https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86ایلخانان - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-16T04:57:10Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=5531&oldid=prevSamei در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۹2025-05-03T13:39:50Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ایلخانان]]،''' یا ایلخانیان سلسله حکمرانان [[مغول ها|مغول]]، جانشینان چنگیز، در ایران. (حک651-756ق / ؟ م)<ref>بیانی، شیرین. '''''مغولان و حکومت ایلخانان'''''. تهران: 1379، سمت، ص85.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ایلخانان]]،''' یا ایلخانیان سلسله حکمرانان [[مغول ها|مغول]]، جانشینان چنگیز، در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>. (حک651-756ق / ؟ م)<ref>بیانی، شیرین. '''''مغولان و حکومت ایلخانان'''''. تهران: 1379، سمت، ص85.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برخی حکومت ایلخانان را از 653ق / 1255م ورود هلاکوخان به سمرقند تا 736ق / 1336م مرگ ابوسعید بهادرخان میدانند<ref>موسوی، مصطفی. «ایلخانیان»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1380، بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج10، ص704.</ref>. پس از هجوم [[مغول ها|مغول]]، ایران زیر نظر خانهای [[مغول ها|مغول]] توسط حکام مغولی اداره میشد. پس از چنگیز منگوقاآن هلاکو خان از فرزندان تولی را مأمور تسخیر کامل ایران<ref>مرتضوی، منوچهر. '''''مسائل عصر ایلخانان'''''. تهران: 1370، آگاه، ص20-42.</ref>، بر انداختن [[اسماعیلیه|اسماعیلیان]] و انهدام قلعههای آنان و تسلیم کردن رکنالدین خورشاه رهبر اسماعیلیان کرد<ref>کاشانی، ابوالقاسم. '''''زبدهالتواریخ'''''. تهران: بی نا، 1311، ص207.</ref>. وی همچنین با استفاده از اقدام نظامی و ضعف دستگاه خلافت عباسی با تصرف بغداد و کشتن المستعصمبالله<ref>ابنطقطقی، محمد بن علی. '''''تاریخ فخری'''''. ترجمه محمد وحید گلپایگانی، تهران: 1360، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ج2، ص448.</ref> در 656ق به حکومت 524 ساله عباسیان در ایران پایان داد<ref>وصاف الحضره شیرازی، فضلالله بن عبدالله. '''''تاریخ وصاف'''''. چاپ محمدمهدی اصفهانی، بمبئی: 1269، ج1، ص37.</ref>. پیشرویهای او و جانشینانش در غرب ایران با مقاومت ممالیک مصر<ref>همدانی، رشیدالدین فضلالله. '''''جامعالتواریخ'''''. به اهتمام بهمن کریمی، تهران: 1338، اقبال، ج3، ص 65.</ref> در نبردهایی مانند عینجالوت به رهبری الملکمظفر به گونهای شکست خورد<ref>گروسه، رنه. '''''امپراتوری صحرانوردان'''''. ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: 1352، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص 593.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برخی حکومت ایلخانان را از 653ق / 1255م ورود هلاکوخان به سمرقند تا 736ق / 1336م مرگ ابوسعید بهادرخان میدانند<ref>موسوی، مصطفی. «ایلخانیان»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1380، بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج10، ص704.</ref>. پس از هجوم [[مغول ها|مغول]]، ایران زیر نظر خانهای [[مغول ها|مغول]] توسط حکام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[مغول ها|</ins>مغولی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>اداره میشد. پس از چنگیز منگوقاآن هلاکو خان از فرزندان تولی را مأمور تسخیر کامل ایران<ref>مرتضوی، منوچهر. '''''مسائل عصر ایلخانان'''''. تهران: 1370، آگاه، ص20-42.</ref>، بر انداختن [[اسماعیلیه|اسماعیلیان]] و انهدام قلعههای آنان و تسلیم کردن رکنالدین خورشاه رهبر اسماعیلیان کرد<ref>کاشانی، ابوالقاسم. '''''زبدهالتواریخ'''''. تهران: بی نا، 1311، ص207.</ref>. وی همچنین با استفاده از اقدام نظامی و ضعف دستگاه خلافت عباسی با تصرف بغداد و کشتن المستعصمبالله<ref>ابنطقطقی، محمد بن علی. '''''تاریخ فخری'''''. ترجمه محمد وحید گلپایگانی، تهران: 1360، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ج2، ص448.</ref> در 656ق به حکومت 524 ساله عباسیان در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>پایان داد<ref>وصاف الحضره شیرازی، فضلالله بن عبدالله. '''''تاریخ وصاف'''''. چاپ محمدمهدی اصفهانی، بمبئی: 1269، ج1، ص37.</ref>. پیشرویهای او و جانشینانش در غرب ایران با مقاومت ممالیک مصر<ref>همدانی، رشیدالدین فضلالله. '''''جامعالتواریخ'''''. به اهتمام بهمن کریمی، تهران: 1338، اقبال، ج3، ص 65.</ref> در نبردهایی مانند عینجالوت به رهبری الملکمظفر به گونهای شکست خورد<ref>گروسه، رنه. '''''امپراتوری صحرانوردان'''''. ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: 1352، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص 593.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما هلاکو سلسله ایلخانان (فرستاده خان بزرگ ـ تابعخان) را در ایران بنیاد نهاد و در این راه از خدمات دیوانسالاران دانشمندانی مانند عطاملک جوینی و [[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیرالدین توسی]] بهرهمند گردید. پس از او اباقاخان ایلخان شد (680-663ق / ؟ م) و [[تبریز]] را پایتخت خود کرد. خواجه شمسالدین محمد جوینی را وزارت داد. با دختر امپراتور رم شرقی (بیزانس) ازدواج کرد. مادر خودش نیز [[مسیحی، دین|مسیحی]] بود از این رو با [[مسیحی، دین|مسیحیان]] روابط حسنهای داشت. اما در شرق با براق شاه اولووس جغتایی جنگید. و در غرب با کمک [[مسیحی، دین|مسیحیان]] با ممالیک مصر جنگهای ناموفقی انجام داد<ref>اشپولر، بارتولد. '''''تاریخ مغول در ایران'''''. ترجمه محمود میرآفتاب، تهران: 1351، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص141.