https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%90%DB%8C%D9%8E%D9%84الحِیَل - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-22T10:58:22Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%90%DB%8C%D9%8E%D9%84&diff=10005&oldid=prevSamei در ۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۹2025-06-08T14:09:59Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که [[ابو نصر محمد فارابی|ابونصر فارابی]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>*</sup> </del>در احصاء العلوم بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 شاخه اصلی علم التعالیم (علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر فارابی علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوییها)، تدابیری است برای عملی کردن مباحثی که در دیگر شعبههای علوم تعلیمی یعنی علم عدد، [[هندسه]]، علم مناظر، نجوم، موسیقی و علم اثقال (چیزهای سنگین) مطرح میشوند. به طور مثال از نظر وی تئوری کارکرد ماشینهای ساده مانند قرقره، اهرم و غیره در علم اثقال و مباحث نظری نغمهها در علم موسیقی مطرح میشود، اما ساخت ابزارهایی برای حرکت دادن چیزهای سنگین، ساخت برخی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سازهاي </del>موسیقی خودکار و نیز دستگاههایی با کارکرد شگفت در حیطه علم حیل است. وی حتی جبر و مقابله را در شمار «حیل عددی» و معماری و مهندسی را نوعی از «حیل هندسی» یاد کرده است<ref>فارابی، '''''احصاء العلوم'''''. به کوشش عثمان امین، مصر، 1949م، ص 88-90.</ref><ref>'''''احصاء العلوم'''''، ترجمۀ فارسی حسین خدیو جم، تهران، 1348ش، ص 88-92.</ref>. با تعریف فارابی حوزه علم حیل بسیار وسیع است و به طور مثال رسائلی درباره ترسیمات هندسی مورد نیاز صنعتگران و بنایان مانند رساله اعمال هندسی [[بوزجانی]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>*</sup> </del>کم و بیش در حیطه این علم قرار خواهند گرفت. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همچنين </del>همه سازندگان ابزارهای نجومی و حتی بسیاری از صنعتگران را نیز باید در شمار «اصحاب حیل» به شمار آورد. اما محمد بن احمد بن یوسف، مشهور به کاتب خوارزمی در کتاب مفاتیح العلوم، علم حیل را به دو بخش، ساخت «دستگاههایی که با کمک آن بتوان با نیرویی اندک چیزهای سنگین را بلند کرد» و «دستگاههای خودکار و شگفت انگیز» <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تقسيم </del>كرده و آنها را دو شاخه اصلی علم حیل دانسته است<ref>کاتب خوارزمی، محمد بن احمد بن یوسف، '''''مفاتیح العلوم'''''، به کوشش ابراهیم اَبیاری، بیروت، 1404ق/1984م.</ref>. با این تعریف میتوان فارابی صاحب رساله الحیل الروحانیه؛ بنوموسی<sup>*</sup> ابن شاکر، مؤلف رساله مهم و مفصل الحیل و عبدالرحمان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خازني </del>را از دانشمندان ایرانی فعّال در زمینه علم الحیل به شمار آورد. موضوع کتاب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بنوموسي </del>حیل هندسی (تقریباً برابر با مهندسی مکانیک) است. این کتاب مشتمل بر وصف 100 دستگاه غالباً هیدرولیکی است که 25 تا ساخته یونانیان و مؤلفان بیزانسی و بقیه اختراع خود بنوموسی است<ref>معصومی همدانی، حسین، «بنی موسی»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''، ج 12، ص 697-698.</ref> [[ابوالفتح عبدالرحمن خازنی|عبدالرحمان خازنی]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>*</sup> </del>هم افزون بر تحقیق وسیع درباره چگالی اجسام، کره خودگردانی نیز ساخته بود<ref>Lorch, “Al-khazini’s Sphere that Rotates by Itself” , '''''Journal for the History of Arabic Science''''', Aleppo, 1980, Vol. IV(2), p. 287-303</ref>. دانشمندان دیگری هم مانند [[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>*</sup> </del>و [[اسفزاری]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>*</sup> </del>در زمینه چگالی اجسام و برخی اصول هیدرواستاتیک به پژوهش پرداختهاند. همچنین رضوان بن محمد، مشهور به ابن الساعاتی (سده 7ق) کتابی در شرح نحوه کار و نگهداری ساعتی که پدرش بر یکی از دروازههای دمشق ( باب جیرون= باب الساعه) ساخته بود، نوشت که در کنار کتاب معرفت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الحيل الهندسيه، </del>نوشته بدیعالزمان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسماعيل </del>بن رزّاز جَزَری در 575ق / ؟