https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%DB%8Cبلوچی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-21T18:51:14Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%DB%8C&diff=7258&oldid=prevSamei: /* مآخذ */2025-05-08T17:59:30Z<p><span class="autocomment">مآخذ</span></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%DB%8C&diff=7258&oldid=7254">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%DB%8C&diff=7254&oldid=prevSamei در ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۵۵2025-05-08T17:55:19Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%DB%8C&diff=7254&oldid=7177">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%DB%8C&diff=7177&oldid=prevSamei در ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۵2025-05-08T16:15:07Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%DB%8C&diff=7177&oldid=351">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%DB%8C&diff=351&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی « '''بلوچي'''/ bæluςi/، از زبانهاي ايراني شاخة شمال غربي است<sup>1</sup> كه با زبانهاي كردي، گيلكي، مازندراني، تالشي، زازا، گوراني، اورموري، پَراچي و... رابطة خواهري دارد.<sup>2</sup> بلوچي در پارهاي از ويژگيها همسو با پارتي و متفاوت با فارسي ميانه و در...» ایجاد کرد2024-08-12T13:58:19Z<p>صفحهای تازه حاوی « '''بلوچي'''/ bæluςi/، از زبانهاي ايراني شاخة شمال غربي است<sup>1</sup> كه با زبانهاي كردي، گيلكي، مازندراني، تالشي، زازا، گوراني، اورموري، پَراچي و... رابطة خواهري دارد.<sup>2</sup> بلوچي در پارهاي از ويژگيها همسو با پارتي و متفاوت با فارسي ميانه و در...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div> <br />
'''بلوچي'''/ bæluςi/، از زبانهاي ايراني شاخة شمال غربي است<sup>1</sup> كه با زبانهاي كردي، گيلكي، مازندراني، تالشي، زازا، گوراني، اورموري، پَراچي و... رابطة خواهري دارد.<sup>2</sup> بلوچي در پارهاي از ويژگيها همسو با پارتي و متفاوت با فارسي ميانه و در مواردي همسو با فارسي ميانه و در تقابل با پارتي و در مواردي با هر دو زبان متفاوت است.<sup>3</sup> نياي بلوچي نامشخص است<sup>4</sup> و مهمترين گويشهاي آن عبارتند از: 1. رَخشاني (با سه زير شاخة اصلي كلاتي، پنجگوري و سرحدي) 2- سراواني 3- لاشاري 4- كِچي 5- گويشهاي ساحلي 6- بلوچي تپة شرقي.<sup>5</sup> مطابق يك طبقهبندي ديگر، بلوچي به دو شاخة شرقي و غربي تقسيم ميشود؛ شاخة غربي خود به دو زير شاخة مَكراني (ساحلي، لاشاري، كِچي) و رَخشاني (سراواني و رَخشاني) تقسيم ميشود.<sup>6</sup> از ميان گويشهايي كه نام برده شد، گويش هاي ساحلي، سراواني، سرحدي و لاشاري در ايران رايج است و در اين ميان سراواني از وجهة بيشتري برخوردار است و برنامههاي بلوچي راديو زاهدان به اين گويش پخش ميشود.<sup>7</sup> گويش لاشاري از گويشهاي محافظه كار بلوچي، فقط در ايران رواج دارد.<sup>8</sup> گويش كُرُشي رايج در ميان شترداران ايل قشقايي گونهاي از بلوچي است.<sup>9</sup> جمعيت بلوچهاي جهان را در 1379ش (2000م) حدود 8 ميليون دانستهاند. جمعيت كل بلوچهاي ايران 000/856 نفر ذكر شده است.