الابنیه عن حقائق الادویه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۷

2025-06-08T14:07:28Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۷
خط ۱:		خط ۱:
	[[پرونده:الابنیه عن حقائق الادویه.jpg\|بندانگشتی\|الابنیه عن حقائق الادویه برگرفته از سایت اشارات قابل بازیابی از https://portalesharat.net/shop/al-abiniye/]]		[[پرونده:الابنیه عن حقائق الادویه.jpg\|بندانگشتی\|الابنیه عن حقائق الادویه برگرفته از سایت اشارات قابل بازیابی از https://portalesharat.net/shop/al-abiniye/]]
	الابنیه عن حقائق الادویه، کهن‌ترین کتاب فارسی موجود در [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]]، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی<ref name=":0">کرامتی، یونس. '''''«بحثی درباره منابع الابنیه عن حقائق الادویه»'''''. فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.</ref>. همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهن‌ترین دستنویس فارسی موجود در جهان نیز به شمار می‌آید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش.</ref><ref>Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.</ref><ref>Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.</ref><ref>Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.</ref><ref>Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.</ref><ref>Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.</ref><ref>id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.</ref> <ref>Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.</ref><sup>(5 تا 12)</sup> تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی<ref>خالقی مطلق، جلال. '''''«اسدی طوسی»'''''، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. شماره 4، مشهد: 1356ش.</ref> این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهره‌گیری مؤلف از القانون [[ابن سینا، پزشک\|ابن سینا]]، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است<ref name=":0" /><ref name=":1">«بررسی منابع ''هدایه المتعلمین فی الطب''»، مقالات و بررسی‌ها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.</ref><ref>'''''«ابومنصور موفق بن علی هروی»'''''، ذیل و ترجمه انگلیسی دائره المعارف بزرگ اسلامی (زیر چاپ).</ref>.		الابنیه عن حقائق الادویه، کهن‌ترین کتاب [[فارسی]] موجود در [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]]، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی<ref name=":0">کرامتی، یونس. '''''«بحثی درباره منابع الابنیه عن حقائق الادویه»'''''. فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.</ref>. همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهن‌ترین دستنویس [[فارسی]] موجود در جهان نیز به شمار می‌آید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش.</ref><ref>Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.</ref><ref>Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.</ref><ref>Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.</ref><ref>Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.</ref><ref>Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.</ref><ref>id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.</ref> <ref>Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.</ref><sup>(5 تا 12)</sup> تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی<ref>خالقی مطلق، جلال. '''''«اسدی طوسی»'''''، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. شماره 4، مشهد: 1356ش.</ref> این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهره‌گیری مؤلف از القانون [[ابن سینا، پزشک\|ابن سینا]]، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است<ref name=":0" /><ref name=":1">«بررسی منابع ''هدایه المتعلمین فی الطب''»، مقالات و بررسی‌ها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.</ref><ref>'''''«ابومنصور موفق بن علی هروی»'''''، ذیل و ترجمه انگلیسی دائره المعارف بزرگ اسلامی (زیر چاپ).</ref>.

	در الابنیه 561 مدخل اصلی و ارجاعی به ترتیب الفبای ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) یاد شده است (به شمارش نگارنده، مقایسه شود با (6)). ابومنصور مدعی است که در الأبنیه بر خلاف پیشینیان، همه داروهای شناخته شده (به‌ویژه داروهای هندی) را شرح داده است. در حالی که [[زکریا رازی\|محمد بن زکریای رازی]] دست کم 150 سال پیش از وی در بخش داروشناسی الحاوی فی الطب که اتفاقا از مآخذ مهم الأبنیه بوده، داروهایی به مراتب بیشتر را یاد کرده است. ابومنصور همچنین سنت داروشناسی هندی را برتر از یونانی و خود را در شناخت گیاه-داروهای هندی برتر از دیگران می‌داند و بارها بر درستی نظر حکیمان هند و نادرستی نظر یونانیان و رومیان پای می‌فشرد<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص1-5.</ref>. اما این دعوی نیز بی‌اساس است<ref name=":1" /><ref name=":0" />. کاملا پیداست که ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسیار داشته، زیرا نظم معمول در اغلب آثار [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]] دوره اسلامی در این کتاب به چشم نمی‌آید و به زحمت می‌توان دارویی را یافت که شرح آن کامل باشد. گذشته از این سخنان ابومنصور گاه متناقض <ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص50.</ref> و برخی ارجاعات درون‌متنی وی نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندی و کاهوی کوهی<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص33-39.</ref> که در جای دیگری نیامده‌اند.		در الابنیه 561 مدخل اصلی و ارجاعی به ترتیب الفبای ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) یاد شده است (به شمارش نگارنده، مقایسه شود با (6)). ابومنصور مدعی است که در الأبنیه بر خلاف پیشینیان، همه داروهای شناخته شده (به‌ویژه داروهای هندی) را شرح داده است. در حالی که [[زکریا رازی\|محمد بن زکریای رازی]] دست کم 150 سال پیش از وی در بخش [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]] الحاوی فی الطب که اتفاقا از مآخذ مهم الأبنیه بوده، داروهایی به مراتب بیشتر را یاد کرده است. ابومنصور همچنین سنت [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]] هندی را برتر از یونانی و خود را در شناخت گیاه-داروهای هندی برتر از دیگران می‌داند و بارها بر درستی نظر حکیمان هند و نادرستی نظر یونانیان و رومیان پای می‌فشرد<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص1-5.</ref>. اما این دعوی نیز بی‌اساس است<ref name=":1" /><ref name=":0" />. کاملا پیداست که ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسیار داشته، زیرا نظم معمول در اغلب آثار [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]] دوره اسلامی در این کتاب به چشم نمی‌آید و به زحمت می‌توان دارویی را یافت که شرح آن کامل باشد. گذشته از این سخنان ابومنصور گاه متناقض <ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص50.</ref> و برخی ارجاعات درون‌متنی وی نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندی و کاهوی کوهی<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص33-39.</ref> که در جای دیگری نیامده‌اند.