م، مهمترین مأخذ درباره ساعتهای دوره اسلامی هستند<ref>Wiedemann, Eilhard and Friedrich Hauser, “Über die Uhren der islamischen kultur”, '''''Nova acta. Abhandlungen der kaiserlich Leopoldinisch-Carolinischen Deutschen Akademie der Naturforscher''''', Halle, Vol C(5) 1915: , Part II</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که [[ابو نصر محمد فارابی|ابونصر فارابی]] در احصاء العلوم بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 شاخه اصلی علم التعالیم (علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابو نصر محمد فارابی|</ins>فارابی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوییها)، تدابیری است برای عملی کردن مباحثی که در دیگر شعبههای علوم تعلیمی یعنی علم عدد، [[هندسه]]، علم مناظر، نجوم، موسیقی و علم اثقال (چیزهای سنگین) مطرح میشوند. به طور مثال از نظر وی تئوری کارکرد ماشینهای ساده مانند قرقره، اهرم و غیره در علم اثقال و مباحث نظری نغمهها در علم موسیقی مطرح میشود، اما ساخت ابزارهایی برای حرکت دادن چیزهای سنگین، ساخت برخی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سازهای </ins>موسیقی خودکار و نیز دستگاههایی با کارکرد شگفت در حیطه علم حیل است. وی حتی جبر و مقابله را در شمار «حیل عددی» و معماری و مهندسی را نوعی از «حیل هندسی» یاد کرده است<ref>فارابی، '''''احصاء العلوم'''''. به کوشش عثمان امین، مصر، 1949م، ص 88-90.</ref><ref>'''''احصاء العلوم'''''، ترجمۀ فارسی حسین خدیو جم، تهران، 1348ش، ص 88-92.</ref>. با تعریف فارابی حوزه علم حیل بسیار وسیع است و به طور مثال رسائلی درباره ترسیمات هندسی مورد نیاز صنعتگران و بنایان مانند رساله اعمال هندسی [[بوزجانی]] کم و بیش در حیطه این علم قرار خواهند گرفت. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همچنین </ins>همه سازندگان ابزارهای نجومی و حتی بسیاری از صنعتگران را نیز باید در شمار «اصحاب حیل» به شمار آورد. اما محمد بن احمد بن یوسف، مشهور به کاتب خوارزمی در کتاب مفاتیح العلوم، علم حیل را به دو بخش، ساخت «دستگاههایی که با کمک آن بتوان با نیرویی اندک چیزهای سنگین را بلند کرد» و «دستگاههای خودکار و شگفت انگیز» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تقسیم </ins>كرده و آنها را دو شاخه اصلی علم حیل دانسته است<ref>کاتب خوارزمی، محمد بن احمد بن یوسف، '''''مفاتیح العلوم'''''، به کوشش ابراهیم اَبیاری، بیروت، 1404ق/1984م.</ref>. با این تعریف میتوان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابو نصر محمد فارابی|</ins>فارابی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>صاحب رساله الحیل الروحانیه؛ بنوموسی<sup>*</sup> ابن شاکر، مؤلف رساله مهم و مفصل الحیل و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابوالفتح عبدالرحمن خازنی|</ins>عبدالرحمان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خازنی]] </ins>را از دانشمندان ایرانی فعّال در زمینه علم الحیل به شمار آورد. موضوع کتاب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بنوموسی </ins>حیل هندسی (تقریباً برابر با مهندسی مکانیک) است. این کتاب مشتمل بر وصف 100 دستگاه غالباً هیدرولیکی است که 25 تا ساخته یونانیان و مؤلفان بیزانسی و بقیه اختراع خود بنوموسی است<ref>معصومی همدانی، حسین، «بنی موسی»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''، ج 12، ص 697-698.</ref> [[ابوالفتح عبدالرحمن خازنی|عبدالرحمان خازنی]] هم افزون بر تحقیق وسیع درباره چگالی اجسام، کره خودگردانی نیز ساخته بود<ref>Lorch, “Al-khazini’s Sphere that Rotates by Itself” , '''''Journal for the History of Arabic Science''''', Aleppo, 1980, Vol. IV(2), p. 287-303</ref>. دانشمندان دیگری هم مانند [[ابوریحان بیرونی|بیرونی]] و [[اسفزاری]] در زمینه چگالی اجسام و برخی اصول هیدرواستاتیک به پژوهش پرداختهاند. همچنین رضوان بن محمد، مشهور به ابن الساعاتی (سده 7ق) کتابی در شرح نحوه کار و نگهداری ساعتی که پدرش بر یکی از دروازههای دمشق ( باب جیرون= باب الساعه) ساخته بود، نوشت که در کنار کتاب معرفت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الحیل الهندسیه، </ins>نوشته بدیعالزمان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسماعیل </ins>بن رزّاز جَزَری در 575ق / ؟