</ref>. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما هلاکو سلسله ایلخانان (فرستاده خان بزرگ ـ تابعخان) را در ایران بنیاد نهاد و در این راه از خدمات دیوانسالاران دانشمندانی مانند عطاملک جوینی و [[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیرالدین توسی]] بهرهمند گردید. پس از او اباقاخان ایلخان شد (680-663ق / ؟ م) و [[تبریز]] را پایتخت خود کرد. خواجه شمسالدین محمد جوینی را وزارت داد. با دختر امپراتور رم شرقی (بیزانس) ازدواج کرد. مادر خودش نیز [[مسیحی، دین|مسیحی]] بود از این رو با [[مسیحی، دین|مسیحیان]] روابط حسنهای داشت. اما در شرق با براق شاه اولووس جغتایی جنگید. و در غرب با کمک [[مسیحی، دین|مسیحیان]] با ممالیک مصر جنگهای ناموفقی انجام داد<ref>اشپولر، بارتولد. '''''تاریخ مغول در ایران'''''. ترجمه محمود میرآفتاب، تهران: 1351، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص141.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تکودار سومین ایلخان با ممالیک مصر صلح کرد و در رقابت با ارغون برای حفظ منصب خود مسلمان شد <ref>ابنخلدون. '''''العبر'''''. ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: 1364، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ج4، ص592-594.</ref> اما سرانجام ارغون که از مشورت مجدالملک یزدی بهرهمند بود او را به قتل رساند و اینگونه دورانی از نابسامانی حکومت آغاز شد. او خواجه شمسالدین جوینی- رقیب مجدالملک- را کشت، سعدالدوله یهودی را وزارت داد و از همین زمان علیه ممالیک مصر با پاپ و ادوارد اول شاه انگلیس و فیلیپ لوبل شاه فرانسه روابط سیاسی برقرار کرد. پس از او گیخاتو برادرش به قدرت رسید در سراسر این دوران اوضاع اقتصادی در نهایت ضعف و زوال بود. خواجه صدرالدین احمدخالدی زنجانی برای جبران این وضع پول کاغذی چاو را رایج کرد که باعث بسته شدن [[بازار]] و مهاجرت تجار شد<ref>خواندمیر، غیاثالدین. '''''حبیبالسیر'''''. تهران: 1333، کتابخانه خیام، ج3، ص137.</ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. پس از گیخاتو مدتی بایدو ایلخان بود اما از زمان غازانخان اصلاحات همه جانبه در اقتصاد و اجتماع ایران نمودار شد، او که مسلمان شده و خود را محمود خوانده بود از اطاعت خان مغول در آمد و بر خود لقب خان داد و با ممالیک مصر نیز درگیریهایی داشت. پس از او برادرش اولجایتو محمد خدابنده (703-716ق / ؟ م) به حکومت رسید و بنای شکوهمند [[گنبد سلطانیه]] را پی نهاد و مذهب شیعه اختیار کرد<ref>بناکتی، فخرالدین ابوسلیمان داود. '''''تاریخ بناکتی'''''. به اهتمام جعفر شعار، تهران: 1348، انجمن آثار ملی، ص475.</ref>. پس از او آخرین ایلخان بزرگ ابوسعید بود. از مصاحبت و مشاورت خواجه رشیدالدین فضلالله<sup>*</sup> مورخ، دانشمند و وزیر برجسته و تاجالدین علیشاه تبریزی بهرهمند شد. اما این وزیران نیز در رقابت با یکدیگر به سر بردند</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تکودار سومین ایلخان با ممالیک <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%85%D8%B5%D8%B1 </ins>مصر<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">] </ins>صلح کرد و در رقابت با ارغون برای حفظ منصب خود مسلمان شد <ref>ابنخلدون. '''''العبر'''''. ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: 1364، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ج4، ص592-594.</ref> اما سرانجام ارغون که از مشورت مجدالملک یزدی بهرهمند بود او را به قتل رساند و اینگونه دورانی از نابسامانی حکومت آغاز شد. او خواجه شمسالدین جوینی- رقیب مجدالملک- را کشت، سعدالدوله یهودی را وزارت داد و از همین زمان علیه ممالیک مصر با پاپ و ادوارد اول شاه انگلیس و فیلیپ لوبل شاه فرانسه روابط سیاسی برقرار کرد. پس از او گیخاتو برادرش به قدرت رسید در سراسر این دوران اوضاع اقتصادی در نهایت ضعف و زوال بود. خواجه صدرالدین احمدخالدی زنجانی برای جبران این وضع پول کاغذی چاو را رایج کرد که باعث بسته شدن [[بازار]] و مهاجرت تجار شد<ref>خواندمیر، غیاثالدین. '''''حبیبالسیر'''''. تهران: 1333، کتابخانه خیام، ج3، ص137.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فوت اولجایتو، </del>مدتی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابوسعید </del>ایلخان بود و از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آن پس، قلمرو ایلخانان به دست امرا </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاهزادگان مغولی افتاد </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به مرور حکومتهای محلی مانند، آلمظفر،<sup>*<</del>/<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup> آلچوپان،<sup>*<</del>/<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup> آلجلایر،<sup>*<</del>/<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup> </del>[[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سربداران</del>]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>*</sup> </del>و<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">... در گوشه و کنار ایران سر برآوردند</del><ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سمرقندی، کمالالدین عبدالرزاق</del>. '''''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مطلع السعدین و مجمعالبحرین</del>'''''. به اهتمام <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عبدالحسین نوایی، </del>تهران: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1353، طهوری، ص78</del>.