	در 1830 و 1833م رُمئو زلیگمان گزیده‌هایی از الابنیه را به آلمانی ترجمه و به همراه تعلیقاتی منتشر ساخت و در 1859م نیز متن فارسی را با حفظ رسم الخط و اعراب دست‌نویس اسدی و مقدمه‌ای لاتین، در وین به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالی باکو)، نیز در 1892م تحقیق درباره این اثر را موضوع رساله دکترای خود قرار داد (.A. Achundow, Commentar zum Sogennanten Liber fundamentorum pharmacologie …,Dorpat, 1892.) و اندکی بعد آن را به آلمانی ترجمه کرد(Die pharmakologischen Grunbrätze(Liber fundamentorum pharmacologie)Des …, Baku, 1893). در 1329ش نیز احمد بهمن‌یار یک بار دیگر به چاپ این اثر همت گمارد که در 1346ش، و به همت حسین محبوبی اردکانی منتشر شد. در چاپ اخیر به نسخه دیگر الابنیه نیز توجه شده است.		در 1830 و 1833م رُمئو زلیگمان گزیده‌هایی از الابنیه را به آلمانی ترجمه و به همراه تعلیقاتی منتشر ساخت و در 1859م نیز متن [[فارسی]] را با حفظ رسم الخط و اعراب دست‌نویس اسدی و مقدمه‌ای لاتین، در وین به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالی باکو)، نیز در 1892م تحقیق درباره این اثر را موضوع رساله دکترای خود قرار داد (.A. Achundow, Commentar zum Sogennanten Liber fundamentorum pharmacologie …,Dorpat, 1892.) و اندکی بعد آن را به آلمانی ترجمه کرد(Die pharmakologischen Grunbrätze(Liber fundamentorum pharmacologie)Des …, Baku, 1893). در 1329ش نیز احمد بهمن‌یار یک بار دیگر به چاپ این اثر همت گمارد که در 1346ش، و به همت حسین محبوبی اردکانی منتشر شد. در چاپ اخیر به نسخه دیگر الابنیه نیز توجه شده است.

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==
خط ۲۱:		خط ۲۱:
	یونس كرامتی		یونس كرامتی
	[[رده:علوم و فنون]]		[[رده:علوم و فنون]]
			[[رده:تاریخ علم]]

Samei در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۰

2025-05-10T10:30:35Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۰
خط ۱:		خط ۱:
	[[پرونده:الابنیه عن حقائق الادویه.jpg\|بندانگشتی\|الابنیه عن حقائق الادویه برگرفته از سایت اشارات قابل بازیابی از https://portalesharat.net/shop/al-abiniye/]]		[[پرونده:الابنیه عن حقائق الادویه.jpg\|بندانگشتی\|الابنیه عن حقائق الادویه برگرفته از سایت اشارات قابل بازیابی از https://portalesharat.net/shop/al-abiniye/]]
	الابنیه عن حقائق الادویه، کهن‌ترین کتاب فارسی موجود در [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]]، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی<ref name=":0">کرامتی، یونس. '''''«بحثی درباره منابع الابنیه عن حقائق الادویه»'''''. فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.</ref>. همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهن‌ترین دستنویس فارسی موجود در جهان نیز به شمار می‌آید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش.</ref><ref>Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.</ref><ref>Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.</ref><ref>Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.</ref><ref>Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.</ref><ref>Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.</ref><ref>id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.</ref> <ref>Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.</ref><sup>(5 تا 12)</sup> تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی<ref>خالقی مطلق، جلال. '''''«اسدی طوسی»'''''، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. شماره 4، مشهد: 1356ش.</ref> این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهره‌گیری مؤلف از القانون ابن سینا، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است<ref name=":0" /><ref name=":1">«بررسی منابع ''هدایه المتعلمین فی الطب''»، مقالات و بررسی‌ها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.</ref><ref>'''''«ابومنصور موفق بن علی هروی»'''''، ذیل و ترجمه انگلیسی دائره المعارف بزرگ اسلامی (زیر چاپ).</ref>.		الابنیه عن حقائق الادویه، کهن‌ترین کتاب فارسی موجود در [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]]، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی<ref name=":0">کرامتی، یونس. '''''«بحثی درباره منابع الابنیه عن حقائق الادویه»'''''. فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.</ref>. همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهن‌ترین دستنویس فارسی موجود در جهان نیز به شمار می‌آید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش.</ref><ref>Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.</ref><ref>Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.</ref><ref>Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.</ref><ref>Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.</ref><ref>Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.</ref><ref>id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.</ref> <ref>Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.</ref><sup>(5 تا 12)</sup> تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی<ref>خالقی مطلق، جلال. '''''«اسدی طوسی»'''''، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. شماره 4، مشهد: 1356ش.</ref> این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهره‌گیری مؤلف از القانون [[ابن سینا، پزشک\|ابن سینا]]، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است<ref name=":0" /><ref name=":1">«بررسی منابع ''هدایه المتعلمین فی الطب''»، مقالات و بررسی‌ها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.</ref><ref>'''''«ابومنصور موفق بن علی هروی»'''''، ذیل و ترجمه انگلیسی دائره المعارف بزرگ اسلامی (زیر چاپ).</ref>.