م، مهمترین مأخذ درباره ساعتهای دوره اسلامی هستند<ref>Wiedemann, Eilhard and Friedrich Hauser, “Über die Uhren der islamischen kultur”, '''''Nova acta. Abhandlungen der kaiserlich Leopoldinisch-Carolinischen Deutschen Akademie der Naturforscher''''', Halle, Vol C(5) 1915: , Part II</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l19">خط ۱۹:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:علوم و فنون]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:علوم و فنون]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ علم]]</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%90%DB%8C%D9%8E%D9%84&diff=7774&oldid=prevSamei در ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۱2025-05-10T10:31:10Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l18">خط ۱۸:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۸:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:علوم و فنون]]</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%90%DB%8C%D9%8E%D9%84&diff=7147&oldid=prevNazli در ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۲۷2025-05-08T14:27:34Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۲۷</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l11">خط ۱۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یونس كرامتی</ins></div></td></tr>
</table>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%90%DB%8C%D9%8E%D9%84&diff=7146&oldid=prevNazli در ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۲۷2025-05-08T14:27:17Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۲۷</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که [[ابو نصر محمد فارابی|ابونصر فارابی]]<sup>*</sup> در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>احصاء العلوم<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاخۀ </del>اصلی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>علم التعالیم<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>(علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر فارابی علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوییها)، تدابیری است برای عملی کردن مباحثی که در دیگر شعبههای علوم تعلیمی یعنی علم عدد، [[هندسه]]، علم مناظر، نجوم، موسیقی و علم اثقال (چیزهای سنگین) مطرح میشوند. به طور مثال از نظر وی تئوری کارکرد ماشینهای ساده مانند قرقره، اهرم و غیره در علم اثقال و مباحث نظری نغمهها در علم موسیقی مطرح میشود، اما ساخت ابزارهایی برای حرکت دادن چیزهای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سنگین، </del>ساخت برخی سازهاي موسیقی خودکار و نیز دستگاههایی با کارکرد شگفت در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حیطۀ </del>علم حیل است. وی حتی جبر و مقابله را در شمار «حیل عددی» و معماری و مهندسی را نوعی از «حیل هندسی» یاد کرده است.<<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> با تعریف فارابی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حوزۀ </del>علم حیل بسیار وسیع است و به طور مثال رسائلی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دربارۀ </del>ترسیمات هندسی مورد نیاز صنعتگران و بنایان مانند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رسالۀ </del>اعمال هندسی بوزجانی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del><sup>*</sup><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del>کم و بیش در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حیطۀ </del>این علم قرار خواهند گرفت. همچنين <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همۀ </del>سازندگان ابزارهای نجومی و حتی بسیاری از صنعتگران را نیز باید در شمار «اصحاب حیل» به شمار آورد. اما محمد بن احمد بن یوسف، مشهور به کاتب خوارزمی در کتاب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>مفاتیح <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">العلوم''، </del>علم حیل را به دو بخش، ساخت «دستگاههایی که با کمک آن بتوان با نیرویی اندک چیزهای سنگین را بلند کرد» و «دستگاههای خودکار و شگفت انگیز» تقسيم كرده و آنها را دو <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاخۀ </del>اصلی علم حیل دانسته است<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> با این تعریف میتوان فارابی صاحب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رسالۀ ''</del>الحیل الروحانیه؛<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>بنوموسی<sup>*</sup> ابن شاکر، مؤلف <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رسالۀ </del>مهم و مفصل <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>الحیل<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>و عبدالرحمان خازني را از دانشمندان ایرانی فعّال در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زمینۀ </del>علم الحیل به شمار آورد. موضوع کتاب بنوموسي حیل هندسی (تقریباً برابر با مهندسی مکانیک) است. این کتاب مشتمل بر وصف 100 دستگاه غالباً هیدرولیکی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[1] </del>است که 25 تا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ساختۀ </del>یونانیان و مؤلفان بیزانسی و بقیه اختراع خود بنوموسی است<<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> عبدالرحمان خازنی<sup>*</sup> هم افزون بر تحقیق وسیع <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دربارۀ </del>چگالی اجسام، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرۀ </del>خودگردانی نیز ساخته بود<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> دانشمندان دیگری هم مانند بیرونی<sup>*</sup> و اسفزاری<sup>*</sup> در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زمینۀ </del>چگالی اجسام و برخی اصول هیدرواستاتیک<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[2] </del>به پژوهش پرداختهاند. همچنین رضوان بن محمد، مشهور به ابن الساعاتی (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سدة </del>7ق) کتابی در شرح <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نحوة </del>کار و نگهداری ساعتی که پدرش بر یکی از دروازههای دمشق ( باب جیرون= باب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الساعة</del>) ساخته بود، نوشت که در کنار کتاب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>معرفت الحيل <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الهندسية''، نوشتة </del>بدیعالزمان اسماعيل بن رزّاز جَزَری در 575ق / ؟م، مهمترین مأخذ درباره ساعتهای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورۀ </del>اسلامی هستند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>>5</<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که [[ابو نصر محمد فارابی|ابونصر فارابی]]<sup>*</sup> در احصاء العلوم بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاخه </ins>اصلی علم التعالیم (علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر فارابی علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوییها)، تدابیری است برای عملی کردن مباحثی که در دیگر شعبههای علوم تعلیمی یعنی علم عدد، [[هندسه]]، علم مناظر، نجوم، موسیقی و علم اثقال (چیزهای سنگین) مطرح میشوند. به طور مثال از نظر وی تئوری کارکرد ماشینهای ساده مانند قرقره، اهرم و غیره در علم اثقال و مباحث نظری نغمهها در علم موسیقی مطرح میشود، اما ساخت ابزارهایی برای حرکت دادن چیزهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سنگین، </ins>ساخت برخی سازهاي موسیقی خودکار و نیز دستگاههایی با کارکرد شگفت در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حیطه </ins>علم حیل است. وی حتی جبر و مقابله را در شمار «حیل عددی» و معماری و مهندسی را نوعی از «حیل هندسی» یاد کرده است<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><ref>فارابی، '''''احصاء العلوم'''''. به کوشش عثمان امین، مصر، 1949م، ص 88-90</ins>.<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">/ref><ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''''احصاء العلوم'''''، ترجمۀ فارسی حسین خدیو جم، تهران، 1348ش، ص 88-92.