https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%AAبلاغت - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-16T08:22:49Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%AA&diff=10156&oldid=prevSamei در ۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۴۴2025-06-09T13:44:13Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۴۴</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت (rhetoric)، بلاغت در لغت به معنای رسایی و شیوایی و در اصطلاح آن است که سخن متناسب با موقعیت ادا شود<ref>ميرصادقي (ذوالقدر)، ميمنت. '''''واژهنامه هنر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاعري</del>'''''. تهران: كتاب مهناز، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چ2، </del>1376، ص40.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت (rhetoric)، بلاغت در لغت به معنای رسایی و شیوایی و در اصطلاح آن است که سخن متناسب با موقعیت ادا شود<ref>ميرصادقي (ذوالقدر)، ميمنت. '''''واژهنامه هنر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شاعری</ins>'''''. تهران: كتاب مهناز، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>1376، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ج.2، </ins>ص40.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت به دو گونه است: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1- بلاغت کلام/ کلام بلیغ که در آن کلام فصیح به اقتضای حال باشد. 2- بلاغت متکلم / متکلم بلیغ که در آن گوینده قصد خود را به راحتی با کلام بلیغ و شیوا بیان میکند<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383، ص15.</ref>.مقصود علمای بلاغت از الزام اقتضای حال در سخن بلیغ، همانا بستگی آن با زمان، مکان و حالت روحی متکلم و مخاطب است و اینکه گوینده باید در ایجاد ارتباط معنی دار با شنونده بکوشد. در واقع، کلام بلیغ و غیر بلیغ باید با اقتضای حال تناسب داشته باشد<ref>علویمقدم، محمد؛ اشرفزاده، رضا. '''''معانی و بیان'''.'' تهران: سمت، چ1، 1376، ص25.</ref> یعنی گوینده و نویسنده یا شاعر، برای نیل به مقصود به اقتضای بلاغت گاه سخن خود را به وجه حقیقت و زمانی به نحو مجاز و در جاهای دیگر به اشکالی نظیر استعاره، تمثیل، کنایه و یا صراحت کامل بیان میکند<ref>رضانژاد (نوشین)، غلامحسین. '''''اصول علم بلاغت در زبان فارسی'''''. تهران: انتشارات الزهراء ، چ1، 1367، ص30.</ref>.بسیاری از علمای بلاغت، فصاحت و گاه نیز براعت را الفاظی مترادف دانستهاند و به الفاظی که معانی را به وضوح از متکلم به مخاطب انتقال دهند، بلیغ و فصیح اطلاق کردهاند<ref>نصیریان، یدالله. '''''علوم بلاغت و اعجاز قرآن'''''. تهران: سمت، چ2، 1380، ص37.</ref>. فنون بلاغت / علوم بلاغت به سه فن معانی، بیان و بدیع شناخته شده است که در ابتدا به هم آمیخته بود، اما به مرور زمان و بیشتر در تألیفهای عربی از یکدیگر تفکیک شد و هریک به عنوان فنی خاص نام گرفت<ref>همایی، جلالالدین. '''''فنون بلاغت و صناعات ادبی'''''. تهران: توس، چ2، 1361، ج1، ص8.</ref>.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت به دو گونه است: </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تاریخچه بلاغت<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">: </del>الف) بلاغت در ادب عربی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">: </del>بلاغت در ادبیات و رسالههای عربی نخست در عصر جاهلی و با سرودههای شاعران این دوره چون زُهیر، حطیئه و دیگران شکل گرفت. با ظهور [[اسلام]] و گسترش آن از شبه جزیره عربستان به سرزمینهای اطراف، ادب عرب نیز به آن نواحی نفوذ یافت و نزول قرآن کریم منجر به طرح اولین مسائل بلاغی با هدف درک بهتر این کتاب آسمانی توسط راویان شد<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص 16، 17.</ref>.کهنترین سندی که در آن از صناعات ادبی قرآن سخن رفته، معانی القرآن تألیف فراّء کوفی (د 207 ق) از راویان سده 3ق/ 9م است<ref>صفوی، کوروش. «فنون بلاغت، تاریخچه»، '''''فرهنگنامه ادبی فارسی ؛ دانشنامه ادب فارسی (2).''''' به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ1، 1376، ص1070.</ref>.در این سده و نیز در سده 4ق / 10م دانشمندان دیگری نظیر جاحظ (د 255 ق) در البیان والتبیین، ابن قتیبه (د 276 ق) در الشعر و الشعرا، عبدالله بن مُعتِز (د 296 ق) در البدیع و قدامه بن جعفر (د 337 ق) در نقد الشعر به مسائل مهمی درباره بلاغت پرداختند<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص18.</ref>.از اواسط سده 4 تا اوایل سده 5 ق / 11م متکلمانی از جمله رُمّانی (د 386 ق) در النُکَتْ فی اعجاز القرآن، باقلانی (د 403 ق) در اعجازالقرآن و به ویژه عبدالقاهر جرجانی (د 471 ق) در کتابهای دلائل الاعجاز و اسرارالبلاغه بحثهای با ارزشی در باب بلاغت مطرح کردند. جرجانی با تدوین دو کتاب اخیر تحولی بزرگ در علم بلاغت پدید آورد<ref>زرینکوب، حمید. «تکامل بلاغت و بدیع در قرن چهارم و پنجم هجری»، '''''مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی'''. مشهد'': س11، ش2، ص215، 217 ، 218.</ref>. در سده 7 ق/ 13م ابن اثیر موصلی (د 637ق / 1239م) المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر و ابن میثم بحرانی تجریدالبلاغه و سراجالدین سکاکی (د 626ق/ 1228م) نیز مفتاح العلوم را در علوم ادب و بلاغت به نگارش درآورند<ref>رضانژاد (نوشین)، غلامحسین. '''''اصول علم بلاغت در زبان فارسی'''''. تهران: انتشارات الزهراء ، چ1، 1367، ص53.</ref>. در سده 8ق / 14م ادبای بلاغت به تلخیص کتابهای پیشین پرداختند. مهمترین این تلخیصها، تلخیص المفتاح اثر خطیب قزوینی (د 739ق/ 1338م) بود<ref>میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژهنامه هنر شاعری'''''. تهران: کتاب مهناز، چ2، 1376، ص41.</ref>.گروهی از دانشمندان از جمله سعدالدین تفتازانی (د 791 یا 792ق/ 1388 یا 1389م) شروحی بر این تلخیصها نوشتند. تفتازانی شروح خود را مختصر و مطول نامید<ref>علویمقدم، محمد. «بحثی در تطور بلاغت تا قرن هشتم هجری»، '''''پردگیان خیال ؛ ارجنامه محمد قهرمان'''''. به درخواست و اشراف محمد رضا شفیعی کدکنی و محمد جعفر یاحقی ، مشهد: دانشگاه فردوسی و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی خراسان رضوی ، چ1، 1384، ص300.</ref>. از سده 9ق/ 15م به بعد نویسندگان علوم بلاغی آثاری در پیروی از پیشینیان عرضه کردند<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص20.</ref>.