	در الابنیه 561 مدخل اصلی و ارجاعی به ترتیب الفبای ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) یاد شده است (به شمارش نگارنده، مقایسه شود با (6)). ابومنصور مدعی است که در الأبنیه بر خلاف پیشینیان، همه داروهای شناخته شده (به‌ویژه داروهای هندی) را شرح داده است. در حالی که [[زکریا رازی\|محمد بن زکریای رازی]] دست کم 150 سال پیش از وی در بخش داروشناسی الحاوی فی الطب که اتفاقا از مآخذ مهم الأبنیه بوده، داروهایی به مراتب بیشتر را یاد کرده است. ابومنصور همچنین سنت داروشناسی هندی را برتر از یونانی و خود را در شناخت گیاه-داروهای هندی برتر از دیگران می‌داند و بارها بر درستی نظر حکیمان هند و نادرستی نظر یونانیان و رومیان پای می‌فشرد<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص1-5.</ref>. اما این دعوی نیز بی‌اساس است<ref name=":1" /><ref name=":0" />. کاملا پیداست که ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسیار داشته، زیرا نظم معمول در اغلب آثار داروشناسی دوره اسلامی در این کتاب به چشم نمی‌آید و به زحمت می‌توان دارویی را یافت که شرح آن کامل باشد. گذشته از این سخنان ابومنصور گاه متناقض <ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص50.</ref> و برخی ارجاعات درون‌متنی وی نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندی و کاهوی کوهی<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص33-39.</ref> که در جای دیگری نیامده‌اند.		در الابنیه 561 مدخل اصلی و ارجاعی به ترتیب الفبای ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) یاد شده است (به شمارش نگارنده، مقایسه شود با (6)). ابومنصور مدعی است که در الأبنیه بر خلاف پیشینیان، همه داروهای شناخته شده (به‌ویژه داروهای هندی) را شرح داده است. در حالی که [[زکریا رازی\|محمد بن زکریای رازی]] دست کم 150 سال پیش از وی در بخش داروشناسی الحاوی فی الطب که اتفاقا از مآخذ مهم الأبنیه بوده، داروهایی به مراتب بیشتر را یاد کرده است. ابومنصور همچنین سنت داروشناسی هندی را برتر از یونانی و خود را در شناخت گیاه-داروهای هندی برتر از دیگران می‌داند و بارها بر درستی نظر حکیمان هند و نادرستی نظر یونانیان و رومیان پای می‌فشرد<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص1-5.</ref>. اما این دعوی نیز بی‌اساس است<ref name=":1" /><ref name=":0" />. کاملا پیداست که ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسیار داشته، زیرا نظم معمول در اغلب آثار [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]] دوره اسلامی در این کتاب به چشم نمی‌آید و به زحمت می‌توان دارویی را یافت که شرح آن کامل باشد. گذشته از این سخنان ابومنصور گاه متناقض <ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص50.</ref> و برخی ارجاعات درون‌متنی وی نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندی و کاهوی کوهی<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص33-39.</ref> که در جای دیگری نیامده‌اند.

	در 1830 و 1833م رُمئو زلیگمان گزیده‌هایی از الابنیه را به آلمانی ترجمه و به همراه تعلیقاتی منتشر ساخت و در 1859م نیز متن فارسی را با حفظ رسم الخط و اعراب دست‌نویس اسدی و مقدمه‌ای لاتین، در وین به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالی باکو)، نیز در 1892م تحقیق درباره این اثر را موضوع رساله دکترای خود قرار داد (.A. Achundow, Commentar zum Sogennanten Liber fundamentorum pharmacologie …,Dorpat, 1892.) و اندکی بعد آن را به آلمانی ترجمه کرد(Die pharmakologischen Grunbrätze(Liber fundamentorum pharmacologie)Des …, Baku, 1893). در 1329ش نیز احمد بهمن‌یار یک بار دیگر به چاپ این اثر همت گمارد که در 1346ش، و به همت حسین محبوبی اردکانی منتشر شد. در چاپ اخیر به نسخه دیگر الابنیه نیز توجه شده است.		در 1830 و 1833م رُمئو زلیگمان گزیده‌هایی از الابنیه را به آلمانی ترجمه و به همراه تعلیقاتی منتشر ساخت و در 1859م نیز متن فارسی را با حفظ رسم الخط و اعراب دست‌نویس اسدی و مقدمه‌ای لاتین، در وین به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالی باکو)، نیز در 1892م تحقیق درباره این اثر را موضوع رساله دکترای خود قرار داد (.A. Achundow, Commentar zum Sogennanten Liber fundamentorum pharmacologie …,Dorpat, 1892.) و اندکی بعد آن را به آلمانی ترجمه کرد(Die pharmakologischen Grunbrätze(Liber fundamentorum pharmacologie)Des …, Baku, 1893). در 1329ش نیز احمد بهمن‌یار یک بار دیگر به چاپ این اثر همت گمارد که در 1346ش، و به همت حسین محبوبی اردکانی منتشر شد. در چاپ اخیر به نسخه دیگر الابنیه نیز توجه شده است.
خط ۱۰:		خط ۱۰:
	* [[داروشناسی و داروسازی]]		* [[داروشناسی و داروسازی]]
	* [[زکریا رازی]]		* [[زکریا رازی]]
			* [[ابن سینا، پزشک]]