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>با تعریف فارابی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حوزه </ins>علم حیل بسیار وسیع است و به طور مثال رسائلی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درباره </ins>ترسیمات هندسی مورد نیاز صنعتگران و بنایان مانند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رساله </ins>اعمال هندسی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>بوزجانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> کم و بیش در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حیطه </ins>این علم قرار خواهند گرفت. همچنين <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همه </ins>سازندگان ابزارهای نجومی و حتی بسیاری از صنعتگران را نیز باید در شمار «اصحاب حیل» به شمار آورد. اما محمد بن احمد بن یوسف، مشهور به کاتب خوارزمی در کتاب مفاتیح <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">العلوم، </ins>علم حیل را به دو بخش، ساخت «دستگاههایی که با کمک آن بتوان با نیرویی اندک چیزهای سنگین را بلند کرد» و «دستگاههای خودکار و شگفت انگیز» تقسيم كرده و آنها را دو <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاخه </ins>اصلی علم حیل دانسته است<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاتب خوارزمی، محمد بن احمد بن یوسف، '''''مفاتیح العلوم'''''، به کوشش ابراهیم اَبیاری، بیروت، 1404ق/1984م.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>با این تعریف میتوان فارابی صاحب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رساله </ins>الحیل الروحانیه؛ بنوموسی<sup>*</sup> ابن شاکر، مؤلف <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رساله </ins>مهم و مفصل الحیل و عبدالرحمان خازني را از دانشمندان ایرانی فعّال در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زمینه </ins>علم الحیل به شمار آورد. موضوع کتاب بنوموسي حیل هندسی (تقریباً برابر با مهندسی مکانیک) است. این کتاب مشتمل بر وصف 100 دستگاه غالباً هیدرولیکی است که 25 تا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ساخته </ins>یونانیان و مؤلفان بیزانسی و بقیه اختراع خود بنوموسی است<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">معصومی همدانی، حسین، «بنی موسی»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''، ج 12، ص 697-698.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابوالفتح عبدالرحمن خازنی|</ins>عبدالرحمان خازنی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> هم افزون بر تحقیق وسیع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درباره </ins>چگالی اجسام، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کره </ins>خودگردانی نیز ساخته بود<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Lorch, “Al-khazini’s Sphere that Rotates by Itself” , '''''Journal for the History of Arabic Science''''', Aleppo, 1980, Vol. IV(2), p. 287-303</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>دانشمندان دیگری هم مانند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابوریحان بیرونی|</ins>بیرونی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اسفزاری<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زمینه </ins>چگالی اجسام و برخی اصول هیدرواستاتیک به پژوهش پرداختهاند. همچنین رضوان بن محمد، مشهور به ابن الساعاتی (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سده </ins>7ق) کتابی در شرح <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نحوه </ins>کار و نگهداری ساعتی که پدرش بر یکی از دروازههای دمشق ( باب جیرون= باب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الساعه</ins>) ساخته بود، نوشت که در کنار کتاب معرفت الحيل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الهندسيه، نوشته </ins>بدیعالزمان اسماعيل بن رزّاز جَزَری در 575ق / ؟