ب) بلاغت ادب فارسی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">: </del>تحقیقات نشان میدهد که ایرانیان در روزگار پیش از اسلام بهویژه در دوره ساسانیان در علم بلاغت قواعد و قوانین مدوّنی داشتند. جاحظ از کاروند به عنوان یکی از کتابهای بلاغت عجم یاد کرده است<ref>داد، سیما'''''. فرهنگ اصطلاحات ادبی'''''. تهران: مروارید ، چ1 (ویرایش جدید)، 1382، ص80.</ref>.در اواخر سده 5ق/ 11م محمد بن عمر رادویانی نخستین کتاب بلاغت فارسی را به نام ترجمان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">البلاغه٭ </del>نوشت. در سده 6ق/ 12م رشیدالدین / [[رشيدِ وَطواط|رشید وطواط]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">٭ </del>(د 573 ق) با اقتباس از اثر رادویانی، حدائق السحر فی دقائق الشعر را به نگارش درآورد. همچنین در اوایل سده 7 ق / 13م، شمس قیس رازی المعجم فی معاییراشعار العجم را در علوم بلاغی عرضه کرد. این سه کتاب از امهات کتابهای بلاغت فارسی به شمار میروند<ref>علویمقدم، محمد؛ اشرفزاده، رضا. '''''معانی و بیان'''.'' تهران: سمت، چ1، 1376، ص297، 298.</ref>.حسین محمدشاه نیز در سده 7 ق در خارج از کشور کتاب کنزالفوائد را در علوم بلاغی پدید آورد. در سده 8 ق/ 16م تاج الحلاوی کتابی در علم بدیع به نام دقایق الشعر تألیف کرد. در سدههای 9 و 10 ق/ 15 و 16م نویسندگانی چون ملاحسین واعظ کاشفی (906ق/ 1500م) مؤلف بدایع الافکار فی صنایع الاشعار آثاری در علم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بدیع، </del>عروض و قافیه نوشتند. در سدههای 11، 12 و 13 ق/ 17، 18 و 19م هم تألیفاتی در زمینه علوم بلاغی نظیر معانی، بیان و بدیع تألیف شد که بیشتر تقلیدی از آثار نویسندگان پیشین بود. از میان این آثار به انوارالبلاغه اثر محمد هادی مازندرانی، رساله بیان بدیع تألیف شمسالعلما گرگانی (د 1305ق / 1926م) میتوان اشاره کرد<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص24، 25.</ref>.در سده 14ق/ 20م نویسندگان علوم بلاغی آثاری تألیف کردند که برخی از آنها تقلیدی از کتابهای پیشین به شمار میرفت و بعضی دیگر با نوآوریها و دخل و تصرف در صناعات بدیعی همراه بود. استاد جلالالدین همایی (د 1359ش/ 1980م) مؤلف فنون بلاغت و صناعات ادبی و محمد خلیل رجایی مؤلف معالم البلاغه از نویسندگان موفق این دوره هستند<ref>شفیعیکدکنی، محمدرضا. '''''صور خیال در شعر فارسی، تحقیق در تطور ایماژهای شعر فارسی و سیر نظریه بلاغت در اسلام و ایران'''''. تهران: نیل، 1350.</ref><ref>عسگری، حسنبن عبدالله. '''''معیار البلاغه: مقدمهای در مباحث علوم بلاغت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1372؛</ref><ref>شیرازی، امین. '''''آیین بلاغت'''''. بیجا، احمد امین شیرازی، 1369؛</ref><ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص26، 25.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># بلاغت کلام/ کلام بلیغ که در آن کلام فصیح به اقتضای حال باشد؛ </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># بلاغت متکلم / متکلم بلیغ که در آن گوینده قصد خود را به راحتی با کلام بلیغ و شیوا بیان میکند<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383، ص15.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مقصود علمای بلاغت از الزام اقتضای حال در سخن بلیغ، همانا بستگی آن با زمان، مکان و حالت روحی متکلم و مخاطب است و اینکه گوینده باید در ایجاد ارتباط معنی دار با شنونده بکوشد. در واقع، کلام بلیغ و غیر بلیغ باید با اقتضای حال تناسب داشته باشد<ref>علویمقدم، محمد؛ اشرفزاده، رضا. '''''معانی و بیان'''.'' تهران: سمت، چ1، 1376، ص25.</ref> یعنی گوینده و نویسنده یا شاعر، برای نیل به مقصود به اقتضای بلاغت گاه سخن خود را به وجه حقیقت و زمانی به نحو مجاز و در جاهای دیگر به اشکالی نظیر استعاره، تمثیل، کنایه و یا صراحت کامل بیان میکند<ref>رضانژاد (نوشین)، غلامحسین. '''''اصول علم بلاغت در زبان فارسی'''''. تهران: انتشارات الزهراء ، چ1، 1367، ص30.</ref>. بسیاری از علمای بلاغت، فصاحت و گاه نیز براعت را الفاظی مترادف دانستهاند و به الفاظی که معانی را به وضوح از متکلم به مخاطب انتقال دهند، بلیغ و فصیح اطلاق کردهاند<ref>نصیریان، یدالله. '''''علوم بلاغت و اعجاز قرآن'''''. تهران: سمت، چ2، 1380، ص37.</ref>. فنون بلاغت / علوم بلاغت به سه فن معانی، بیان و بدیع شناخته شده است که در ابتدا به هم آمیخته بود، اما به مرور زمان و بیشتر در تألیفهای [[عربی]] از یکدیگر تفکیک شد و هریک به عنوان فنی خاص نام گرفت<ref>همایی، جلالالدین. '''''فنون بلاغت و صناعات ادبی'''''. تهران: توس، چ2، 1361، ج1، ص8.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=== </ins>تاریخچه بلاغت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">===</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==== </ins>الف) بلاغت در ادب عربی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">====</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت در ادبیات و رسالههای عربی نخست در عصر جاهلی و با سرودههای شاعران این دوره چون زُهیر، حطیئه و دیگران شکل گرفت. با ظهور [[اسلام]] و گسترش آن از شبه جزیره عربستان به سرزمینهای اطراف، ادب عرب نیز به آن نواحی نفوذ یافت و نزول <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[قرآن|</ins>قرآن کریم<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>منجر به طرح اولین مسائل بلاغی با هدف درک بهتر این کتاب آسمانی توسط راویان شد<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص 16، 17.</ref>.کهنترین سندی که در آن از صناعات ادبی قرآن سخن رفته، معانی القرآن تألیف فراّء کوفی (د 207 ق) از راویان سده 3ق/ 9م است<ref>صفوی، کوروش. «فنون بلاغت، تاریخچه»، '''''فرهنگنامه ادبی فارسی ؛ دانشنامه ادب فارسی (2).''''' به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ1، 1376، ص1070.</ref>.در این سده و نیز در سده 4ق / 10م دانشمندان دیگری نظیر جاحظ (د 255 ق) در البیان والتبیین، ابن قتیبه (د 276 ق) در الشعر و الشعرا، عبدالله بن مُعتِز (د 296 ق) در البدیع و قدامه بن جعفر (د 337 ق) در نقد الشعر به مسائل مهمی درباره بلاغت پرداختند<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص18.</ref>. از اواسط سده 4 تا اوایل سده 5 ق / 11م متکلمانی از جمله رُمّانی (د 386 ق) در النُکَتْ فی اعجاز القرآن، باقلانی (د 403 ق) در اعجازالقرآن و به ویژه عبدالقاهر جرجانی (د 471 ق) در کتابهای دلائل الاعجاز و اسرارالبلاغه بحثهای با ارزشی در باب بلاغت مطرح کردند. جرجانی با تدوین دو کتاب اخیر تحولی بزرگ در علم بلاغت پدید آورد<ref>زرینکوب، حمید. «تکامل بلاغت و بدیع در قرن چهارم و پنجم هجری»، '''''مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی'''. مشهد'': س11، ش2، ص215، 217 ، 218.