	== '''مآخذ''' ==		== '''مآخذ''' ==
خط ۱۹:		خط ۲۰:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	یونس كرامتی		یونس كرامتی
			[[رده:علوم و فنون]]

Nazli در ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۳

2025-05-08T16:13:35Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۳
خط ۱:		خط ۱:
			[[پرونده:الابنیه عن حقائق الادویه.jpg\|بندانگشتی\|الابنیه عن حقائق الادویه برگرفته از سایت اشارات قابل بازیابی از https://portalesharat.net/shop/al-abiniye/]]
	الابنیه عن حقائق الادویه، کهن‌ترین کتاب فارسی موجود در [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]]، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی<ref name=":0">کرامتی، یونس. '''''«بحثی درباره منابع الابنیه عن حقائق الادویه»'''''. فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.</ref>. همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهن‌ترین دستنویس فارسی موجود در جهان نیز به شمار می‌آید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش.</ref><ref>Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.</ref><ref>Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.</ref><ref>Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.</ref><ref>Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.</ref><ref>Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.</ref><ref>id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.</ref> <ref>Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.</ref><sup>(5 تا 12)</sup> تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی<ref>خالقی مطلق، جلال. '''''«اسدی طوسی»'''''، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. شماره 4، مشهد: 1356ش.</ref> این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهره‌گیری مؤلف از القانون ابن سینا، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است<ref name=":0" /><ref name=":1">«بررسی منابع ''هدایه المتعلمین فی الطب''»، مقالات و بررسی‌ها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.</ref><ref>'''''«ابومنصور موفق بن علی هروی»'''''، ذیل و ترجمه انگلیسی دائره المعارف بزرگ اسلامی (زیر چاپ).</ref>.		الابنیه عن حقائق الادویه، کهن‌ترین کتاب فارسی موجود در [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]]، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی<ref name=":0">کرامتی، یونس. '''''«بحثی درباره منابع الابنیه عن حقائق الادویه»'''''. فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.</ref>. همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهن‌ترین دستنویس فارسی موجود در جهان نیز به شمار می‌آید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش.</ref><ref>Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.</ref><ref>Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.</ref><ref>Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.</ref><ref>Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.</ref><ref>Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.</ref><ref>id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.</ref> <ref>Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.</ref><sup>(5 تا 12)</sup> تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی<ref>خالقی مطلق، جلال. '''''«اسدی طوسی»'''''، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. شماره 4، مشهد: 1356ش.</ref> این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهره‌گیری مؤلف از القانون ابن سینا، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است<ref name=":0" /><ref name=":1">«بررسی منابع ''هدایه المتعلمین فی الطب''»، مقالات و بررسی‌ها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.</ref><ref>'''''«ابومنصور موفق بن علی هروی»'''''، ذیل و ترجمه انگلیسی دائره المعارف بزرگ اسلامی (زیر چاپ).</ref>.

Nazli در ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۲

2025-05-08T14:42:19Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۲
خط ۱۱:		خط ۱۱:

	== '''مآخذ''' ==		== '''مآخذ''' ==
			<references />

			== منبع اصلی ==
			[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

			== نویسنده مقاله ==
			یونس كرامتی

Nazli در ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۱

2025-05-08T14:41:49Z

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''الابنیه عن حقائق الادویه،''' کهن‌ترین کتاب فارسی موجود در [[داروشناسی و داروسازی|داروشناسی]]، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی<sup>(1)</sup>. همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهن‌ترین دستنویس فارسی موجود در جهان نیز به شمار می‌آید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان <sup>(5 تا 12)</sup> تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی<sup>(4)</sup> این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهره‌گیری مؤلف از ''القانون'' ابن سینا، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است.<sup>(1 تا 3)</sup>
+الابنیه عن حقائق الادویه، کهن‌ترین کتاب فارسی موجود در [[داروشناسی و داروسازی|داروشناسی]]، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی<ref name=":0">کرامتی، یونس. '''''«بحثی درباره منابع الابنیه عن حقائق الادویه»'''''. فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.</ref>. همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهن‌ترین دستنویس فارسی موجود در جهان نیز به شمار می‌آید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش.</ref><ref>Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.</ref><ref>Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.</ref><ref>Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.</ref><ref>Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.</ref><ref>Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.</ref><ref>id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.</ref> <ref>Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.</ref><sup>(5 تا 12)</sup> تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی<ref>خالقی مطلق، جلال. '''''«اسدی طوسی»'''''، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. شماره 4، مشهد: 1356ش.</ref> این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهره‌گیری مؤلف از القانون ابن سینا، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است<ref name=":0" /><ref name=":1">«بررسی منابع ''هدایه المتعلمین فی الطب''»، مقالات و بررسی‌ها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.</ref><ref>'''''«ابومنصور موفق بن علی هروی»'''''، ذیل و ترجمه انگلیسی دائره المعارف بزرگ اسلامی (زیر چاپ).</ref>.
-در ''الابنیه'' 561  مدخل اصلی و ارجاعی به ترتیب الفبای ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) یاد شده است (به شمارش نگارنده، مقایسه شود با  (6)). ابومنصور مدعی است که در ''الأبنیه'' بر خلاف پیشینیان، همه داروهای شناخته شده (بویژه داروهای هندی) را شرح داده است. در حالی که محمد بن زکریای رازی دست کم 150 سال پیش از وی در بخش داروشناسی ''الحاوی فی الطب'' که اتفاقا از مآخذ مهم ''الأبنیه'' بوده، داروهایی به مراتب بیشتر را یاد کرده است. ابومنصور همچنین سنت داروشناسی هندی را برتر از یونانی و خود را در شناخت گیاه-داروهای هندی برتر از دیگران می‌داند و بارها بر درستی نظر حکیمان هند و نادرستی نظر یونانیان و رومیان پای می‌فشرد<sup>(5)</sup> (صص 1-5). اما این دعوی نیز بی‌اساس است.<sup>(1و2)</sup> کاملا پیداست که ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسیار داشته، زیرا نظم معمول در اغلب آثار داروشناسی دوره اسلامی در این کتاب به چشم نمی‌آید و به زحمت می‌توان دارویی را یافت که شرح آن کامل باشد. گذشته از این سخنان ابومنصور گاه متناقض ((5) ص50) و برخی ارجاعات درون‌متنی وی نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندی و کاهوی کوهی ((5) ص33، 39) که در جای دیگری نیامده‌اند.
+در الابنیه 561 مدخل اصلی و ارجاعی به ترتیب الفبای ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) یاد شده است (به شمارش نگارنده، مقایسه شود با (6)). ابومنصور مدعی است که در الأبنیه بر خلاف پیشینیان، همه داروهای شناخته شده (به‌ویژه داروهای هندی) را شرح داده است. در حالی که [[زکریا رازی|محمد بن زکریای رازی]] دست کم 150 سال پیش از وی در بخش داروشناسی الحاوی فی الطب که اتفاقا از مآخذ مهم الأبنیه بوده، داروهایی به مراتب بیشتر را یاد کرده است. ابومنصور همچنین سنت داروشناسی هندی را برتر از یونانی و خود را در شناخت گیاه-داروهای هندی برتر از دیگران می‌داند و بارها بر درستی نظر حکیمان هند و نادرستی نظر یونانیان و رومیان پای می‌فشرد<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص1-5.</ref>. اما این دعوی نیز بی‌اساس است<ref name=":1" /><ref name=":0" />. کاملا پیداست که ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسیار داشته، زیرا نظم معمول در اغلب آثار داروشناسی دوره اسلامی در این کتاب به چشم نمی‌آید و به زحمت می‌توان دارویی را یافت که شرح آن کامل باشد. گذشته از این سخنان ابومنصور گاه متناقض <ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص50.</ref> و برخی ارجاعات درون‌متنی وی نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندی و کاهوی کوهی<ref>ابومنصور موفق بن علی هروی. '''''الأبنیه عن حقائق الادویه'''''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش. ص33-39.</ref> که در جای دیگری نیامده‌اند.
-در 1830 و 1833م رُمئو زلیگمان گزیده‌هایی از ''الابنیه'' را به آلمانی ترجمه و به همراه تعلیقاتی منتشر ساخت و در 1859م نیز متن فارسی را با حفظ رسم الخط و اعراب دست‌نویس اسدی و مقدمه‌ای لاتین، در وین به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالی باکو)، نیز در 1892م تحقیق درباره این اثر را موضوع رساله دکترای خود قرار داد[1] و اندکی بعد آن را به آلمانی ترجمه کرد[2]. در 1329ش نیز احمد بهمن‌یار یک بار دیگر به چاپ این اثر همت گمارد که در 1346ش، و به همت حسین محبوبی اردکانی منتشر شد. در چاپ اخیر به نسخه دیگر ''الابنیه'' نیز توجه شده است.
+در 1830 و 1833م رُمئو زلیگمان گزیده‌هایی از الابنیه را به آلمانی ترجمه و به همراه تعلیقاتی منتشر ساخت و در 1859م نیز متن فارسی را با حفظ رسم الخط و اعراب دست‌نویس اسدی و مقدمه‌ای لاتین، در وین به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالی باکو)، نیز در 1892م تحقیق درباره این اثر را موضوع رساله دکترای خود قرار داد (.A. Achundow, Commentar zum Sogennanten Liber fundamentorum pharmacologie …,Dorpat, 1892.) و اندکی بعد آن را به آلمانی ترجمه کرد(Die pharmakologischen Grunbrätze(Liber fundamentorum pharmacologie)Des …, Baku, 1893). در 1329ش نیز احمد بهمن‌یار یک بار دیگر به چاپ این اثر همت گمارد که در 1346ش، و به همت حسین محبوبی اردکانی منتشر شد. در چاپ اخیر به نسخه دیگر الابنیه نیز توجه شده است.
-'''مآخذ''':
+== نیز نگاه کنید به ==
--     کرامتی، یونس. «بحثی درباره منابع ''الابنیه عن حقائق الادویه''». فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.
+* [[داروشناسی و داروسازی]]
--     همو. « بررسی منابع ''هدایه المتعلمین فی الطب''»، مقالات و بررسی‌ها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.
+== '''مآخذ''' ==