</ref>.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ا اینکه تیمور که خود را به [[مغول ها|مغولان]] منتسب میکرد با تأسیس سلسله [[تیموریان]]</del><sup>*</sup> <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوباره قلمرو سیاسی ایران را یکپارچه کرد</del>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گیخاتو </ins>مدتی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بایدو </ins>ایلخان بود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اما از زمان غازانخان اصلاحات همه جانبه در اقتصاد </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اجتماع [[ایران]] نمودار شد، او که مسلمان شده و خود را محمود خوانده بود </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اطاعت خان مغول در آمد </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بر خود لقب خان داد </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">با ممالیک [https:/</ins>/<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">dmelal.ir</ins>/<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">index.php?title=%D9%85%D8%B5%D8%B1 مصر] نیز درگیریهایی داشت. پس از او برادرش اولجایتو محمد خدابنده (703-716ق </ins>/ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">؟ م) به حکومت رسید و بنای شکوهمند </ins>[[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گنبد سلطانیه</ins>]] <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">را پی نهاد </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مذهب شیعه اختیار کرد</ins><ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بناکتی، فخرالدین ابوسلیمان داود</ins>. '''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ بناکتی</ins>'''''. به اهتمام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جعفر شعار، </ins>تهران: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1348، انجمن آثار ملی، ص475</ins>.</ref>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پس از او آخرین ایلخان بزرگ ابوسعید بود. از مصاحبت و مشاورت خواجه رشیدالدین فضلالله</ins><sup>*</sup> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مورخ، دانشمند و وزیر برجسته و تاجالدین علیشاه تبریزی بهرهمند شد. اما این وزیران نیز در رقابت با یکدیگر به سر بردند</ins>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از ویرانیهای آغازین،<ref>برای آگاهی بیشتر: جوینی، عطاملک. '''''جهانگشای جوینی'''''. تصحیح علامه محمد قزوینی، لیدن: 1937، بریل، 3 جلد.</ref>دورانی از شکوفایی فرهنگی و تمدنی در نیمههای دوره ایلخانان به وجود آمد. آثاری مانند، زیجایلخانی، [[گنبد سلطانیه]]، ربع رشیدی، رصدخانه مراغه، مساجد زیبا و شکوهمند و متعدد گواه از شکوفایی دانش و هنر در آن دوران و تواناییهای وزیران برجسته و دانشمندان ایرانی دارد. اصلاحات کسانی چون غازانخان، علاقهمندی به توسعه روابط تجاری با شرق و غرب، رشد و بالندگی هنرهای تجسمی، عدم رواج تعصبات مذهبی، رشد علوم عقلی و نقلی (به ویژه ادبیات و تاریخنگاری)، از ویژگیهای بارز دوره ایلخانان است. در دوره اولجایتو مذهب تشیع رواج یافت و حتی او قصد داشت مرقد امامان شیعه را به سلطانیه منتقل کند <ref>برای آگاهی بیشتر: ابوالقاسم بن حمد الکاشانی. '''''تاریخ اولجایتو'''''. به اهتمام مهین همبلی، تهران: 1348، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پس از فوت اولجایتو، مدتی ابوسعید ایلخان بود و از آن پس، قلمرو ایلخانان به دست امرا و شاهزادگان مغولی افتاد و به مرور حکومتهای محلی مانند، آلمظفر،<sup>*</sup> آلچوپان،<sup>*</sup> آلجلایر،<sup>*</sup> [[سربداران]]<sup>*</sup> و... در گوشه و کنار [[ایران]] سر برآوردند<ref>سمرقندی، کمالالدین عبدالرزاق. '''''مطلع السعدین و مجمعالبحرین'''''. به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: 1353، طهوری، ص78.</ref>.ا اینکه تیمور که خود را به [[مغول ها|مغولان]] منتسب میکرد با تأسیس سلسله [[تیموریان]] دوباره قلمرو سیاسی [[ایران]] را یکپارچه کرد. </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از ویرانیهای آغازین،<ref>برای آگاهی بیشتر: جوینی، عطاملک. '''''جهانگشای جوینی'''''. تصحیح علامه محمد قزوینی، لیدن: 1937، بریل، 3 جلد.</ref>دورانی از شکوفایی فرهنگی و تمدنی در نیمههای دوره ایلخانان به وجود آمد. آثاری مانند، زیجایلخانی، [[گنبد سلطانیه]]، ربع رشیدی، رصدخانه مراغه، مساجد زیبا و شکوهمند و متعدد گواه از شکوفایی دانش و هنر در آن دوران و تواناییهای وزیران برجسته و دانشمندان ایرانی دارد. اصلاحات کسانی چون غازانخان، علاقهمندی به توسعه روابط تجاری با شرق و غرب، رشد و بالندگی هنرهای تجسمی، عدم رواج تعصبات مذهبی، رشد علوم عقلی و نقلی (به ویژه ادبیات و تاریخنگاری)، از ویژگیهای بارز دوره ایلخانان است. در دوره اولجایتو مذهب تشیع رواج یافت و حتی او قصد داشت مرقد امامان شیعه را به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>سلطانیه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(مزار)|سلطانیه]] </ins>منتقل کند <ref>برای آگاهی بیشتر: ابوالقاسم بن حمد الکاشانی. '''''تاریخ اولجایتو'''''. به اهتمام مهین همبلی، تهران: 1348، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l15">خط ۱۵:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۷:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[مغول ها]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[مغول ها]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[تیموریان]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[تیموریان]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[اسماعیلیه]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l23">خط ۲۳:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>امیرحسین ساکتاف</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>امیرحسین ساکتاف</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=4060&oldid=prevSamei: /* نویسنده اصلی */2025-04-23T16:17:16Z<p><span class="autocomment">نویسنده اصلی</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۷</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ایلخانان]]،''' یا ایلخانیان سلسله حکمرانان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مغول، </del>جانشینان چنگیز، در ایران. (حک651-756ق / ؟ م)<ref>بیانی، شیرین. '''''مغولان و حکومت ایلخانان'''''. تهران: 1379، سمت، ص85.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ایلخانان]]،''' یا ایلخانیان سلسله حکمرانان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[مغول ها|مغول]]، </ins>جانشینان چنگیز، در ایران. (حک651-756ق / ؟ م)<ref>بیانی، شیرین. '''''مغولان و حکومت ایلخانان'''''. تهران: 1379، سمت، ص85.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برخی حکومت ایلخانان را از 653ق / 1255م ورود هلاکوخان به سمرقند تا 736ق / 1336م مرگ ابوسعید بهادرخان میدانند<ref>موسوی، مصطفی. «ایلخانیان»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1380، بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج10، ص704.</ref>. پس از هجوم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مغول، </del>ایران زیر نظر خانهای مغول توسط حکام مغولی اداره میشد. پس از چنگیز منگوقاآن هلاکو خان از فرزندان تولی را مأمور تسخیر کامل ایران<ref>مرتضوی، منوچهر. '''''مسائل عصر ایلخانان'''''. تهران: 1370، آگاه، ص20-42.</ref>، بر انداختن اسماعیلیان و انهدام قلعههای آنان و تسلیم کردن رکنالدین خورشاه رهبر اسماعیلیان کرد<ref>کاشانی، ابوالقاسم. '''''زبدهالتواریخ'''''. تهران: بی نا، 1311، ص207.</ref>. وی همچنین با استفاده از اقدام نظامی و ضعف دستگاه خلافت عباسی با تصرف بغداد و کشتن المستعصمبالله<ref>ابنطقطقی، محمد بن علی. '''''تاریخ فخری'''''. ترجمه محمد وحید گلپایگانی، تهران: 1360، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ج2، ص448.</ref> در 656ق به حکومت 524 ساله عباسیان در ایران پایان داد<ref>وصاف الحضره شیرازی، فضلالله بن عبدالله. '''''تاریخ وصاف'''''. چاپ محمدمهدی اصفهانی، بمبئی: 1269، ج1، ص37.</ref>. پیشرویهای او و جانشینانش در غرب ایران با مقاومت ممالیک مصر<ref>همدانی، رشیدالدین فضلالله. '''''جامعالتواریخ'''''. به اهتمام بهمن کریمی، تهران: 1338، اقبال، ج3، ص 65.</ref> در نبردهایی مانند عینجالوت به رهبری الملکمظفر به گونهای شکست خورد<ref>گروسه، رنه. '''''امپراتوری صحرانوردان'''''. ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: 1352، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص 593.</ref>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اما هلاکو سلسله ایلخانان (فرستاده خان بزرگ ـ تابعخان) را در ایران بنیاد نهاد و در این راه از خدمات دیوانسالاران دانشمندانی مانند عطاملک جوینی و خواجه نصیرالدین توسی بهرهمند گردید. پس از او اباقاخان ایلخان شد (680-663ق / ؟ م) و تبریز را پایتخت خود کرد. خواجه شمسالدین محمد جوینی را وزارت داد. با دختر امپراتور رم شرقی (بیزانس) ازدواج کرد. مادر خودش نیز مسیحی بود از این رو با مسیحیان روابط حسنهای داشت. اما در شرق با براق شاه اولووس جغتایی جنگید. و در غرب با کمک مسیحیان با ممالیک مصر جنگهای ناموفقی انجام داد<ref>اشپولر، بارتولد. '''''تاریخ مغول در ایران'''''. ترجمه محمود میرآفتاب، تهران: 1351، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص141.</ref>. </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>برخی حکومت ایلخانان را از 653ق / 1255م ورود هلاکوخان به سمرقند تا 736ق / 1336م مرگ ابوسعید بهادرخان میدانند<ref>موسوی، مصطفی. «ایلخانیان»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1380، بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج10، ص704.</ref>. پس از هجوم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[مغول ها|مغول]]، </ins>ایران زیر نظر خانهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>مغول <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ها|مغول]] </ins>توسط حکام مغولی اداره میشد. پس از چنگیز منگوقاآن هلاکو خان از فرزندان تولی را مأمور تسخیر کامل ایران<ref>مرتضوی، منوچهر. '''''مسائل عصر ایلخانان'''''. تهران: 1370، آگاه، ص20-42.</ref>، بر انداختن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[اسماعیلیه|</ins>اسماعیلیان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و انهدام قلعههای آنان و تسلیم کردن رکنالدین خورشاه رهبر اسماعیلیان کرد<ref>کاشانی، ابوالقاسم. '''''زبدهالتواریخ'''''. تهران: بی نا، 1311، ص207.