</ref>. در سده 7 ق/ 13م ابن اثیر موصلی (د 637ق / 1239م) المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر و ابن میثم بحرانی تجریدالبلاغه و سراجالدین سکاکی (د 626ق/ 1228م) نیز مفتاح العلوم را در علوم ادب و بلاغت به نگارش درآورند<ref>رضانژاد (نوشین)، غلامحسین. '''''اصول علم بلاغت در زبان فارسی'''''. تهران: انتشارات الزهراء ، چ1، 1367، ص53.</ref>. در سده 8ق / 14م ادبای بلاغت به تلخیص کتابهای پیشین پرداختند. مهمترین این تلخیصها، تلخیص المفتاح اثر خطیب قزوینی (د 739ق/ 1338م) بود<ref>میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. '''''واژهنامه هنر شاعری'''''. تهران: کتاب مهناز، چ2، 1376، ص41.</ref>.گروهی از دانشمندان از جمله سعدالدین تفتازانی (د 791 یا 792ق/ 1388 یا 1389م) شروحی بر این تلخیصها نوشتند. تفتازانی شروح خود را مختصر و مطول نامید<ref>علویمقدم، محمد. «بحثی در تطور بلاغت تا قرن هشتم هجری»، '''''پردگیان خیال ؛ ارجنامه محمد قهرمان'''''. به درخواست و اشراف محمد رضا شفیعی کدکنی و محمد جعفر یاحقی ، مشهد: دانشگاه فردوسی و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی خراسان رضوی ، چ1، 1384، ص300.</ref>. از سده 9ق/ 15م به بعد نویسندگان علوم بلاغی آثاری در پیروی از پیشینیان عرضه کردند<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص20.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==== </ins>ب) بلاغت ادب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>فارسی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] ====</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تحقیقات نشان میدهد که ایرانیان در روزگار پیش از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اسلام<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>بهویژه در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ساسانیان|</ins>دوره ساسانیان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در علم بلاغت قواعد و قوانین مدوّنی داشتند. جاحظ از کاروند به عنوان یکی از کتابهای بلاغت عجم یاد کرده است<ref>داد، سیما'''''. فرهنگ اصطلاحات ادبی'''''. تهران: مروارید ، چ1 (ویرایش جدید)، 1382، ص80.</ref>. در اواخر سده 5ق/ 11م محمد بن عمر رادویانی نخستین کتاب بلاغت فارسی را به نام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ترجمان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">البلاغه]] </ins>نوشت. در سده 6ق/ 12م رشیدالدین / [[رشيدِ وَطواط|رشید وطواط]] (د 573 ق) با اقتباس از اثر رادویانی، حدائق السحر فی دقائق الشعر را به نگارش درآورد. همچنین در اوایل سده 7 ق / 13م، شمس قیس رازی المعجم فی معاییراشعار العجم را در علوم بلاغی عرضه کرد. این سه کتاب از امهات کتابهای بلاغت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>فارسی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به شمار میروند<ref>علویمقدم، محمد؛ اشرفزاده، رضا. '''''معانی و بیان'''.'' تهران: سمت، چ1، 1376، ص297، 298.</ref>. حسین محمدشاه نیز در سده 7 ق در خارج از کشور کتاب کنزالفوائد را در علوم بلاغی پدید آورد. در سده 8 ق/ 16م تاج الحلاوی کتابی در علم بدیع به نام دقایق الشعر تألیف کرد. در سدههای 9 و 10 ق/ 15 و 16م نویسندگانی چون ملاحسین واعظ کاشفی (906ق/ 1500م) مؤلف بدایع الافکار فی صنایع الاشعار آثاری در علم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[بدیع]]، </ins>عروض و قافیه نوشتند. در سدههای 11، 12 و 13 ق/ 17، 18 و 19م هم تألیفاتی در زمینه علوم بلاغی نظیر معانی، بیان و بدیع تألیف شد که بیشتر تقلیدی از آثار نویسندگان پیشین بود. از میان این آثار به انوارالبلاغه اثر محمد هادی مازندرانی، رساله بیان بدیع تألیف شمسالعلما گرگانی (د 1305ق / 1926م) میتوان اشاره کرد<ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص24، 25.</ref>.در سده 14ق/ 20م نویسندگان علوم بلاغی آثاری تألیف کردند که برخی از آنها تقلیدی از کتابهای پیشین به شمار میرفت و بعضی دیگر با نوآوریها و دخل و تصرف در صناعات بدیعی همراه بود. استاد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جلال الدین همایی|</ins>جلالالدین همایی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(د 1359ش/ 1980م) مؤلف فنون بلاغت و صناعات ادبی و محمد خلیل رجایی مؤلف معالم البلاغه از نویسندگان موفق این دوره هستند<ref>شفیعیکدکنی، محمدرضا. '''''صور خیال در شعر فارسی، تحقیق در تطور ایماژهای شعر فارسی و سیر نظریه بلاغت در اسلام و ایران'''''. تهران: نیل، 1350.</ref><ref>عسگری، حسنبن عبدالله. '''''معیار البلاغه: مقدمهای در مباحث علوم بلاغت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1372؛</ref><ref>شیرازی، امین. '''''آیین بلاغت'''''. بیجا، احمد امین شیرازی، 1369؛</ref><ref>اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383،ص26، 25.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[رشيدِ وَطواط|رشید وطواط]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[رشيدِ وَطواط|رشید وطواط]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ترجمان البلاغه]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[جلال الدین همایی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%AA&diff=10121&oldid=prevMaedeh در ۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۹2025-06-09T08:29:19Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%AA&diff=10121&oldid=10120">نمایش تغییرات</a>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%AA&diff=10120&oldid=prevMaedeh در ۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۵۰2025-06-09T07:50:08Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۵۰</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">خط ۲:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت (rhetoric)، بلاغت در لغت به معنای رسایی و شیوایی و در اصطلاح آن است که سخن متناسب با موقعیت ادا شود<ref>ميرصادقي (ذوالقدر)، ميمنت. '''''واژهنامه هنر شاعري'''''. تهران: كتاب مهناز، چ2، 1376، ص40.</ref>. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت (rhetoric)، بلاغت در لغت به معنای رسایی و شیوایی و در اصطلاح آن است که سخن متناسب با موقعیت ادا شود<ref>ميرصادقي (ذوالقدر)، ميمنت. '''''واژهنامه هنر شاعري'''''. تهران: كتاب مهناز، چ2، 1376، ص40.