Samei در ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۲

2025-05-05T09:52:28Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۲
خط ۱:		خط ۱:
	'''~~الابنية~~ عن حقائق ~~الادوية،~~''' ~~كهن‌ترين كتاب فارسي~~ موجود در ~~داروشناسي، نوشتة~~ ابو منصور موفق بن ~~علي هروي~~<sup>(1)</sup>. ~~همة~~ اطلاعات ~~اندك~~ ما از وي از ~~مقدمة همين كتاب~~ به دست آمده است. ~~يك نسخة خطي اين كتاب، كه كهن‌ترين دستنويس فارسي~~ موجود در جهان ~~نيز~~ به شمار ~~مي‌آيد،~~ در شوال 447ق/ ~~ژانوية~~ 1056م و به دست ~~اسدي طوسي،~~ حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار ~~نامي ايراني كتابت~~ شده است. ~~پژوهشگراني~~ چون فلوگل، ~~لكلر، مايرهوف،~~ فونان، براون و اولمان <sup>(5 تا 12)</sup> ~~تاريخ تأليف اين~~ اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال ~~خالقي~~ مطلق با توجه به ~~برخي~~ شواهد و قرائن ~~تاريخي~~<sup>(4)</sup> ~~اين~~ نظر را نادرست شمرده است. ~~يونس كرامتي نيز~~ با ~~بررسي~~ متن ~~كتاب~~ و اثبات ~~بهره‌گيري~~ مؤلف از ''القانون'' ابن ~~سينا، تاريخ تأليف~~ را اواسط ~~سدة~~ 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است.<sup>(1 تا 3)</sup>		'''الابنیه عن حقائق الادویه،''' کهن‌ترین کتاب فارسی موجود در [[داروشناسی و داروسازی\|داروشناسی]]، نوشته ابو منصور موفق بن علی هروی<sup>(1)</sup>. همه اطلاعات اندک ما از وی از مقدمه همین کتاب به دست آمده است. یک نسخه خطی این کتاب، که کهن‌ترین دستنویس فارسی موجود در جهان نیز به شمار می‌آید، در شوال 447ق/ ژانویه 1056م و به دست اسدی طوسی، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامی ایرانی کتابت شده است. پژوهشگرانی چون فلوگل، لکلر، مایرهوف، فونان، براون و اولمان <sup>(5 تا 12)</sup> تاریخ تألیف این اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقی مطلق با توجه به برخی شواهد و قرائن تاریخی<sup>(4)</sup> این نظر را نادرست شمرده است. یونس کرامتی نیز با بررسی متن کتاب و اثبات بهره‌گیری مؤلف از ''القانون'' ابن سینا، تاریخ تألیف را اواسط سده 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است.<sup>(1 تا 3)</sup>

	در ''~~الابنية~~'' 561 مدخل ~~اصلي~~ و ~~ارجاعي~~ به ~~ترتيب الفباي~~ ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) ~~ياد~~ شده است (به شمارش نگارنده، ~~مقايسه~~ شود با (6)). ابومنصور ~~مدعي~~ است كه در ''~~الأبنية~~'' بر خلاف ~~پيشينيان، همة داروهاي~~ شناخته شده (~~بويژه داروهاي هندي~~) را شرح داده است. در ~~حالي كه~~ محمد بن ~~زكرياي رازي~~ دست كم 150 سال ~~پيش~~ از وي در بخش ~~داروشناسي~~ ''~~الحاوي في~~ الطب'' كه اتفاقا از مآخذ مهم ''~~الأبنية~~'' بوده، ~~داروهايي~~ به مراتب ~~بيشتر~~ را ~~ياد كرده~~ است. ابومنصور ~~همچنين~~ سنت ~~داروشناسي هندي~~ را برتر از ~~يوناني~~ و خود را در شناخت ~~گياه~~-~~داروهاي هندي~~ برتر از ~~ديگران مي‌داند~~ و بارها بر ~~درستي~~ نظر ~~حكيمان~~ هند و ~~نادرستي~~ نظر ~~يونانيان~~ و ~~روميان پاي مي‌فشرد~~<sup>(5)</sup> (صص 1-5). اما ~~اين دعوي نيز بي‌اساس~~ است.<sup>(1و2)</sup> ~~كاملا پيداست كه~~ ابومنصور در نگارش اثر شتاب ~~بسيار~~ داشته، ~~زيرا~~ نظم معمول در اغلب آثار ~~داروشناسي دورة اسلامي~~ در ~~اين كتاب~~ به چشم ~~نمي‌آيد~~ و به زحمت ~~مي‌توان دارويي~~ را ~~يافت كه~~ شرح آن ~~كامل~~ باشد. گذشته از ~~اين~~ سخنان ابومنصور گاه متناقض ((5) ص50) و ~~برخي~~ ارجاعات ~~درون‌متني وي~~ نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق ~~هندي~~ و ~~كاهوي كوهي~~ ((5) ص33، 39) كه در ~~جاي ديگري نيامده‌اند~~.		در ''الابنیه'' 561 مدخل اصلی و ارجاعی به ترتیب الفبای ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) یاد شده است (به شمارش نگارنده، مقایسه شود با (6)). ابومنصور مدعی است که در ''الأبنیه'' بر خلاف پیشینیان، همه داروهای شناخته شده (بویژه داروهای هندی) را شرح داده است. در حالی که محمد بن زکریای رازی دست کم 150 سال پیش از وی در بخش داروشناسی ''الحاوی فی الطب'' که اتفاقا از مآخذ مهم ''الأبنیه'' بوده، داروهایی به مراتب بیشتر را یاد کرده است. ابومنصور همچنین سنت داروشناسی هندی را برتر از یونانی و خود را در شناخت گیاه-داروهای هندی برتر از دیگران می‌داند و بارها بر درستی نظر حکیمان هند و نادرستی نظر یونانیان و رومیان پای می‌فشرد<sup>(5)</sup> (صص 1-5). اما این دعوی نیز بی‌اساس است.<sup>(1و2)</sup> کاملا پیداست که ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسیار داشته، زیرا نظم معمول در اغلب آثار داروشناسی دوره اسلامی در این کتاب به چشم نمی‌آید و به زحمت می‌توان دارویی را یافت که شرح آن کامل باشد. گذشته از این سخنان ابومنصور گاه متناقض ((5) ص50) و برخی ارجاعات درون‌متنی وی نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندی و کاهوی کوهی ((5) ص33، 39) که در جای دیگری نیامده‌اند.