<sup>10</sup>(← بلوچ، قم) بسياري از سخنگويان بلوچي دو يا سه زبانهاند.<sup>11</sup> حدود يك سوم واژههاي بلوچي را وام واژههاي فارسي و عربي تشكيل ميدهد.<sup>12</sup> واژههاي قرضي زيادي از سندي، براهويي، پشتو،<sup>13</sup> لهْندْا و اخيراً اردو به بلوچي راه يافته است.<sup>14</sup> /zūt/ به معني «زود» از فارسي افغاني، / ēr/ به معني زير از /ēr/ فارسي ميانه يا /z-īr/ فارسي نو وارد واژگانِ بلوچي شده است.<sup>15</sup> فارسي در دستگاههاي آوايي، واژگاني، نحوي و ساخت واژي زبان بلوچي تأثير گذاشته است.<sup>16</sup> بلوچي شرقي تأثير بيشتري از زبانهاي هندي پذيرفته كاربرد آن بسيار محدودتر از بلوچي غربي است؛ برخي ويژگيهاي بلوچي غربي عبارتند از:<sup>17</sup> بلوچي غربي داراي 3 واكة كوتاه /α,i,u/، 5 واكة بلند /(=ō)o و(=ē)e و ā,ī,ū /، دو واكة مركب /αy,αw / و 26 همخوان /p,b,t,d,k/ ŗ و (=γ)ġ وg,s,z,š,ž,h,č,?,m,w,y,t,d,q,f,x/ است.<sup>18</sup> همخوانهاي /(ŗ) وt,d,q,f,x,ġ/ تنها در وام واژهها ديده ميشوند. همخوانهاي /f,x,ġ/ در گويش رَخشاني غالباً باقي ميمانند، اما در مكراني به ترتيب به /g/، /k يا h / و /p/ بدل ميشوند.<sup>19</sup> تحولات آوايي زبان بلوچي بسيار شبيه تحولات آوايي زبان پارتي و گاه نيز شبيه تحولات آوايي زبان فارسي ميانه است.<sup>20</sup> مهمترين ويژگي آوايي زبان بلوچي از لحاظ تاريخي حفظ همخوانهاي ايراني باستان در ميان دو واكه يا دو واكدار و نيز در موضع پاياني است، مانند āp (آب، اوستايي ـ āp)، dantān (دندان، اوستايي ـ dantan، rōč (روز، اوستايي ـ raočah= روشنايي).<sup>21</sup> اسم در زبان بلوچي جنس دستوري ندارد، اما داراي دو شمار مفرد و جمع و 4 حالت فاعلي، غيرفاعلي، رايي و اضافي است.<sup>22</sup> نشانة نكره پسوند –ē است.<sup>23 </sup>صفت از لحاظ شمار و حالت با موصوف خود مطابقت نميكند<sup>24</sup> و نشانة صفت تفضيلي پسوند -tir است، اما نشانة خاصي براي صفت عالي وجود ندارد.<sup>25</sup> ضماير شخصي، اشاره و پرسشي نيز داراي 4 حالت فاعلي، غير فاعلي، رايي و اضافي هستند.<sup>26</sup> صرف فعل بلوچي بر پاية بُن مضارع و ماضي است. بُن ماضي با افزودن پسوند –(i)ta به بُن مضارع به دست ميآيد.<sup>27</sup> پيشوند نفي-na و پيشوند نهي –ma است.<sup>28</sup> ترتيب كلمات در جملات ساده غالباً فاعل ـ مفعول ـ فعل (sov) است، اما در مقايسه با فارسي، بلوچي به سبب برخورداري از حالت دستوري در ترتيب كلمات آزادي عمل بيشتري دارد.<sup>29</sup> خط عربي با پارهاي تغييرات براي نگارش زبان بلوچي در ايران به كار گرفته ميشود.<sup>30</sup> از خطهاي ديگر مانند اردو (پاكستان) و نگارش پشتو (در افغانستان) نيز براي نوشتن بلوچي استفاده ميشود.<sup>31</sup> زبان بلوچي در پاكستان براي كاربرد در رسانهها آموزش و پرورش به رسميت شناخته شده است.<sup>32</sup> ميراث ادبي بلوچ مجموعهاي از ترانههاي حماسي يا پهلواني كهن، ترانههاي قبيلهاي جديد، ترانههاي رمانتيك، تصنيفهاي عاشقانه و غنايي، شعرهاي ديني و آموزشي و شعرهاي كوتاه ميباشد.<sup>33</sup> <br />
<br />
<br />
'''مآخذ:'''<br />
<br />
1. الفنباين، يوزف. 1383، «بلوچي»، '''''راهنماي زبانهاي ايراني: زبانهاي ايراني نو'''''. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغبيدي، تهران: ققنوس، ص581.<br />
<br />