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت به دو گونه است: 1- بلاغت کلام/ کلام بلیغ که در آن کلام فصیح به اقتضای حال باشد. 2- بلاغت متکلم / متکلم بلیغ که در آن گوینده قصد خود را به راحتی با کلام بلیغ و شیوا بیان میکند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> مقصود علمای بلاغت از الزام اقتضای حال در سخن بلیغ، همانا بستگی آن با زمان، مکان و حالت روحی متکلم و مخاطب است و اینکه گوینده باید در ایجاد ارتباط معنی دار با شنونده بکوشد. در واقع، کلام بلیغ و غیر بلیغ باید با اقتضای حال تناسب داشته باشد<<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> یعنی گوینده و نویسنده یا شاعر، برای نیل به مقصود به اقتضای بلاغت گاه سخن خود را به وجه حقیقت و زمانی به نحو مجاز و در جاهای دیگر به اشکالی نظیر استعاره، تمثیل، کنایه و یا صراحت کامل بیان میکند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> بسیاری از علمای بلاغت، فصاحت و گاه نیز براعت را الفاظی مترادف دانستهاند و به الفاظی که معانی را به وضوح از متکلم به مخاطب انتقال دهند، بلیغ و فصیح اطلاق کردهاند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> فنون بلاغت / علوم بلاغت به سه فن معانی، بیان و بدیع شناخته شده است که در ابتدا به هم آمیخته بود، اما به مرور زمان و بیشتر در تألیفهای عربی از یکدیگر تفکیک شد و هریک به عنوان فنی خاص نام گرفت<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">6</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت به دو گونه است: 1- بلاغت کلام/ کلام بلیغ که در آن کلام فصیح به اقتضای حال باشد. 2- بلاغت متکلم / متکلم بلیغ که در آن گوینده قصد خود را به راحتی با کلام بلیغ و شیوا بیان میکند<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسفندیارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383، ص15.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins>مقصود علمای بلاغت از الزام اقتضای حال در سخن بلیغ، همانا بستگی آن با زمان، مکان و حالت روحی متکلم و مخاطب است و اینکه گوینده باید در ایجاد ارتباط معنی دار با شنونده بکوشد. در واقع، کلام بلیغ و غیر بلیغ باید با اقتضای حال تناسب داشته باشد<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">علویمقدم، محمد؛ اشرفزاده، رضا. '''''معانی و بیان'''.'' تهران: سمت، چ1، 1376، ص25.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>> یعنی گوینده و نویسنده یا شاعر، برای نیل به مقصود به اقتضای بلاغت گاه سخن خود را به وجه حقیقت و زمانی به نحو مجاز و در جاهای دیگر به اشکالی نظیر استعاره، تمثیل، کنایه و یا صراحت کامل بیان میکند<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رضانژاد (نوشین)، غلامحسین. '''''اصول علم بلاغت در زبان فارسی'''''. تهران: انتشارات الزهراء ، چ1، 1367، ص30.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins>بسیاری از علمای بلاغت، فصاحت و گاه نیز براعت را الفاظی مترادف دانستهاند و به الفاظی که معانی را به وضوح از متکلم به مخاطب انتقال دهند، بلیغ و فصیح اطلاق کردهاند<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نصیریان، یدالله. '''''علوم بلاغت و اعجاز قرآن'''''. تهران: سمت، چ2، 1380، ص37.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>فنون بلاغت / علوم بلاغت به سه فن معانی، بیان و بدیع شناخته شده است که در ابتدا به هم آمیخته بود، اما به مرور زمان و بیشتر در تألیفهای عربی از یکدیگر تفکیک شد و هریک به عنوان فنی خاص نام گرفت<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همایی، جلالالدین. '''''فنون بلاغت و صناعات ادبی'''''. تهران: توس، چ2، 1361، ج1، ص8.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تاریخچه بلاغت: الف) بلاغت در ادب عربی: بلاغت در ادبیات و رسالههای عربی نخست در عصر جاهلی و با سرودههای شاعران این دوره چون زُهیر، حطیئه و دیگران شکل گرفت. با ظهور [[اسلام]] و گسترش آن از شبه جزیره عربستان به سرزمینهای اطراف، ادب عرب نیز به آن نواحی نفوذ یافت و نزول قرآن کریم منجر به طرح اولین مسائل بلاغی با هدف درک بهتر این کتاب آسمانی توسط راویان شد.<sup>7</sup> کهنترین سندی که در آن از صناعات ادبی قرآن سخن رفته، معانی القرآن تألیف فراّء کوفی (د 207 ق) از راویان سده 3ق/ 9م است.<sup>8</sup> در این سده و نیز در سده 4ق / 10م دانشمندان دیگری نظیر جاحظ (د 255 ق) در البیان والتبیین، ابن قتیبه (د 276 ق) در الشعر و الشعرا، عبدالله بن مُعتِز (د 296 ق) در البدیع و قدامه بن جعفر (د 337 ق) در نقد الشعر به مسائل مهمی درباره بلاغت پرداختند.<sup>9</sup> از اواسط سده 4 تا اوایل سده 5 ق / 11م متکلمانی از جمله رُمّانی (د 386 ق) در النُکَتْ فی اعجاز القرآن، باقلانی (د 403 ق) در اعجازالقرآن و به ویژه عبدالقاهر جرجانی (د 471 ق) در کتابهای دلائل الاعجاز و اسرارالبلاغه بحثهای با ارزشی در باب بلاغت مطرح کردند. جرجانی با تدوین دو کتاب اخیر تحولی بزرگ در علم بلاغت پدید آورد.<sup>10</sup> در سده 7 ق/ 13م ابن اثیر موصلی (د 637ق / 1239م) المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر و ابن میثم بحرانی تجریدالبلاغه و سراجالدین سکاکی (د 626ق/ 1228م) نیز مفتاح العلوم را در علوم ادب و بلاغت به نگارش درآورند.<sup>11</sup> در سده 8ق / 14م ادبای بلاغت به تلخیص کتابهای پیشین پرداختند. مهمترین این تلخیصها، تلخیص المفتاح اثر خطیب قزوینی (د 739ق/ 1338م) بود.<sup>12</sup> گروهی از دانشمندان از جمله سعدالدین تفتازانی (د 791 یا 792ق/ 1388 یا 1389م) شروحی بر این تلخیصها نوشتند. تفتازانی شروح خود را مختصر و مطول نامید.<sup>13</sup> از سده 9ق/ 15م به بعد نویسندگان علوم بلاغی آثاری در پیروی از پیشینیان عرضه کردند.<sup>14</sup> ب) بلاغت ادب فارسی: تحقیقات نشان میدهد که ایرانیان در روزگار پیش از اسلام بهویژه در دوره ساسانیان در علم بلاغت قواعد و قوانین مدوّنی داشتند. جاحظ از کاروند به عنوان یکی از کتابهای بلاغت عجم یاد کرده است.<sup>15</sup> در اواخر سده 5ق/ 11م محمد بن عمر رادویانی نخستین کتاب بلاغت فارسی را به نام ترجمان البلاغه٭ نوشت. در سده 6ق/ 12م رشیدالدین / رشید وطواط٭ (د 573 ق) با اقتباس از اثر رادویانی، حدائق السحر فی دقائق الشعر را به نگارش درآورد. همچنین در اوایل سده 7 ق / 13م، شمس قیس رازی المعجم فی معاییراشعار العجم را در علوم بلاغی عرضه کرد. این سه کتاب از امهات کتابهای بلاغت فارسی به شمار میروند.