م، مهمترین مأخذ درباره ساعتهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>اسلامی هستند<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Wiedemann, Eilhard and Friedrich Hauser, “Über die Uhren der islamischen kultur”, '''''Nova acta. Abhandlungen der kaiserlich Leopoldinisch-Carolinischen Deutschen Akademie der Naturforscher''''', Halle, Vol C(</ins>5<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">) 1915: , Part II</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مآخذ</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ابو نصر محمد فارابی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[هندسه]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[بوزجانی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ابوالفتح عبدالرحمن خازنی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ابوریحان بیرونی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[اسفزاری]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1. فارابی، '''''احصاء العلوم'''''. به کوشش عثمان امین، مصر، 1949م، ص 88-90؛ همان کتاب، ترجمۀ فارسی حسین خدیو جم، تهران، 1348ش، ص 88-92.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2. کاتب خوارزمی، محمد بن احمد بن یوسف، '''''مفاتیح العلوم'''''، به کوشش ابراهیم اَبیاری، بیروت، 1404ق/1984م.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3. معصومی همدانی، حسین، «بنی موسی»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''، ج 12، ص 697-698.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4. Lorch, “Al-khazini’s Sphere that Rotates by Itself” , '''''Journal for the History of Arabic Science''''', Aleppo, 1980, Vol. IV(2), p. 287-303.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5. Wiedemann, Eilhard and Friedrich Hauser, “Über die Uhren der islamischen kultur”, '''''Nova acta. Abhandlungen der kaiserlich Leopoldinisch-Carolinischen Deutschen Akademie der Naturforscher''''', Halle, Vol C(5) 1915: , Part II</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یونس کرامتی</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">----[1]. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[2]. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%90%DB%8C%D9%8E%D9%84&diff=6107&oldid=prevSamei در ۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۱2025-05-05T09:51:40Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که ابونصر فارابی<sup>*</sup> در ''احصاء العلوم'' بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 شاخۀ اصلی ''علم التعالیم'' (علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر فارابی علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوییها)، تدابیری است برای عملی کردن مباحثی که در دیگر شعبههای علوم تعلیمی یعنی علم عدد، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هندسه، </del>علم مناظر، نجوم، موسیقی و علم اثقال (چیزهای سنگین) مطرح میشوند. به طور مثال از نظر وی تئوری کارکرد ماشینهای ساده مانند قرقره، اهرم و غیره در علم اثقال و مباحث نظری نغمهها در علم موسیقی مطرح میشود، اما ساخت ابزارهایی برای حرکت دادن چیزهای سنگین، ساخت برخی سازهاي موسیقی خودکار و نیز دستگاههایی با کارکرد شگفت در حیطۀ علم حیل است. وی حتی جبر و مقابله را در شمار «حیل عددی» و معماری و مهندسی را نوعی از «حیل هندسی» یاد کرده است.<sup>1</sup> با تعریف فارابی حوزۀ علم حیل بسیار وسیع است و به طور مثال رسائلی دربارۀ ترسیمات هندسی مورد نیاز صنعتگران و بنایان مانند رسالۀ اعمال هندسی بوزجانی'''<sup>*</sup>''' کم و بیش در حیطۀ این علم قرار خواهند گرفت. همچنين همۀ سازندگان ابزارهای نجومی و حتی بسیاری از صنعتگران را نیز باید در شمار «اصحاب حیل» به شمار آورد. اما محمد بن احمد بن یوسف، مشهور به کاتب خوارزمی در کتاب ''مفاتیح العلوم''، علم حیل را به دو بخش، ساخت «دستگاههایی که با کمک آن بتوان با نیرویی اندک چیزهای سنگین را بلند کرد» و «دستگاههای خودکار و شگفت انگیز» تقسيم كرده و آنها را دو شاخۀ اصلی علم حیل دانسته است.