	در 1830 و 1833م رُمئو ~~زليگمان گزيده‌هايي~~ از ''~~الابنية~~'' را به ~~آلماني~~ ترجمه و به همراه ~~تعليقاتي~~ منتشر ساخت و در 1859م ~~نيز~~ متن ~~فارسي~~ را با حفظ رسم الخط و اعراب ~~دست‌نويس اسدي~~ و ~~مقدمه‌اي لاتين،~~ در ~~وين~~ به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از ~~اهالي باكو~~)، ~~نيز~~ در 1892م ~~تحقيق دربارة اين~~ اثر را موضوع ~~رسالة دكتراي~~ خود قرار داد[1] و ~~اندكي~~ بعد آن را به ~~آلماني~~ ترجمه ~~كرد~~[2]. در 1329ش ~~نيز~~ احمد ~~بهمن‌يار يك~~ بار ~~ديگر~~ به چاپ ~~اين~~ اثر همت گمارد كه در 1346ش، و به همت ~~حسين محبوبي اردكاني~~ منتشر شد. در چاپ ~~اخير~~ به ~~نسخة ديگر~~ ''~~الابنية~~'' ~~نيز~~ توجه شده است.		در 1830 و 1833م رُمئو زلیگمان گزیده‌هایی از ''الابنیه'' را به آلمانی ترجمه و به همراه تعلیقاتی منتشر ساخت و در 1859م نیز متن فارسی را با حفظ رسم الخط و اعراب دست‌نویس اسدی و مقدمه‌ای لاتین، در وین به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالی باکو)، نیز در 1892م تحقیق درباره این اثر را موضوع رساله دکترای خود قرار داد[1] و اندکی بعد آن را به آلمانی ترجمه کرد[2]. در 1329ش نیز احمد بهمن‌یار یک بار دیگر به چاپ این اثر همت گمارد که در 1346ش، و به همت حسین محبوبی اردکانی منتشر شد. در چاپ اخیر به نسخه دیگر ''الابنیه'' نیز توجه شده است.

	'''مآخذ''':		'''مآخذ''':

	1- ~~كرامتي، يونس~~. ~~«بحثي دربارة~~ منابع ''~~الابنية~~ عن حقائق ~~الادوية~~''». فرهنگ، ~~شمارة~~ 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.		1- کرامتی، یونس. «بحثی درباره منابع ''الابنیه عن حقائق الادویه''». فرهنگ، شماره 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.

	2- همو. « ~~بررسي~~ منابع ''~~هداية المتعلمين في~~ الطب''»، مقالات و ~~بررسي‌ها~~. ~~شمارة~~ 69، 1380ش، ص 177-184.		2- همو. « بررسی منابع ''هدایه المتعلمین فی الطب''»، مقالات و بررسی‌ها. شماره 69، 1380ش، ص 177-184.

	3- همو. «ابومنصور موفق بن ~~علي هروي»، ذيل~~ و ~~ترجمة انگليسي دائرة~~ المعارف بزرگ ~~اسلامي~~ (~~زير~~ چاپ).		3- همو. «ابومنصور موفق بن علی هروی»، ذیل و ترجمه انگلیسی دائره المعارف بزرگ اسلامی (زیر چاپ).

	4- ~~خالقي~~ مطلق، جلال. ~~«اسدي طوسي»، مجلة دانشكدة ادبيات~~ و علوم ~~انساني~~ دانشگاه ~~فردوسي~~. ~~شمارة~~ 4، مشهد: 1356ش.		4- خالقی مطلق، جلال. «اسدی طوسی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی. شماره 4، مشهد: 1356ش.

	5- ابومنصور موفق بن ~~علي هروي~~. ''~~الأبنية~~ عن حقائق ~~الادوية~~''. به ~~كوشش~~ احمد ~~بهمنيار~~ و ~~حسين محبوبي اردكاني،~~ تهران: 1346ش.		5- ابومنصور موفق بن علی هروی. ''الأبنیه عن حقائق الادویه''. به کوشش احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران: 1346ش.

	6- Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.		6- Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''الابنية عن حقائق الادوية،''' كهن‌ترين كتاب فارسي موجود در داروشناسي، نوشتة ابو منصور موفق بن علي هروي⁽¹⁾. همة اطلاعات اندك ما از وي از مقدمة همين كتاب به دست آمده است. يك نسخة خطي اين كتاب، كه كهن‌ترين دستنويس فارسي موجود در جهان نيز به ش...» ایجاد کرد