<sup>16</sup> حسین محمدشاه نیز در سده 7 ق در خارج از کشور کتاب کنزالفوائد را در علوم بلاغی پدید آورد. در سده 8 ق/ 16م تاج الحلاوی کتابی در علم بدیع به نام دقایق الشعر تألیف کرد. در سدههای 9 و 10 ق/ 15 و 16م نویسندگانی چون ملاحسین واعظ کاشفی (906ق/ 1500م) مؤلف بدایع الافکار فی صنایع الاشعار آثاری در علم بدیع، عروض و قافیه نوشتند. در سدههای 11، 12 و 13 ق/ 17، 18 و 19م هم تألیفاتی در زمینه علوم بلاغی نظیر معانی، بیان و بدیع تألیف شد که بیشتر تقلیدی از آثار نویسندگان پیشین بود. از میان این آثار به انوارالبلاغه اثر محمد هادی مازندرانی، رساله بیان بدیع تألیف شمسالعلما گرگانی (د 1305ق / 1926م) میتوان اشاره کرد.<sup>17</sup> در سده 14ق/ 20م نویسندگان علوم بلاغی آثاری تألیف کردند که برخی از آنها تقلیدی از کتابهای پیشین به شمار میرفت و بعضی دیگر با نوآوریها و دخل و تصرف در صناعات بدیعی همراه بود. استاد جلالالدین همایی (د 1359ش/ 1980م) مؤلف فنون بلاغت و صناعات ادبی و محمد خلیل رجایی مؤلف معالم البلاغه از نویسندگان موفق این دوره هستند.<sup>18</sup> </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تاریخچه بلاغت: الف) بلاغت در ادب عربی: بلاغت در ادبیات و رسالههای عربی نخست در عصر جاهلی و با سرودههای شاعران این دوره چون زُهیر، حطیئه و دیگران شکل گرفت. با ظهور [[اسلام]] و گسترش آن از شبه جزیره عربستان به سرزمینهای اطراف، ادب عرب نیز به آن نواحی نفوذ یافت و نزول قرآن کریم منجر به طرح اولین مسائل بلاغی با هدف درک بهتر این کتاب آسمانی توسط راویان شد.<sup>7</sup> کهنترین سندی که در آن از صناعات ادبی قرآن سخن رفته، معانی القرآن تألیف فراّء کوفی (د 207 ق) از راویان سده 3ق/ 9م است.<sup>8</sup> در این سده و نیز در سده 4ق / 10م دانشمندان دیگری نظیر جاحظ (د 255 ق) در البیان والتبیین، ابن قتیبه (د 276 ق) در الشعر و الشعرا، عبدالله بن مُعتِز (د 296 ق) در البدیع و قدامه بن جعفر (د 337 ق) در نقد الشعر به مسائل مهمی درباره بلاغت پرداختند.<sup>9</sup> از اواسط سده 4 تا اوایل سده 5 ق / 11م متکلمانی از جمله رُمّانی (د 386 ق) در النُکَتْ فی اعجاز القرآن، باقلانی (د 403 ق) در اعجازالقرآن و به ویژه عبدالقاهر جرجانی (د 471 ق) در کتابهای دلائل الاعجاز و اسرارالبلاغه بحثهای با ارزشی در باب بلاغت مطرح کردند. جرجانی با تدوین دو کتاب اخیر تحولی بزرگ در علم بلاغت پدید آورد.<sup>10</sup> در سده 7 ق/ 13م ابن اثیر موصلی (د 637ق / 1239م) المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر و ابن میثم بحرانی تجریدالبلاغه و سراجالدین سکاکی (د 626ق/ 1228م) نیز مفتاح العلوم را در علوم ادب و بلاغت به نگارش درآورند.<sup>11</sup> در سده 8ق / 14م ادبای بلاغت به تلخیص کتابهای پیشین پرداختند. مهمترین این تلخیصها، تلخیص المفتاح اثر خطیب قزوینی (د 739ق/ 1338م) بود.<sup>12</sup> گروهی از دانشمندان از جمله سعدالدین تفتازانی (د 791 یا 792ق/ 1388 یا 1389م) شروحی بر این تلخیصها نوشتند. تفتازانی شروح خود را مختصر و مطول نامید.<sup>13</sup> از سده 9ق/ 15م به بعد نویسندگان علوم بلاغی آثاری در پیروی از پیشینیان عرضه کردند.<sup>14</sup> ب) بلاغت ادب فارسی: تحقیقات نشان میدهد که ایرانیان در روزگار پیش از اسلام بهویژه در دوره ساسانیان در علم بلاغت قواعد و قوانین مدوّنی داشتند. جاحظ از کاروند به عنوان یکی از کتابهای بلاغت عجم یاد کرده است.<sup>15</sup> در اواخر سده 5ق/ 11م محمد بن عمر رادویانی نخستین کتاب بلاغت فارسی را به نام ترجمان البلاغه٭ نوشت. در سده 6ق/ 12م رشیدالدین / رشید وطواط٭ (د 573 ق) با اقتباس از اثر رادویانی، حدائق السحر فی دقائق الشعر را به نگارش درآورد. همچنین در اوایل سده 7 ق / 13م، شمس قیس رازی المعجم فی معاییراشعار العجم را در علوم بلاغی عرضه کرد. این سه کتاب از امهات کتابهای بلاغت فارسی به شمار میروند.<sup>16</sup> حسین محمدشاه نیز در سده 7 ق در خارج از کشور کتاب کنزالفوائد را در علوم بلاغی پدید آورد. در سده 8 ق/ 16م تاج الحلاوی کتابی در علم بدیع به نام دقایق الشعر تألیف کرد. در سدههای 9 و 10 ق/ 15 و 16م نویسندگانی چون ملاحسین واعظ کاشفی (906ق/ 1500م) مؤلف بدایع الافکار فی صنایع الاشعار آثاری در علم بدیع، عروض و قافیه نوشتند. در سدههای 11، 12 و 13 ق/ 17، 18 و 19م هم تألیفاتی در زمینه علوم بلاغی نظیر معانی، بیان و بدیع تألیف شد که بیشتر تقلیدی از آثار نویسندگان پیشین بود. از میان این آثار به انوارالبلاغه اثر محمد هادی مازندرانی، رساله بیان بدیع تألیف شمسالعلما گرگانی (د 1305ق / 1926م) میتوان اشاره کرد.<sup>17</sup> در سده 14ق/ 20م نویسندگان علوم بلاغی آثاری تألیف کردند که برخی از آنها تقلیدی از کتابهای پیشین به شمار میرفت و بعضی دیگر با نوآوریها و دخل و تصرف در صناعات بدیعی همراه بود. استاد جلالالدین همایی (د 1359ش/ 1980م) مؤلف فنون بلاغت و صناعات ادبی و محمد خلیل رجایی مؤلف معالم البلاغه از نویسندگان موفق این دوره هستند.<sup>18</sup> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l46">خط ۴۶:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>و نیز نگ: شیرازی، امین. '''''آیین بلاغت'''''. بیجا، احمد امین شیرازی، 1369؛ عسگری، حسنبن عبدالله. '''''معیار البلاغه: مقدمهای در مباحث علوم بلاغت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1372؛ شفیعیکدکنی، محمدرضا. '''''صور خیال در شعر فارسی، تحقیق در تطور ایماژهای شعر فارسی و سیر نظریه بلاغت در اسلام و ایران'''''. تهران: نیل، 1350.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>و نیز نگ: شیرازی، امین. '''''آیین بلاغت'''''. بیجا، احمد امین شیرازی، 1369؛ عسگری، حسنبن عبدالله. '''''معیار البلاغه: مقدمهای در مباحث علوم بلاغت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1372؛ شفیعیکدکنی، محمدرضا. '''''صور خیال در شعر فارسی، تحقیق در تطور ایماژهای شعر فارسی و سیر نظریه بلاغت در اسلام و ایران'''''. تهران: نیل، 1350.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوالقاسم رادفر</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوالقاسم رادفر</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات]]</ins></div></td></tr>
<!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-10119:rev-10120:php=table -->