<sup>2</sup> با این تعریف میتوان فارابی صاحب رسالۀ ''الحیل الروحانیه؛'' بنوموسی<sup>*</sup> ابن شاکر، مؤلف رسالۀ مهم و مفصل ''الحیل'' و عبدالرحمان خازني را از دانشمندان ایرانی فعّال در زمینۀ علم الحیل به شمار آورد. موضوع کتاب بنوموسي حیل هندسی (تقریباً برابر با مهندسی مکانیک) است. این کتاب مشتمل بر وصف 100 دستگاه غالباً هیدرولیکی[1] است که 25 تا ساختۀ یونانیان و مؤلفان بیزانسی و بقیه اختراع خود بنوموسی است<sup>3</sup> عبدالرحمان خازنی<sup>*</sup> هم افزون بر تحقیق وسیع دربارۀ چگالی اجسام، کرۀ خودگردانی نیز ساخته بود.<sup>4</sup> دانشمندان دیگری هم مانند بیرونی<sup>*</sup> و اسفزاری<sup>*</sup> در زمینۀ چگالی اجسام و برخی اصول هیدرواستاتیک[2] به پژوهش پرداختهاند. همچنین رضوان بن محمد، مشهور به ابن الساعاتی (سدة 7ق) کتابی در شرح نحوة کار و نگهداری ساعتی که پدرش بر یکی از دروازههای دمشق ( باب جیرون= باب الساعة) ساخته بود، نوشت که در کنار کتاب ''معرفت الحيل الهندسية''، نوشتة بدیعالزمان اسماعيل بن رزّاز جَزَری در 575ق / ؟م، مهمترین مأخذ درباره ساعتهای دورۀ اسلامی هستند.<sup>5</sup></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابو نصر محمد فارابی|</ins>ابونصر فارابی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> در ''احصاء العلوم'' بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 شاخۀ اصلی ''علم التعالیم'' (علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر فارابی علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوییها)، تدابیری است برای عملی کردن مباحثی که در دیگر شعبههای علوم تعلیمی یعنی علم عدد، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[هندسه]]، </ins>علم مناظر، نجوم، موسیقی و علم اثقال (چیزهای سنگین) مطرح میشوند. به طور مثال از نظر وی تئوری کارکرد ماشینهای ساده مانند قرقره، اهرم و غیره در علم اثقال و مباحث نظری نغمهها در علم موسیقی مطرح میشود، اما ساخت ابزارهایی برای حرکت دادن چیزهای سنگین، ساخت برخی سازهاي موسیقی خودکار و نیز دستگاههایی با کارکرد شگفت در حیطۀ علم حیل است. وی حتی جبر و مقابله را در شمار «حیل عددی» و معماری و مهندسی را نوعی از «حیل هندسی» یاد کرده است.<sup>1</sup> با تعریف فارابی حوزۀ علم حیل بسیار وسیع است و به طور مثال رسائلی دربارۀ ترسیمات هندسی مورد نیاز صنعتگران و بنایان مانند رسالۀ اعمال هندسی بوزجانی'''<sup>*</sup>''' کم و بیش در حیطۀ این علم قرار خواهند گرفت. همچنين همۀ سازندگان ابزارهای نجومی و حتی بسیاری از صنعتگران را نیز باید در شمار «اصحاب حیل» به شمار آورد. اما محمد بن احمد بن یوسف، مشهور به کاتب خوارزمی در کتاب ''مفاتیح العلوم''، علم حیل را به دو بخش، ساخت «دستگاههایی که با کمک آن بتوان با نیرویی اندک چیزهای سنگین را بلند کرد» و «دستگاههای خودکار و شگفت انگیز» تقسيم كرده و آنها را دو شاخۀ اصلی علم حیل دانسته است.<sup>2</sup> با این تعریف میتوان فارابی صاحب رسالۀ ''الحیل الروحانیه؛'' بنوموسی<sup>*</sup> ابن شاکر، مؤلف رسالۀ مهم و مفصل ''الحیل'' و عبدالرحمان خازني را از دانشمندان ایرانی فعّال در زمینۀ علم الحیل به شمار آورد. موضوع کتاب بنوموسي حیل هندسی (تقریباً برابر با مهندسی مکانیک) است. این کتاب مشتمل بر وصف 100 دستگاه غالباً هیدرولیکی[1] است که 25 تا ساختۀ یونانیان و مؤلفان بیزانسی و بقیه اختراع خود بنوموسی است<sup>3</sup> عبدالرحمان خازنی<sup>*</sup> هم افزون بر تحقیق وسیع دربارۀ چگالی اجسام، کرۀ خودگردانی نیز ساخته بود.<sup>4</sup> دانشمندان دیگری هم مانند بیرونی<sup>*</sup> و اسفزاری<sup>*</sup> در زمینۀ چگالی اجسام و برخی اصول هیدرواستاتیک[2] به پژوهش پرداختهاند. همچنین رضوان بن محمد، مشهور به ابن الساعاتی (سدة 7ق) کتابی در شرح نحوة کار و نگهداری ساعتی که پدرش بر یکی از دروازههای دمشق ( باب جیرون= باب الساعة) ساخته بود، نوشت که در کنار کتاب ''معرفت الحيل الهندسية''، نوشتة بدیعالزمان اسماعيل بن رزّاز جَزَری در 575ق / ؟م، مهمترین مأخذ درباره ساعتهای دورۀ اسلامی هستند.