2. Payne, John. 1987, "Iranian languages". '''''The world’s major languages.''''' ed: Bernard Comrie. London & New york: Rout ledge. p 514.<br />
<br />
3. الفنباين، يوزف. 1383، «بلوچي». ص581و 2.<br />
<br />
4. Elfenbein, J. 1960. "BALŪČ", ''''' The Encyclopeadia of Islam'''''. Netherlands: Brill & leiden pub. Vol. I, p. 1006.<br />
<br />
5. Jahani, c. 1989. '''''Standardization and orthography''''' in the Baluchi language. UPP sala, p. 74.<br />
<br />
6. Ibid, p. 74; cf Payne, John. 1992. "Iranian languages". '''''International Encyclopeadia of Linguistics,''''' ed. William Bright. Oxford University Press. Vol II, p. 231; cf Grimes, Barbara. (ed.) 1992. '''''Ethnologue: Languages of the world'''''. 12th edn. Texas: Summer Institute of Linguistics. P. 639.<br />
<br />
7. Elfenbein, J. 1977. '''''The Baluchi Language: A dialectology with texts.''''' Karachi. P. 20.<br />
<br />
8. Elfenbein, J. 1989. "Baloči", '''''compendium Linguarum Iranicum,''''' ed. R. Schmitt. Wiesbsden. P 351-2.<br />
<br />
9. رضايي باغبيدي، حسن. 1383، «بلوچي»، '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ج120، ص520.<br />
<br />
10. Grimes, Barbara. (Ed). 1992. '''''Ethnologue: Languages of the world'''''. 12th edn . P. 639.<br />
<br />
11. Elfenbein, J. 1989. "Baluchistan". P 634; cf<br />
<br />
تاكي، گيتي. 1383، «دو زبانههاي بلوچ»، مجموعه مقالههاي ششمين كنفرانس زبانشناسي، به كوشش ابراهيم كاظمي، تهران: دانشگاه علامه طباطبايي، ص97- 105.<br />
<br />
12. Elfenbein, J. 1989. "Baloči". P 358.<br />
<br />
13. Elfenbein, J. 1960. "BALŪČ". P 1005- 1007.<br />
<br />
14. Elfenbein, J. 1989. "Baluchistan". P 640.<br />
<br />
15. Ibid, p. 640.<br />
<br />
16. يوسفيان، پاكزاد. 1383، «توصيف گروه اسمي گويش بلوچي»، '''''گويش شناسي، ضميمة فرهنگستان.''''' تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسي، ج1، ش3، ص82.<br />
<br />
17. رضايي باغبيدي، حسن. 1383، «بلوچي»، ص520.<br />
<br />
18. Jahani, c. 1989. p. 80- 81.<br />
<br />
19. Ibid, p. 81.<br />
<br />
20. Elfenbein, J. 1989. "Baloči". P. 353.<br />
<br />
21. Ibid.<br />
<br />
22. رضايي باغبيدي، حسن. 1383، «بلوچي»، ص521.<br />
<br />
23. همانجا. به نقل از گايگر، 1895ـ 1901، ص239.<br />
<br />
24. همانجا. به نقل از گريرسن، 1921، ص342.<br />
<br />
25. همانجا. به نقل از گايگر، 1895ـ 1901، ص239 و گريرسن، 1921، ص342- 343.<br />
<br />
26. Elfenbein, J. 1989. "Baloči". P. 355.<br />
<br />
27. Ibid, p. 365.<br />
<br />
28. رضايي باغبيدي، حسن. 1383، «بلوچي»، ص521. به نقل از گريرسن، 1921، ص354- 355.<br />
<br />
29. همان. ص522.<br />
<br />
30. الفنباين، يوزف. 1383، '''''«بلوچي'''''». ص579- 580.<br />
<br />
31. همان. ص580.<br />
<br />
32. بلوكباشي، علي. 1383، «بلوچي، ادبيات»، '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، ج12، ص501- 502.<br />
<br />
33. همان. ص523- 524. به نقل از دِيْمز، 1907، ص21- 29.<br />
<br />
احمد رمضانی و اسو کلایی</div>Samei