</table>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%AA&diff=10119&oldid=prevMaedeh در ۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۴۷2025-06-09T07:47:59Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%AA&diff=10119&oldid=9790">نمایش تغییرات</a>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%AA&diff=9790&oldid=prevSamei در ۷ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۴2025-06-07T15:44:12Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۷ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۴</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l5">خط ۵:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۵:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت به دو گونه است: 1- بلاغت كلام/ كلام بليغ كه در آن كلام فصيح به اقتضاي حال باشد. 2- بلاغت متكلم / متكلم بليغ كه در آن گوينده قصد خود را به راحتي با كلام بليغ و شيوا بيان ميكند.<sup>2</sup> مقصود علماي بلاغت از الزام اقتضاي حال در سخن بليغ، همانا بستگي آن با زمان، مكان و حالت روحي متكلم و مخاطب است و اينكه گوينده بايد در ايجاد ارتباط معني دار با شنونده بكوشد. در واقع، كلام بليغ و غير بليغ بايد با اقتضاي حال تناسب داشته باشد<sup>3</sup> يعني گوينده و نويسنده يا شاعر، براي نيل به مقصود به اقتضاي بلاغت گاه سخن خود را به وجه حقيقت و زماني به نحو مجاز و در جاهاي ديگر به اشكالي نظير استعاره، تمثيل، كنايه و يا صراحت كامل بيان ميكند.<sup>4</sup> بسياري از علماي بلاغت، فصاحت و گاه نيز براعت را الفاظي مترادف دانستهاند و به الفاظي كه معاني را به وضوح از متكلم به مخاطب انتقال دهند، بليغ و فصيح اطلاق كردهاند.<sup>5</sup> فنون بلاغت / علوم بلاغت به سه فن معاني، بيان و بديع شناخته شده است كه در ابتدا به هم آميخته بود، اما به مرور زمان و بيشتر در تأليفهاي عربي از يكديگر تفكيك شد و هريك به عنوان فني خاص نام گرفت.<sup>6</sup></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بلاغت به دو گونه است: 1- بلاغت كلام/ كلام بليغ كه در آن كلام فصيح به اقتضاي حال باشد. 2- بلاغت متكلم / متكلم بليغ كه در آن گوينده قصد خود را به راحتي با كلام بليغ و شيوا بيان ميكند.<sup>2</sup> مقصود علماي بلاغت از الزام اقتضاي حال در سخن بليغ، همانا بستگي آن با زمان، مكان و حالت روحي متكلم و مخاطب است و اينكه گوينده بايد در ايجاد ارتباط معني دار با شنونده بكوشد. در واقع، كلام بليغ و غير بليغ بايد با اقتضاي حال تناسب داشته باشد<sup>3</sup> يعني گوينده و نويسنده يا شاعر، براي نيل به مقصود به اقتضاي بلاغت گاه سخن خود را به وجه حقيقت و زماني به نحو مجاز و در جاهاي ديگر به اشكالي نظير استعاره، تمثيل، كنايه و يا صراحت كامل بيان ميكند.<sup>4</sup> بسياري از علماي بلاغت، فصاحت و گاه نيز براعت را الفاظي مترادف دانستهاند و به الفاظي كه معاني را به وضوح از متكلم به مخاطب انتقال دهند، بليغ و فصيح اطلاق كردهاند.<sup>5</sup> فنون بلاغت / علوم بلاغت به سه فن معاني، بيان و بديع شناخته شده است كه در ابتدا به هم آميخته بود، اما به مرور زمان و بيشتر در تأليفهاي عربي از يكديگر تفكيك شد و هريك به عنوان فني خاص نام گرفت.<sup>6</sup></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''تاريخچة بلاغت:''' الف) بلاغت در ادب عربي: بلاغت در ادبيات و رسالههاي عربي نخست در عصر جاهلي و با سرودههاي شاعران اين دوره چون زُهير، حطيئه و ديگران شكل گرفت. با ظهور اسلام و گسترش آن از شبه جزيرة عربستان به سرزمينهاي اطراف، ادب عرب نيز به آن نواحي نفوذ يافت و نزول قرآن كريم منجر به طرح اولين مسائل بلاغي با هدف درك بهتر اين كتاب آسماني توسط راويان شد.<sup>7</sup> كهنترين سندي كه در آن از صناعات ادبي قرآن سخن رفته، ''معاني القرآن'' تأليف فراّء كوفي (د 207 ق) از راويان سدة 3ق/ 9م است.<sup>8</sup> در اين سده و نيز در سدة 4ق / 10م دانشمندان ديگري نظير جاحظ (د 255 ق) در ''البيان والتبيين''، ابن قتيبه (د 276 ق) در ''الشعر و الشعرا،'' عبدالله بن مُعتِز (د 296 ق) در ''البديع'' و قدامة بن جعفر (د 337 ق) در نقد الشعر به مسائل مهمي دربارة بلاغت پرداختند.<sup>9</sup> از اواسط سدة 4 تا اوايل سدة 5 ق / 11م متكلماني از جمله رُمّاني (د 386 ق) در ''النُكَتْ في اعجاز القرآن''، باقلاني (د 403 ق) در ''اعجازالقرآن'' و به ويژه عبدالقاهر جرجاني (د 471 ق) در كتابهاي ''دلائل الاعجاز و اسرارالبلاغه'' بحثهاي با ارزشي در باب بلاغت مطرح كردند. جرجاني با تدوين دو كتاب اخير تحولي بزرگ در علم بلاغت پديد آورد.<sup>10</sup> در سدة 7 ق/ 13م ابن اثير موصلي (د 637ق / 1239م) ''المثل السائر في ادب الكاتب و الشاعر'' و ابن ميثم بحراني ''تجريدالبلاغه'' و سراجالدين سكاكي (د 626ق/ 1228م) نيز ''مفتاح العلوم'' را در علوم ادب و بلاغت به نگارش درآورند.<sup>11</sup> در سدة 8ق / 14م ادباي بلاغت به تلخيص كتابهاي پيشين پرداختند. مهمترين اين تلخيصها، تلخيص ''المفتاح'' اثر خطيب قزويني (د 739ق/ 1338م) بود.<sup>12</sup> گروهي از دانشمندان از جمله سعدالدين تفتازاني (د 791 يا 792ق/ 1388 يا 1389م) شروحي بر اين تلخيصها نوشتند. تفتازاني شروح خود را ''مختصر و مطول'' ناميد.<sup>13</sup> از سدة 9ق/ 15م به بعد نويسندگان علوم بلاغي آثاري در پيروي از پيشينيان عرضه كردند.<sup>14</sup> ب) بلاغت ادب فارسي: تحقيقات نشان ميدهد كه ايرانيان در روزگار پيش از اسلام بهويژه در دورة ساسانيان در علم بلاغت قواعد و قوانين مدوّني داشتند. جاحظ از كاروند به عنوان يكي از كتابهاي بلاغت عجم ياد كرده است.<sup>15</sup> در اواخر سدة 5ق/ 11م محمد بن عمر رادوياني نخستين كتاب بلاغت فارسي را به نام ''ترجمان البلاغه''٭ نوشت. در سدة 6ق/ 12م رشيدالدين / رشيد وطواط٭ (د 573 ق) با اقتباس از اثر رادوياني، ''حدائق السحر في دقائق الشعر'' را به نگارش درآورد. همچنين در اوايل سدة 7 ق / 13م، شمس قيس رازي ''المعجم في معاييراشعار العجم'' را در علوم بلاغي عرضه كرد. اين سه كتاب از امهات كتابهاي بلاغت فارسي به شمار ميروند.<sup>16</sup> حسين محمدشاه نيز در سدة 7 ق در خارج از كشور كتاب ''كنزالفوائد'' را در علوم بلاغي پديد آورد. در سدة 8 ق/ 16م تاج الحلاوي كتابي در علم بديع به نام ''دقايق الشعر'' تأليف كرد. در سدههاي 9 و 10 ق/ 15 و 16م نويسندگاني چون ملاحسين واعظ كاشفي (906ق/ 1500م) مؤلف ''بدايع الافكار في صنايع الاشعار'' آثاري در علم بديع، عروض و قافيه نوشتند. در سدههاي 11، 12 و 13 ق/ 17، 18 و 19م هم تأليفاتي در زمينة علوم بلاغي نظير معاني، بيان و بديع تأليف شد كه بيشتر تقليدي از آثار نويسندگان پيشين بود. از ميان اين آثار به ''انوارالبلاغه'' اثر محمد هادي مازندراني، ''رسالة بيان بديع'' تأليف شمسالعلما گرگاني (د 1305ق / 1926م) ميتوان اشاره كرد.