<sup>5</sup></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%90%DB%8C%D9%8E%D9%84&diff=1621&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که ابونصر فارابی<sup>*</sup> در ''احصاء العلوم'' بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 شاخۀ اصلی ''علم التعالیم'' (علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر فارابی علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوی...» ایجاد کرد2024-08-22T04:41:29Z<p>صفحهای تازه حاوی «الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که ابونصر فارابی<sup>*</sup> در ''احصاء العلوم'' بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 شاخۀ اصلی ''علم التعالیم'' (علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر فارابی علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوی...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>الحِیَل، علم، در تقسیم بندی کهن علوم، همچنان که ابونصر فارابی<sup>*</sup> در ''احصاء العلوم'' بر آن تأکید ورزیده، علم حیل یکی از 7 شاخۀ اصلی ''علم التعالیم'' (علوم تعلیمی) یا ریاضیات محسوب میشده است. از نظر فارابی علم حیل(= حیلهها، تدبیرها، چارهجوییها)، تدابیری است برای عملی کردن مباحثی که در دیگر شعبههای علوم تعلیمی یعنی علم عدد، هندسه، علم مناظر، نجوم، موسیقی و علم اثقال (چیزهای سنگین) مطرح میشوند. به طور مثال از نظر وی تئوری کارکرد ماشینهای ساده مانند قرقره، اهرم و غیره در علم اثقال و مباحث نظری نغمهها در علم موسیقی مطرح میشود، اما ساخت ابزارهایی برای حرکت دادن چیزهای سنگین، ساخت برخی سازهاي موسیقی خودکار و نیز دستگاههایی با کارکرد شگفت در حیطۀ علم حیل است. وی حتی جبر و مقابله را در شمار «حیل عددی» و معماری و مهندسی را نوعی از «حیل هندسی» یاد کرده است.<sup>1</sup> با تعریف فارابی حوزۀ علم حیل بسیار وسیع است و به طور مثال رسائلی دربارۀ ترسیمات هندسی مورد نیاز صنعتگران و بنایان مانند رسالۀ اعمال هندسی بوزجانی'''<sup>*</sup>''' کم و بیش در حیطۀ این علم قرار خواهند گرفت. همچنين همۀ سازندگان ابزارهای نجومی و حتی بسیاری از صنعتگران را نیز باید در شمار «اصحاب حیل» به شمار آورد. اما محمد بن احمد بن یوسف، مشهور به کاتب خوارزمی در کتاب ''مفاتیح العلوم''، علم حیل را به دو بخش، ساخت «دستگاههایی که با کمک آن بتوان با نیرویی اندک چیزهای سنگین را بلند کرد» و «دستگاههای خودکار و شگفت انگیز» تقسيم كرده و آنها را دو شاخۀ اصلی علم حیل دانسته است.<sup>2</sup> با این تعریف میتوان فارابی صاحب رسالۀ ''الحیل الروحانیه؛'' بنوموسی<sup>*</sup> ابن شاکر، مؤلف رسالۀ مهم و مفصل ''الحیل'' و عبدالرحمان خازني را از دانشمندان ایرانی فعّال در زمینۀ علم الحیل به شمار آورد. موضوع کتاب بنوموسي حیل هندسی (تقریباً برابر با مهندسی مکانیک) است. این کتاب مشتمل بر وصف 100 دستگاه غالباً هیدرولیکی[1] است که 25 تا ساختۀ یونانیان و مؤلفان بیزانسی و بقیه اختراع خود بنوموسی است<sup>3</sup> عبدالرحمان خازنی<sup>*</sup> هم افزون بر تحقیق وسیع دربارۀ چگالی اجسام، کرۀ خودگردانی نیز ساخته بود.<sup>4</sup> دانشمندان دیگری هم مانند بیرونی<sup>*</sup> و اسفزاری<sup>*</sup> در زمینۀ چگالی اجسام و برخی اصول هیدرواستاتیک[2] به پژوهش پرداختهاند. همچنین رضوان بن محمد، مشهور به ابن الساعاتی (سدة 7ق) کتابی در شرح نحوة کار و نگهداری ساعتی که پدرش بر یکی از دروازههای دمشق ( باب جیرون= باب الساعة) ساخته بود، نوشت که در کنار کتاب ''معرفت الحيل الهندسية''، نوشتة بدیعالزمان اسماعيل بن رزّاز جَزَری در 575ق / ؟م، مهمترین مأخذ درباره ساعتهای دورۀ اسلامی هستند.<sup>5</sup><br />
<br />
<br />
مآخذ<br />
<br />
1. فارابی، '''''احصاء العلوم'''''. به کوشش عثمان امین، مصر، 1949م، ص 88-90؛ همان کتاب، ترجمۀ فارسی حسین خدیو جم، تهران، 1348ش، ص 88-92.<br />
<br />
2. کاتب خوارزمی، محمد بن احمد بن یوسف، '''''مفاتیح العلوم'''''، به کوشش ابراهیم اَبیاری، بیروت، 1404ق/1984م.<br />
<br />
3. معصومی همدانی، حسین، «بنی موسی»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''، ج 12، ص 697-698.<br />
<br />
4. Lorch, “Al-khazini’s Sphere that Rotates by Itself” , '''''Journal for the History of Arabic Science''''', Aleppo, 1980, Vol. IV(2), p. 287-303.<br />
<br />
5. Wiedemann, Eilhard and Friedrich Hauser, “Über die Uhren der islamischen kultur”, '''''Nova acta. Abhandlungen der kaiserlich Leopoldinisch-Carolinischen Deutschen Akademie der Naturforscher''''', Halle, Vol C(5) 1915: , Part II<br />
<br />
<br />
یونس کرامتی<br />
<br />
----[1]. <br />
<br />
[2]. </div>Samei