</ref>. وی همچنین با استفاده از اقدام نظامی و ضعف دستگاه خلافت عباسی با تصرف بغداد و کشتن المستعصمبالله<ref>ابنطقطقی، محمد بن علی. '''''تاریخ فخری'''''. ترجمه محمد وحید گلپایگانی، تهران: 1360، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ج2، ص448.</ref> در 656ق به حکومت 524 ساله عباسیان در ایران پایان داد<ref>وصاف الحضره شیرازی، فضلالله بن عبدالله. '''''تاریخ وصاف'''''. چاپ محمدمهدی اصفهانی، بمبئی: 1269، ج1، ص37.</ref>. پیشرویهای او و جانشینانش در غرب ایران با مقاومت ممالیک مصر<ref>همدانی، رشیدالدین فضلالله. '''''جامعالتواریخ'''''. به اهتمام بهمن کریمی، تهران: 1338، اقبال، ج3، ص 65.</ref> در نبردهایی مانند عینجالوت به رهبری الملکمظفر به گونهای شکست خورد<ref>گروسه، رنه. '''''امپراتوری صحرانوردان'''''. ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: 1352، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص 593.</ref>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احمد تکودار سومین ایلخان با ممالیک مصر صلح کرد </del>و در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رقابت با ارغون برای حفظ منصب خود مسلمان شد <ref>ابنخلدون. '''''العبر'''''. ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: 1364، مؤسسه مطالعات </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تحقیقات فرهنگی، ج4، ص592-594</del>.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ref> اما سرانجام ارغون که </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مشورت مجدالملک یزدی بهرهمند بود </del>او را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به قتل رساند و اینگونه دورانی از نابسامانی حکومت آغاز شد</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">او </del>خواجه شمسالدین جوینی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- رقیب مجدالملک- را کشت، سعدالدوله یهودی </del>را وزارت داد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">و از همین زمان علیه ممالیک مصر </del>با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پاپ و ادوارد اول شاه انگلیس و فیلیپ لوبل شاه فرانسه روابط سیاسی برقرار </del>کرد. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پس </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">او گیخاتو برادرش به قدرت رسید در سراسر </del>این <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوران اوضاع اقتصادی در نهایت ضعف و زوال بود</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خواجه صدرالدین احمدخالدی زنجانی برای جبران این وضع پول کاغذی چاو را رایج کرد که باعث بسته شدن بازار و مهاجرت تجار شد<ref>خواندمیر، غیاثالدین. '''''حبیبالسیر'''''. تهران: 1333، کتابخانه خیام، ج3، ص137.</ref>. پس از گیخاتو مدتی بایدو ایلخان بود </del>اما <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">از زمان غازانخان اصلاحات همه جانبه </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اقتصاد و اجتماع ایران نمودار شد، او که مسلمان شده </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خود را محمود خوانده بود از اطاعت خان مغول </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آمد و بر خود لقب خان داد و </del>با ممالیک مصر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نیز درگیریهایی داشت. پس از او برادرش اولجایتو محمد خدابنده (703-716ق / ؟ م) به حکومت رسید و بنای شکوهمند گنبد سلطانیه را پی نهاد و مذهب شیعه اختیار کرد</del><ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بناکتی، فخرالدین ابوسلیمان داود</del>. '''''تاریخ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بناکتی</del>'''''. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به اهتمام جعفر شعار، </del>تهران: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1348، انجمن آثار ملی، ص475</del>.</ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. پس از او آخرین ایلخان بزرگ ابوسعید بود. از مصاحبت و مشاورت خواجه رشیدالدین فضلالله<sup>*</sup> مورخ، دانشمند و وزیر برجسته و تاجالدین علیشاه تبریزی بهرهمند شد. اما این وزیران نیز در رقابت با یکدیگر به سر بردند</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اما هلاکو سلسله ایلخانان (فرستاده خان بزرگ ـ تابعخان) را در ایران بنیاد نهاد </ins>و در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">این راه از خدمات دیوانسالاران دانشمندانی مانند عطاملک جوینی </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[خواجه نصیرالدین طوسی|خواجه نصیرالدین توسی]] بهرهمند گردید</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پس </ins>از او <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اباقاخان ایلخان شد (680-663ق / ؟ م) و [[تبریز]] </ins>را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پایتخت خود کرد</ins>. خواجه شمسالدین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محمد </ins>جوینی را وزارت داد<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دختر امپراتور رم شرقی (بیزانس) ازدواج </ins>کرد. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مادر خودش نیز [[مسیحی، دین|مسیحی]] بود </ins>از این <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رو با [[مسیحی، دین|مسیحیان]] روابط حسنهای داشت</ins>. اما در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شرق با براق شاه اولووس جغتایی جنگید. </ins>و در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">غرب با کمک [[مسیحی، دین|مسیحیان]] </ins>با ممالیک مصر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جنگهای ناموفقی انجام داد</ins><ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشپولر، بارتولد</ins>. '''''تاریخ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مغول در ایران</ins>'''''. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه محمود میرآفتاب، </ins>تهران: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1351، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص141</ins>.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پس </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فوت اولجایتو، مدتی ابوسعید ایلخان </del>بود و از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آن پس، قلمرو ایلخانان </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دست امرا </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاهزادگان مغولی افتاد </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به مرور حکومتهای محلی مانند، آلمظفر،</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">*</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آلچوپان،<sup>*</sup> آلجلایر،<sup>*</sup> سربداران<sup>*</sup> و..</del>. در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گوشه </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کنار </del>ایران <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سر برآوردند</del><ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سمرقندی، کمالالدین عبدالرزاق</del>. '''''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مطلع السعدین و مجمعالبحرین</del>'''''. به اهتمام <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عبدالحسین نوایی، </del>تهران: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1353، طهوری، ص78</del>.</ref>.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ا اینکه تیمور که خود را به مغولان منتسب میکرد با تأسیس سلسله تیموریان</del><sup>*</sup> <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوباره قلمرو سیاسی ایران را یکپارچه کرد</del>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احمد تکودار سومین ایلخان با ممالیک مصر صلح کرد و در رقابت با ارغون برای حفظ منصب خود مسلمان شد <ref>ابنخلدون. '''''العبر'''''. ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: 1364، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ج4، ص592-594.</ref> اما سرانجام ارغون که </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مشورت مجدالملک یزدی بهرهمند </ins>بود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">او را به قتل رساند </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اینگونه دورانی </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نابسامانی حکومت آغاز شد. او خواجه شمسالدین جوینی- رقیب مجدالملک- را کشت، سعدالدوله یهودی را وزارت داد و از همین زمان علیه ممالیک مصر با پاپ و ادوارد اول شاه انگلیس و فیلیپ لوبل شاه فرانسه روابط سیاسی برقرار کرد. پس از او گیخاتو برادرش </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قدرت رسید در سراسر این دوران اوضاع اقتصادی در نهایت ضعف </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زوال بود. خواجه صدرالدین احمدخالدی زنجانی برای جبران این وضع پول کاغذی چاو را رایج کرد که باعث بسته شدن [[بازار]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مهاجرت تجار شد</ins><<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خواندمیر، غیاثالدین. '''''حبیبالسیر'''''. تهران: 1333، کتابخانه خیام، ج3، ص137.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پس از گیخاتو مدتی بایدو ایلخان بود اما از زمان غازانخان اصلاحات همه جانبه </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اقتصاد </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اجتماع </ins>ایران <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نمودار شد، او که مسلمان شده و خود را محمود خوانده بود از اطاعت خان مغول در آمد و بر خود لقب خان داد و با ممالیک مصر نیز درگیریهایی داشت. پس از او برادرش اولجایتو محمد خدابنده (703-716ق / ؟ م) به حکومت رسید و بنای شکوهمند [[گنبد سلطانیه]] را پی نهاد و مذهب شیعه اختیار کرد</ins><ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بناکتی، فخرالدین ابوسلیمان داود</ins>. '''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ بناکتی</ins>'''''. به اهتمام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جعفر شعار، </ins>تهران: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1348، انجمن آثار ملی، ص475</ins>.</ref>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پس از او آخرین ایلخان بزرگ ابوسعید بود. از مصاحبت و مشاورت خواجه رشیدالدین فضلالله</ins><sup>*</sup> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مورخ، دانشمند و وزیر برجسته و تاجالدین علیشاه تبریزی بهرهمند شد. اما این وزیران نیز در رقابت با یکدیگر به سر بردند</ins>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از ویرانیهای آغازین،<ref>برای آگاهی بیشتر: جوینی، عطاملک. '''''جهانگشای جوینی'''''. تصحیح علامه محمد قزوینی، لیدن: 1937، بریل، 3 جلد.