<sup>17</sup> در سدة 14ق/ 20م نويسندگان علوم بلاغي آثاري تأليف كردند كه برخي از آنها تقليدي از كتابهاي پيشين به شمار ميرفت و بعضي ديگر با نوآوريها و دخل و تصرف در صناعات بديعي همراه بود. استاد جلالالدين همايي (د 1359ش/ 1980م) مؤلف ''فنون بلاغت و صناعات ادبي'' و محمد خليل رجايي مؤلف ''معالم البلاغه'' از نويسندگان موفق اين دوره هستند.<sup>18</sup> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''تاريخچة بلاغت:''' الف) بلاغت در ادب عربي: بلاغت در ادبيات و رسالههاي عربي نخست در عصر جاهلي و با سرودههاي شاعران اين دوره چون زُهير، حطيئه و ديگران شكل گرفت. با ظهور <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اسلام<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و گسترش آن از شبه جزيرة عربستان به سرزمينهاي اطراف، ادب عرب نيز به آن نواحي نفوذ يافت و نزول قرآن كريم منجر به طرح اولين مسائل بلاغي با هدف درك بهتر اين كتاب آسماني توسط راويان شد.<sup>7</sup> كهنترين سندي كه در آن از صناعات ادبي قرآن سخن رفته، ''معاني القرآن'' تأليف فراّء كوفي (د 207 ق) از راويان سدة 3ق/ 9م است.<sup>8</sup> در اين سده و نيز در سدة 4ق / 10م دانشمندان ديگري نظير جاحظ (د 255 ق) در ''البيان والتبيين''، ابن قتيبه (د 276 ق) در ''الشعر و الشعرا،'' عبدالله بن مُعتِز (د 296 ق) در ''البديع'' و قدامة بن جعفر (د 337 ق) در نقد الشعر به مسائل مهمي دربارة بلاغت پرداختند.<sup>9</sup> از اواسط سدة 4 تا اوايل سدة 5 ق / 11م متكلماني از جمله رُمّاني (د 386 ق) در ''النُكَتْ في اعجاز القرآن''، باقلاني (د 403 ق) در ''اعجازالقرآن'' و به ويژه عبدالقاهر جرجاني (د 471 ق) در كتابهاي ''دلائل الاعجاز و اسرارالبلاغه'' بحثهاي با ارزشي در باب بلاغت مطرح كردند. جرجاني با تدوين دو كتاب اخير تحولي بزرگ در علم بلاغت پديد آورد.<sup>10</sup> در سدة 7 ق/ 13م ابن اثير موصلي (د 637ق / 1239م) ''المثل السائر في ادب الكاتب و الشاعر'' و ابن ميثم بحراني ''تجريدالبلاغه'' و سراجالدين سكاكي (د 626ق/ 1228م) نيز ''مفتاح العلوم'' را در علوم ادب و بلاغت به نگارش درآورند.<sup>11</sup> در سدة 8ق / 14م ادباي بلاغت به تلخيص كتابهاي پيشين پرداختند. مهمترين اين تلخيصها، تلخيص ''المفتاح'' اثر خطيب قزويني (د 739ق/ 1338م) بود.<sup>12</sup> گروهي از دانشمندان از جمله سعدالدين تفتازاني (د 791 يا 792ق/ 1388 يا 1389م) شروحي بر اين تلخيصها نوشتند. تفتازاني شروح خود را ''مختصر و مطول'' ناميد.<sup>13</sup> از سدة 9ق/ 15م به بعد نويسندگان علوم بلاغي آثاري در پيروي از پيشينيان عرضه كردند.<sup>14</sup> ب) بلاغت ادب فارسي: تحقيقات نشان ميدهد كه ايرانيان در روزگار پيش از اسلام بهويژه در دورة ساسانيان در علم بلاغت قواعد و قوانين مدوّني داشتند. جاحظ از كاروند به عنوان يكي از كتابهاي بلاغت عجم ياد كرده است.<sup>15</sup> در اواخر سدة 5ق/ 11م محمد بن عمر رادوياني نخستين كتاب بلاغت فارسي را به نام ''ترجمان البلاغه''٭ نوشت. در سدة 6ق/ 12م رشيدالدين / رشيد وطواط٭ (د 573 ق) با اقتباس از اثر رادوياني، ''حدائق السحر في دقائق الشعر'' را به نگارش درآورد. همچنين در اوايل سدة 7 ق / 13م، شمس قيس رازي ''المعجم في معاييراشعار العجم'' را در علوم بلاغي عرضه كرد. اين سه كتاب از امهات كتابهاي بلاغت فارسي به شمار ميروند.<sup>16</sup> حسين محمدشاه نيز در سدة 7 ق در خارج از كشور كتاب ''كنزالفوائد'' را در علوم بلاغي پديد آورد. در سدة 8 ق/ 16م تاج الحلاوي كتابي در علم بديع به نام ''دقايق الشعر'' تأليف كرد. در سدههاي 9 و 10 ق/ 15 و 16م نويسندگاني چون ملاحسين واعظ كاشفي (906ق/ 1500م) مؤلف ''بدايع الافكار في صنايع الاشعار'' آثاري در علم بديع، عروض و قافيه نوشتند. در سدههاي 11، 12 و 13 ق/ 17، 18 و 19م هم تأليفاتي در زمينة علوم بلاغي نظير معاني، بيان و بديع تأليف شد كه بيشتر تقليدي از آثار نويسندگان پيشين بود. از ميان اين آثار به ''انوارالبلاغه'' اثر محمد هادي مازندراني، ''رسالة بيان بديع'' تأليف شمسالعلما گرگاني (د 1305ق / 1926م) ميتوان اشاره كرد.<sup>17</sup> در سدة 14ق/ 20م نويسندگان علوم بلاغي آثاري تأليف كردند كه برخي از آنها تقليدي از كتابهاي پيشين به شمار ميرفت و بعضي ديگر با نوآوريها و دخل و تصرف در صناعات بديعي همراه بود. استاد جلالالدين همايي (د 1359ش/ 1980م) مؤلف ''فنون بلاغت و صناعات ادبي'' و محمد خليل رجايي مؤلف ''معالم البلاغه'' از نويسندگان موفق اين دوره هستند.<sup>18</sup> </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''مآخذ:'''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''مآخذ:'''</div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D8%AA&diff=9789&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی « بلاغت (rhetoric)، بلاغت در لغت به معناي رسايي و شيوايي و در اصطلاح آن است كه سخن متناسب با موقعيت ادا شود.<sup>1</sup> بلاغت به دو گونه است: 1- بلاغت كلام/ كلام بليغ كه در آن كلام فصيح به اقتضاي حال باشد. 2- بلاغت متكلم / متكلم بليغ كه در آن گوينده قصد خود را...» ایجاد کرد2025-06-07T15:43:57Z<p>صفحهای تازه حاوی « بلاغت (rhetoric)، بلاغت در لغت به معناي رسايي و شيوايي و در اصطلاح آن است كه سخن متناسب با موقعيت ادا شود.<sup>1</sup> بلاغت به دو گونه است: 1- بلاغت كلام/ كلام بليغ كه در آن كلام فصيح به اقتضاي حال باشد. 2- بلاغت متكلم / متكلم بليغ كه در آن گوينده قصد خود را...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div><br />
<br />
بلاغت (rhetoric)، بلاغت در لغت به معناي رسايي و شيوايي و در اصطلاح آن است كه سخن متناسب با موقعيت ادا شود.<sup>1</sup> <br />
<br />
بلاغت به دو گونه است: 1- بلاغت كلام/ كلام بليغ كه در آن كلام فصيح به اقتضاي حال باشد. 2- بلاغت متكلم / متكلم بليغ كه در آن گوينده قصد خود را به راحتي با كلام بليغ و شيوا بيان ميكند.<sup>2</sup> مقصود علماي بلاغت از الزام اقتضاي حال در سخن بليغ، همانا بستگي آن با زمان، مكان و حالت روحي متكلم و مخاطب است و اينكه گوينده بايد در ايجاد ارتباط معني دار با شنونده بكوشد. در واقع، كلام بليغ و غير بليغ بايد با اقتضاي حال تناسب داشته باشد<sup>3</sup> يعني گوينده و نويسنده يا شاعر، براي نيل به مقصود به اقتضاي بلاغت گاه سخن خود را به وجه حقيقت و زماني به نحو مجاز و در جاهاي ديگر به اشكالي نظير استعاره، تمثيل، كنايه و يا صراحت كامل بيان ميكند.<sup>4</sup> بسياري از علماي بلاغت، فصاحت و گاه نيز براعت را الفاظي مترادف دانستهاند و به الفاظي كه معاني را به وضوح از متكلم به مخاطب انتقال دهند، بليغ و فصيح اطلاق كردهاند.<sup>5</sup> فنون بلاغت / علوم بلاغت به سه فن معاني، بيان و بديع شناخته شده است كه در ابتدا به هم آميخته بود، اما به مرور زمان و بيشتر در تأليفهاي عربي از يكديگر تفكيك شد و هريك به عنوان فني خاص نام گرفت.<sup>6</sup><br />