2024-08-22T04:39:41Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''الابنية عن حقائق الادوية،''' كهن‌ترين كتاب فارسي موجود در داروشناسي، نوشتة ابو منصور موفق بن علي هروي(1). همة اطلاعات اندك ما از وي از مقدمة همين كتاب به دست آمده است. يك نسخة خطي اين كتاب، كه كهن‌ترين دستنويس فارسي موجود در جهان نيز به ش...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''الابنية عن حقائق الادوية،''' كهن‌ترين كتاب فارسي موجود در داروشناسي، نوشتة ابو منصور موفق بن علي هروي(1). همة اطلاعات اندك ما از وي از مقدمة همين كتاب به دست آمده است. يك نسخة خطي اين كتاب، كه كهن‌ترين دستنويس فارسي موجود در جهان نيز به شمار مي‌آيد، در شوال 447ق/ ژانوية 1056م و به دست اسدي طوسي، حماسه ‌سرا و فرهنگ نگار نامي ايراني كتابت شده است. پژوهشگراني چون فلوگل، لكلر، مايرهوف، فونان، براون و اولمان (5 تا 12) تاريخ تأليف اين اثر را حدود 360ق دانسته‌اند اما جلال خالقي مطلق با توجه به برخي شواهد و قرائن تاريخي(4) اين نظر را نادرست شمرده است. يونس كرامتي نيز با بررسي متن كتاب و اثبات بهره‌گيري مؤلف از ''القانون'' ابن سينا، تاريخ تأليف را اواسط سدة 5ق و احتمالا همان 447ق دانسته است.(1 تا 3)

در ''الابنية'' 561 مدخل اصلي و ارجاعي به ترتيب الفباي ابتث (تنها با توجه به حرف نخست) ياد شده است (به شمارش نگارنده، مقايسه شود با (6)). ابومنصور مدعي است كه در ''الأبنية'' بر خلاف پيشينيان، همة داروهاي شناخته شده (بويژه داروهاي هندي) را شرح داده است. در حالي كه محمد بن زكرياي رازي دست كم 150 سال پيش از وي در بخش داروشناسي ''الحاوي في الطب'' كه اتفاقا از مآخذ مهم ''الأبنية'' بوده، داروهايي به مراتب بيشتر را ياد كرده است. ابومنصور همچنين سنت داروشناسي هندي را برتر از يوناني و خود را در شناخت گياه-داروهاي هندي برتر از ديگران مي‌داند و بارها بر درستي نظر حكيمان هند و نادرستي نظر يونانيان و روميان پاي مي‌فشرد(5) (صص 1-5). اما اين دعوي نيز بي‌اساس است.(1و2) كاملا پيداست كه ابومنصور در نگارش اثر شتاب بسيار داشته، زيرا نظم معمول در اغلب آثار داروشناسي دورة اسلامي در اين كتاب به چشم نمي‌آيد و به زحمت مي‌توان دارويي را يافت كه شرح آن كامل باشد. گذشته از اين سخنان ابومنصور گاه متناقض ((5) ص50) و برخي ارجاعات درون‌متني وي نادرست است؛ مانند ارجاع به بندق هندي و كاهوي كوهي ((5) ص33، 39) كه در جاي ديگري نيامده‌اند.

در 1830 و 1833م رُمئو زليگمان گزيده‌هايي از ''الابنية'' را به آلماني ترجمه و به همراه تعليقاتي منتشر ساخت و در 1859م نيز متن فارسي را با حفظ رسم الخط و اعراب دست‌نويس اسدي و مقدمه‌اي لاتين، در وين به چاپ رساند. عبدالخالق آخوندوف (از اهالي باكو)، نيز در 1892م تحقيق دربارة اين اثر را موضوع رسالة دكتراي خود قرار داد[1] و اندكي بعد آن را به آلماني ترجمه كرد[2]. در 1329ش نيز احمد بهمن‌يار يك بار ديگر به چاپ اين اثر همت گمارد كه در 1346ش، و به همت حسين محبوبي اردكاني منتشر شد. در چاپ اخير به نسخة ديگر ''الابنية'' نيز توجه شده است.

'''مآخذ''':

1- كرامتي، يونس. «بحثي دربارة منابع ''الابنية عن حقائق الادوية''». فرهنگ، شمارة 20و 21، تهران: 1376ش؛ ص 311-317.

2- همو. « بررسي منابع ''هداية المتعلمين في الطب''»، مقالات و بررسي‌ها. شمارة 69، 1380ش، ص 177-184.

3- همو. «ابومنصور موفق بن علي هروي»، ذيل و ترجمة انگليسي دائرة المعارف بزرگ اسلامي (زير چاپ).

4- خالقي مطلق، جلال. «اسدي طوسي»، مجلة دانشكدة ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي. شمارة 4، مشهد: 1356ش.

5- ابومنصور موفق بن علي هروي. ''الأبنية عن حقائق الادوية''. به كوشش احمد بهمنيار و حسين محبوبي اردكاني، تهران: 1346ش.

6- Flugel, G., Die arabischen, persischen, turkischen Handschriften … zu Wien, Wien, 1865.

7- Leclerc, Lucien, Histoire de la médicine arabe, Paris, 1876.

8- Meyerhof, Max, Intr. Šarh Asmā Al-Uqqār, Cairo, 1940.

9- Fohnan, A., Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig, 1910.

10- Brown, E. G., Arabian Medicine, Cambridge, 1921.

11- id, A Literary History of Persia, Cambridge, 1928.

12- Ullmann, Manfred, Die Medizin im Islam, Leiden, 1970.
----[1].A. Achundow, Commentar zum Sogennanten Liber fundamentorum pharmacologie …,Dorpat, 1892.

[2]. Die pharmakologischen Grunbrätze(Liber fundamentorum pharmacologie)Des …, Baku, 1893.

یونس کرامتی