</ref>دورانی از شکوفایی فرهنگی و تمدنی در نیمههای دوره ایلخانان به وجود آمد. آثاری مانند، زیجایلخانی، گنبد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سلطانیه، </del>ربع رشیدی، رصدخانه مراغه، مساجد زیبا و شکوهمند و متعدد گواه از شکوفایی دانش و هنر در آن دوران و تواناییهای وزیران برجسته و دانشمندان ایرانی دارد. اصلاحات کسانی چون غازانخان، علاقهمندی به توسعه روابط تجاری با شرق و غرب، رشد و بالندگی هنرهای تجسمی، عدم رواج تعصبات مذهبی، رشد علوم عقلی و نقلی (به ویژه ادبیات و تاریخنگاری)، از ویژگیهای بارز دوره ایلخانان است. در دوره اولجایتو مذهب تشیع رواج یافت و حتی او قصد داشت مرقد امامان شیعه را به سلطانیه منتقل کند <ref>برای آگاهی بیشتر: ابوالقاسم بن حمد الکاشانی. '''''تاریخ اولجایتو'''''. به اهتمام مهین همبلی، تهران: 1348، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پس از فوت اولجایتو، مدتی ابوسعید ایلخان بود و از آن پس، قلمرو ایلخانان به دست امرا و شاهزادگان مغولی افتاد و به مرور حکومتهای محلی مانند، آلمظفر،<sup>*</sup> آلچوپان،<sup>*</sup> آلجلایر،<sup>*</sup> [[سربداران]]<sup>*</sup> و... در گوشه و کنار ایران سر برآوردند<ref>سمرقندی، کمالالدین عبدالرزاق. '''''مطلع السعدین و مجمعالبحرین'''''. به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: 1353، طهوری، ص78.</ref>.ا اینکه تیمور که خود را به [[مغول ها|مغولان]] منتسب میکرد با تأسیس سلسله [[تیموریان]]<sup>*</sup> دوباره قلمرو سیاسی ایران را یکپارچه کرد. </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از ویرانیهای آغازین،<ref>برای آگاهی بیشتر: جوینی، عطاملک. '''''جهانگشای جوینی'''''. تصحیح علامه محمد قزوینی، لیدن: 1937، بریل، 3 جلد.</ref>دورانی از شکوفایی فرهنگی و تمدنی در نیمههای دوره ایلخانان به وجود آمد. آثاری مانند، زیجایلخانی، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>گنبد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سلطانیه]]، </ins>ربع رشیدی، رصدخانه مراغه، مساجد زیبا و شکوهمند و متعدد گواه از شکوفایی دانش و هنر در آن دوران و تواناییهای وزیران برجسته و دانشمندان ایرانی دارد. اصلاحات کسانی چون غازانخان، علاقهمندی به توسعه روابط تجاری با شرق و غرب، رشد و بالندگی هنرهای تجسمی، عدم رواج تعصبات مذهبی، رشد علوم عقلی و نقلی (به ویژه ادبیات و تاریخنگاری)، از ویژگیهای بارز دوره ایلخانان است. در دوره اولجایتو مذهب تشیع رواج یافت و حتی او قصد داشت مرقد امامان شیعه را به سلطانیه منتقل کند <ref>برای آگاهی بیشتر: ابوالقاسم بن حمد الکاشانی. '''''تاریخ اولجایتو'''''. به اهتمام مهین همبلی، تهران: 1348، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مغول ها]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[تیموریان]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دانشنامه ایران </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). </ins>دانشنامه ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اصلی </del>==</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مقاله </ins>==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امیرحسین ساکتاف</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=2435&oldid=prevNazli در ۱۱ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۶2025-01-11T16:06:19Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=2435&oldid=732">نمایش تغییرات</a>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=732&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''ايلخانان،''' يا ايلخانيان سلسلة حكمرانان مغول، جانشينان چنگيز، در ايران. (حك651-756ق / ؟ م).<sup>1</sup> برخي حكومت ايلخانان را از 653ق / 1255م ورود هلاكوخان به سمرقند تا 736ق / 1336م مرگ ابوسعيد بهادرخان ميدانند.<sup>2</sup> پس از هجوم مغول، ايران زير نظر خانهاي...» ایجاد کرد2024-08-13T15:44:13Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''ايلخانان،''' يا ايلخانيان سلسلة حكمرانان مغول، جانشينان چنگيز، در ايران. (حك651-756ق / ؟ م).<sup>1</sup> برخي حكومت ايلخانان را از 653ق / 1255م ورود هلاكوخان به سمرقند تا 736ق / 1336م مرگ ابوسعيد بهادرخان ميدانند.<sup>2</sup> پس از هجوم مغول، ايران زير نظر خانهاي...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''ايلخانان،''' يا ايلخانيان سلسلة حكمرانان مغول، جانشينان چنگيز، در ايران. (حك651-756ق / ؟ م).<sup>1</sup><br />
<br />
برخي حكومت ايلخانان را از 653ق / 1255م ورود هلاكوخان به سمرقند تا 736ق / 1336م مرگ ابوسعيد بهادرخان ميدانند.<sup>2</sup> پس از هجوم مغول، ايران زير نظر خانهاي مغول توسط حكام مغولي اداره ميشد. پس از چنگيز منگوقاآن هلاكو خان از فرزندان تولي را مأمور تسخير كامل ايران،<sup>3</sup> بر انداختن اسماعيليان و انهدام قلعههاي آنان و تسليم كردن ركنالدين خورشاه رهبر اسماعيليان كرد.<sup>4</sup> وي همچنين با استفاده از اقدام نظامي و ضعف دستگاه خلافت عباسي با تصرف بغداد و كشتن المستعصمبالله<sup>5</sup> در 656ق به حكومت 524 سالة عباسيان در ايران پايان داد.<sup>6</sup> پيشرويهاي او و جانشينانش در غرب ايران با مقاومت مماليك مصر<sup>7</sup> در نبردهايي مانند عينجالوت به رهبري الملكمظفر به گونهاي شكست خورد.<sup>8</sup> اما هلاكو سلسلة ايلخانان (فرستادة خان بزرگ ـ تابعخان) را در ايران بنياد نهاد و در اين راه از خدمات ديوانسالاران دانشمنداني مانند عطاملك جويني و خواجه نصيرالدين توسي بهرهمند گرديد. پس از او اباقاخان ايلخان شد (680-663ق / ؟ م) و تبريز را پايتخت خود كرد. خواجه شمسالدين محمد جويني را وزارت داد. با دختر امپراتور رم شرقي (بيزانس) ازدواج كرد. مادر خودش نيز مسيحي بود از اين رو با مسيحيان روابط حسنهاي داشت. اما در شرق با براق شاه اولووس جغتايي جنگيد. و در غرب با كمك مسيحيان با مماليك مصر جنگهاي ناموفقي انجام داد.<sup>9</sup> <br />