<br />
'''تاريخچة بلاغت:''' الف) بلاغت در ادب عربي: بلاغت در ادبيات و رسالههاي عربي نخست در عصر جاهلي و با سرودههاي شاعران اين دوره چون زُهير، حطيئه و ديگران شكل گرفت. با ظهور اسلام و گسترش آن از شبه جزيرة عربستان به سرزمينهاي اطراف، ادب عرب نيز به آن نواحي نفوذ يافت و نزول قرآن كريم منجر به طرح اولين مسائل بلاغي با هدف درك بهتر اين كتاب آسماني توسط راويان شد.<sup>7</sup> كهنترين سندي كه در آن از صناعات ادبي قرآن سخن رفته، ''معاني القرآن'' تأليف فراّء كوفي (د 207 ق) از راويان سدة 3ق/ 9م است.<sup>8</sup> در اين سده و نيز در سدة 4ق / 10م دانشمندان ديگري نظير جاحظ (د 255 ق) در ''البيان والتبيين''، ابن قتيبه (د 276 ق) در ''الشعر و الشعرا،'' عبدالله بن مُعتِز (د 296 ق) در ''البديع'' و قدامة بن جعفر (د 337 ق) در نقد الشعر به مسائل مهمي دربارة بلاغت پرداختند.<sup>9</sup> از اواسط سدة 4 تا اوايل سدة 5 ق / 11م متكلماني از جمله رُمّاني (د 386 ق) در ''النُكَتْ في اعجاز القرآن''، باقلاني (د 403 ق) در ''اعجازالقرآن'' و به ويژه عبدالقاهر جرجاني (د 471 ق) در كتابهاي ''دلائل الاعجاز و اسرارالبلاغه'' بحثهاي با ارزشي در باب بلاغت مطرح كردند. جرجاني با تدوين دو كتاب اخير تحولي بزرگ در علم بلاغت پديد آورد.<sup>10</sup> در سدة 7 ق/ 13م ابن اثير موصلي (د 637ق / 1239م) ''المثل السائر في ادب الكاتب و الشاعر'' و ابن ميثم بحراني ''تجريدالبلاغه'' و سراجالدين سكاكي (د 626ق/ 1228م) نيز ''مفتاح العلوم'' را در علوم ادب و بلاغت به نگارش درآورند.<sup>11</sup> در سدة 8ق / 14م ادباي بلاغت به تلخيص كتابهاي پيشين پرداختند. مهمترين اين تلخيصها، تلخيص ''المفتاح'' اثر خطيب قزويني (د 739ق/ 1338م) بود.<sup>12</sup> گروهي از دانشمندان از جمله سعدالدين تفتازاني (د 791 يا 792ق/ 1388 يا 1389م) شروحي بر اين تلخيصها نوشتند. تفتازاني شروح خود را ''مختصر و مطول'' ناميد.<sup>13</sup> از سدة 9ق/ 15م به بعد نويسندگان علوم بلاغي آثاري در پيروي از پيشينيان عرضه كردند.<sup>14</sup> ب) بلاغت ادب فارسي: تحقيقات نشان ميدهد كه ايرانيان در روزگار پيش از اسلام بهويژه در دورة ساسانيان در علم بلاغت قواعد و قوانين مدوّني داشتند. جاحظ از كاروند به عنوان يكي از كتابهاي بلاغت عجم ياد كرده است.<sup>15</sup> در اواخر سدة 5ق/ 11م محمد بن عمر رادوياني نخستين كتاب بلاغت فارسي را به نام ''ترجمان البلاغه''٭ نوشت. در سدة 6ق/ 12م رشيدالدين / رشيد وطواط٭ (د 573 ق) با اقتباس از اثر رادوياني، ''حدائق السحر في دقائق الشعر'' را به نگارش درآورد. همچنين در اوايل سدة 7 ق / 13م، شمس قيس رازي ''المعجم في معاييراشعار العجم'' را در علوم بلاغي عرضه كرد. اين سه كتاب از امهات كتابهاي بلاغت فارسي به شمار ميروند.<sup>16</sup> حسين محمدشاه نيز در سدة 7 ق در خارج از كشور كتاب ''كنزالفوائد'' را در علوم بلاغي پديد آورد. در سدة 8 ق/ 16م تاج الحلاوي كتابي در علم بديع به نام ''دقايق الشعر'' تأليف كرد. در سدههاي 9 و 10 ق/ 15 و 16م نويسندگاني چون ملاحسين واعظ كاشفي (906ق/ 1500م) مؤلف ''بدايع الافكار في صنايع الاشعار'' آثاري در علم بديع، عروض و قافيه نوشتند. در سدههاي 11، 12 و 13 ق/ 17، 18 و 19م هم تأليفاتي در زمينة علوم بلاغي نظير معاني، بيان و بديع تأليف شد كه بيشتر تقليدي از آثار نويسندگان پيشين بود. از ميان اين آثار به ''انوارالبلاغه'' اثر محمد هادي مازندراني، ''رسالة بيان بديع'' تأليف شمسالعلما گرگاني (د 1305ق / 1926م) ميتوان اشاره كرد.<sup>17</sup> در سدة 14ق/ 20م نويسندگان علوم بلاغي آثاري تأليف كردند كه برخي از آنها تقليدي از كتابهاي پيشين به شمار ميرفت و بعضي ديگر با نوآوريها و دخل و تصرف در صناعات بديعي همراه بود. استاد جلالالدين همايي (د 1359ش/ 1980م) مؤلف ''فنون بلاغت و صناعات ادبي'' و محمد خليل رجايي مؤلف ''معالم البلاغه'' از نويسندگان موفق اين دوره هستند.<sup>18</sup> <br />
<br />
'''مآخذ:'''<br />
<br />
1. ميرصادقي (ذوالقدر)، ميمنت. '''''واژهنامة هنر شاعري'''''. تهران: كتاب مهناز، چ2، 1376، ص40.<br />
<br />
2. اسفنديارپور، هوشمند. '''''عروسان سخن.''''' تهران: فردوس، چ1، 1383، ص15.<br />
<br />
3. علويمقدم، محمد؛ اشرفزاده، رضا. '''''معاني و بيان'''.'' تهران: سمت، چ1، 1376، ص25.<br />
<br />
4. رضانژاد (نوشين)، غلامحسين. '''''اصول علم بلاغت در زبان فارسي'''''. تهران: انتشارات الزهراء ، چ1، 1367، ص30.<br />
<br />
5. نصيريان، يدالله. '''''علوم بلاغت و اعجاز قرآن'''''. تهران: سمت، چ2، 1380، ص37.<br />
<br />
6. همايي، جلالالدين. '''''فنون بلاغت و صناعات ادبي'''''. تهران: توس، چ2، 1361، ج1، ص8.<br />
<br />
7. اسفنديارپور، هوشمند. همان، ص 16، 17.<br />
<br />
8. صفوي، كوروش. «فنون بلاغت، تاريخچه»، '''''فرهنگنامة ادبي فارسي ؛ دانشنامة ادب فارسي (2).''''' به سرپرستي حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چ1، 1376، ص1070.<br />
<br />
9. اسفنديارپور، هوشمند. همان، ص18.<br />
<br />
10. زرينكوب، حميد. «تكامل بلاغت و بديع در قرن چهارم و پنجم هجري»، '''''مجلة دانشكدة ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي'''. مشهد'': س11، ش2، ص215، 217 ، 218.<br />
<br />
11. رضانژاد (نوشين)، غلامحسين. همان، ص53.<br />
<br />
12. ميرصادقي (ذوالقدر) ، ميمنت. همان، ص41.<br />
<br />
13. علويمقدم، محمد. «بحثي در تطور بلاغت تا قرن هشتم هجري»، '''''پردگيان خيال ؛ ارجنامة محمد قهرمان'''''. به درخواست و اشراف محمد رضا شفيعي كدكني و محمد جعفر ياحقي ، مشهد: دانشگاه فردوسي و انجمن آثار و مفاخر فرهنگي خراسان رضوي ، چ1، 1384، ص300.<br />
<br />
14. اسفنديارپور، هوشمند. همان، ص20.<br />
<br />
15. داد، سيما'''''. فرهنگ اصطلاحات ادبي'''''. تهران: مرواريد ، چ1 (ويرايش جديد)، 1382، ص80.<br />
<br />
16. علوي مقدم، محمد. همان، ص297، 298.<br />
<br />
17. اسفنديارپور، هوشمند. همان، ص24، 25.<br />
<br />
18. همان، 25، 26.<br />
<br />
و نيز نگ: شيرازي، امين. '''''آيين بلاغت'''''. بيجا، احمد امين شيرازي، 1369؛ عسگري، حسنبن عبدالله. '''''معيار البلاغه: مقدمهاي در مباحث علوم بلاغت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1372؛ شفيعيكدكني، محمدرضا. '''''صور خيال در شعر فارسي، تحقيق در تطور ايماژهاي شعر فارسي و سير نظرية بلاغت در اسلام و ايران'''''. تهران: نيل، 1350.<br />
<br />
ابوالقاسم رادفر</div>Samei