي بازگشت پيروان اشعري به عقل‌گرايي و به تأويل ـ كه نتيجة عقل‌گرايي است ـ فراهم ساخت و بزرگان مكتب اشعري، يعني باقلاني، جويني، غزالي و سرانجام فخرالدين رازي عقل‌گرايي را تجديد كردند و همانند معتزله در كار تأويل كوشيدند. در سدة 6ق / 12م ابن رشد در كتاب &#039;&#039;فصل المقال&#039;&#039; آن‌جا كه از مدعيان فهم شريعت سخن مي‌گويد و مشهورترين آنان را 4 گروه ـ اشعريه، معتزله، باطنيه و حشويه ـ مي‌شمارد، آشكار از گرايش آنان به تأويل سخن به ميان مي‌آورد و تصريح مي‌كند كه اين گروه‌ها به تأويل الفاظ شرع مي‌پردازند و الفاظ شرع را بر طبق باورهاي خود تأويل مي‌كنند.&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;<br /> <br /> &#039;&#039;&#039;    مآخذ:&#039;&#039;&#039;<br /> <br /> == 1.     ابن‌حزم، علي. الفصل. به كوشش محمد ابراهيم نصر، جده: مكتبات عكاظ، بي‌تا، تمام صفحات. ==<br /> 2.      شهرستاني. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;الملل و النحل&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. به كوشش محمد فتح‌الله بدران، قاهره: 1375ق، 1/94.<br /> <br /> 3.      ابن‌خلدون. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;مقدمه&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ترجمة محمدپروين گنابادي، تهران: 1353، ج2، ص942- 947.<br /> <br /> 4.      ابن‌رشد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;«فصل المقال» در فلسفه ابن رشد.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; بيروت: دارالآفاق، الجديده، بي‌تا، ص46.<br /> <br /> <br /> علی دادبه<br /> <br /> تلخیص سید حسن امین</div> Samei