<br />
احمد تكودار سومين ايلخان با مماليك مصر صلح كرد و در رقابت با ارغون براي حفظ منصب خود مسلمان شد<sup>10</sup> اما سرانجام ارغون كه از مشورت مجدالملك يزدي بهرهمند بود او را به قتل رساند و اينگونه دوراني از نابساماني حكومت آغاز شد. او خواجه شمسالدين جويني- رقيب مجدالملك- را كشت، سعدالدولة يهودي را وزارت داد و از همين زمان عليه مماليك مصر با پاپ و ادوارد اول شاه انگليس و فيليپ لوبل شاه فرانسه روابط سياسي برقرار كرد. پس از او گيخاتو برادرش به قدرت رسيد در سراسر اين دوران اوضاع اقتصادي در نهايت ضعف و زوال بود. خواجه صدرالدين احمدخالدي زنجاني براي جبران اين وضع پول كاغذي چاو را رايج كرد كه باعث بسته شدن بازار و مهاجرت تجار شد.<sup>11</sup> پس از گيخاتو مدتي بايدو ايلخان بود اما از زمان غازانخان اصلاحات همه جانبه در اقتصاد و اجتماع ايران نمودار شد، او كه مسلمان شده و خود را محمود خوانده بود از اطاعت خان مغول در آمد و بر خود لقب خان داد و با مماليك مصر نيز درگيريهايي داشت. پس از او برادرش اولجايتو محمد خدابنده (703-716ق / ؟ م) به حكومت رسيد و بناي شكوهمند گنبد سلطانيه را پي نهاد و مذهب شيعه اختيار كرد.<sup>12</sup> پس از او آخرين ايلخان بزرگ ابوسعيد بود. از مصاحبت و مشاورت خواجه رشيدالدين فضلالله<sup>*</sup> مورخ، دانشمند و وزير برجسته و تاجالدين عليشاه تبريزي بهرهمند شد. اما اين وزيران نيز در رقابت با يكديگر به سر بردند.<br />
<br />
پس از فوت اولجايتو، مدتي ابوسعيد ايلخان بود و از آن پس، قلمرو ايلخانان به دست امرا و شاهزادگان مغولي افتاد و به مرور حكومتهاي محلي مانند، آلمظفر،<sup>*</sup> آلچوپان،<sup>*</sup> آلجلاير،<sup>*</sup> سربداران<sup>*</sup> و... در گوشه و كنار ايران سر برآوردند.<sup>13</sup> تا اينكه تيمور كه خود را به مغولان منتسب ميكرد با تأسيس سلسلة تيموريان<sup>*</sup> دوباره قلمرو سياسي ايران را يكپارچه كرد. <br />
<br />
پس از ويرانيهاي آغازين،<sup>14</sup> دوراني از شكوفايي فرهنگي و تمدني در نيمههاي دورة ايلخانان به وجود آمد. آثاري مانند، زيجايلخاني، گنبد سلطانيه، ربع رشيدي، رصدخانة مراغه، مساجد زيبا و شكوهمند و متعدد گواه از شكوفايي دانش و هنر در آن دوران و تواناييهاي وزيران برجسته و دانشمندان ايراني دارد. اصلاحات كساني چون غازانخان، علاقهمندي به توسعة روابط تجاري با شرق و غرب، رشد و بالندگي هنرهاي تجسمي، عدم رواج تعصبات مذهبي، رشد علوم عقلي و نقلي (به ويژه ادبيات و تاريخنگاري)، از ويژگيهاي بارز دورة ايلخانان است. در دورة اولجايتو مذهب تشيع رواج يافت و حتي او قصد داشت مرقد امامان شيعه را به سلطانيه منتقل كند.<sup>15</sup><br />
<br />
<br />
'''مآخذ:'''<br />
<br />
1. بياني، شيرين. '''''مغولان و حكومت ايلخانان'''''. تهران: 1379، سمت، ص85.<br />
<br />
2. موسوي، مصطفي. «ايلخانيان»، '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. تهران: 1380، بنياد دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ج10، ص704.<br />
<br />
3. مرتضوي، منوچهر. '''''مسائل عصر ايلخانان'''''. تهران: 1370، آگاه، ص20-42.<br />
<br />
4. كاشاني، ابوالقاسم. '''''زبدةالتواريخ'''''. تهران: بي نا، 1311، ص207.<br />
<br />
5. ابنطقطقي، محمد بن علي. '''''تاريخ فخري'''''. ترجمة محمد وحيد گلپايگاني، تهران: 1360، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ج2، ص448.<br />
<br />
6. وصاف الحضره شيرازي، فضلالله بن عبدالله. '''''تاريخ وصاف'''''. چاپ محمدمهدي اصفهاني، بمبئي: 1269، ج1، ص37.<br />
<br />
7. همداني، رشيدالدين فضلالله. '''''جامعالتواريخ'''''. به اهتمام بهمن كريمي، تهران: 1338، اقبال، ج3، ص 65.<br />
<br />
8. گروسه، رنه. '''''امپراتوري صحرانوردان'''''. ترجمة عبدالحسين ميكده، تهران: 1352، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ص 593.<br />
<br />
9. اشپولر، بارتولد. '''''تاريخ مغول در ايران'''''. ترجمة محمود ميرآفتاب، تهران: 1351، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ص141.<br />
<br />
10. ابنخلدون. '''''العبر'''''. ترجمة عبدالمحمد آيتي، تهران: 1364، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، ج4، ص592-594.<br />
<br />
11. خواندمير، غياثالدين. '''''حبيبالسير'''''. تهران: 1333، كتابخانة خيام، ج3، ص137.<br />
<br />
12. بناكتي، فخرالدين ابوسليمان داود. '''''تاريخ بناكتي'''''. به اهتمام جعفر شعار، تهران: 1348، انجمن آثار ملي، ص475.<br />
<br />
13. سمرقندي، كمالالدين عبدالرزاق. '''''مطلع السعدين و مجمعالبحرين'''''. به اهتمام عبدالحسين نوايي، تهران: 1353، طهوري، ص78.<br />
<br />
14. براي آگاهي بيشتر: جويني، عطاملك. '''''جهانگشاي جويني'''''. تصحيح علامه محمد قزويني، ليدن: 1937، بريل، 3 جلد.<br />
<br />
15. براي آگاهي بيشتر: ابوالقاسم بن حمد الكاشاني. '''''تاريخ اولجايتو'''''. به اهتمام مهين همبلي، تهران: 1348، بنگاه ترجمه و نشر كتاب.<br />
<br />
<br />
کورش صالحی</div>Samei