تاریخ قبل از اسلام - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Maedeh در ‏۲۴ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۰۶

2026-02-24T14:06:21Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۲۴ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۵۰

2026-02-24T10:50:23Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۲۴ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۲

2026-02-24T10:12:23Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۲۱ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۴۳

2026-01-21T07:43:41Z

نمایش تغییرات

Samei: /* هخامنشیان */

2026-01-20T21:28:43Z

هخامنشیان

نمایش تغییرات

Samei در ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۴۲

2026-01-20T20:42:11Z

نمایش تغییرات

Samei: /* پارت‌ها */

2026-01-20T20:09:59Z

پارت‌ها

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۰۹
خط ۳۳۳:		خط ۳۳۳:
	[[هخامنشیان\|هخامنشی]] نیز، که انساب و نزدیکی‌ها رعایت می‌شد، به ترتیب از [[پارسیان]]- [[مادها]]- [[پارتیان]] و به روایت اعتمادالسلطنه، پارتی‌ها در دوره‌ای از عمر پادشاهی خود، در مذاکرات با رومی‌ها و سایر دول خارجه، با زبان یونانی می‌گفتند و می‌نوشتند. این امر بدون شک کنایه از اقداماتی دارد که برای جلب نظر عناصر یونانی به کار می‌رفت و از طرفی نیز جماعات شهرنشین اصولاً جامعه [[پارتیان\|پارت‌ها]] جامعه کوچ‌نشین آریایی بوده است. ساختار جامعه آریایی بر مبنای دسته بندی زیر بودند:		[[هخامنشیان\|هخامنشی]] نیز، که انساب و نزدیکی‌ها رعایت می‌شد، به ترتیب از [[پارسیان]]- [[مادها]]- [[پارتیان]] و به روایت اعتمادالسلطنه، پارتی‌ها در دوره‌ای از عمر پادشاهی خود، در مذاکرات با رومی‌ها و سایر دول خارجه، با زبان یونانی می‌گفتند و می‌نوشتند. این امر بدون شک کنایه از اقداماتی دارد که برای جلب نظر عناصر یونانی به کار می‌رفت و از طرفی نیز جماعات شهرنشین اصولاً جامعه [[پارتیان\|پارت‌ها]] جامعه کوچ‌نشین آریایی بوده است. ساختار جامعه آریایی بر مبنای دسته بندی زیر بودند:

	# نمان~~<ref>vis</ref>~~ یا دمان ~~<ref>nman</ref>~~های مستقل (خانمان‌ها یا دودمان‌ها): این هسته که کوچک‌ترین واحد جمعیتی جامعه به شمار می‌رفتند، همان خانواده گسترده یا «گروه خانوادگی» بودند؛		# نمان(nman) یا دمان(dman) های مستقل (خانمان‌ها یا دودمان‌ها): این هسته که کوچک‌ترین واحد جمعیتی جامعه به شمار می‌رفتند، همان خانواده گسترده یا «گروه خانوادگی» بودند؛
	# ویس:~~<ref>dman</ref>~~ چند گروه خانوادگی (نمان- دمان) بر روی هم یک «ویس» را پدید می‌آوردند؛		# ویس(Vis): چند گروه خانوادگی (نمان- دمان) بر روی هم یک «ویس» را پدید می‌آوردند؛
	# زنتو:~~<ref>dahyu</ref>~~ چند «ویس» یک «زنتو» را پدید می‌آورد. زنتو از نظر اجتماعی و جمعیتی برتر؛		# زنتو(Zantu): چند «ویس» یک «زنتو» را پدید می‌آورد. زنتو از نظر اجتماعی و جمعیتی برتر؛
	# دهیو: ~~<ref>Zantu</ref>~~دو تا سه «زنتو» بر روی هم یک «دهیو» را پدید می‌آورد، که بزرگ‌ترین واحد جمعیتی و اجتماعی مستقل جامعه به شمار می‌رفت. «بزرگ دهیو» فرمانروایی بود که بر فرمانرواهای کوچک‌تر زنتوها فرمان می‌راند. تسلط یک دهیو بر دیگر دهیوها معمولاً با جنگ یا از راه‌های سیاسی صورت می‌گرفت.<ref>اعتمادالسلطنه، دررالتیجان فی اخبار بنی‌اشکان، ص ۱۹۵.</ref>		# دهیو(dahyu): دو تا سه «زنتو» بر روی هم یک «دهیو» را پدید می‌آورد، که بزرگ‌ترین واحد جمعیتی و اجتماعی مستقل جامعه به شمار می‌رفت. «بزرگ دهیو» فرمانروایی بود که بر فرمانرواهای کوچک‌تر زنتوها فرمان می‌راند. تسلط یک دهیو بر دیگر دهیوها معمولاً با جنگ یا از راه‌های سیاسی صورت می‌گرفت.<ref>اعتمادالسلطنه، دررالتیجان فی اخبار بنی‌اشکان، ص ۱۹۵.</ref>

	قبایل ایرانی ساکن غرب ایران در اثر تماس و تبادل نظر مدنی دایمی با بابل، عیلام و آشور به‌مرور زمان در ساختار اجتماعی خود تغییراتی دادند که طبعاً تحولات ناشی از یکجانشینی هم در این امر مؤثر بوده. پادشاهان [[ماد]] و [[هخامنشیان\|هخامنشی]] با گذشت زمان از اقتدار و قدرت رؤسای طوایف کاستند و به قدرت خود افزودند. طبیعتاً چون زندگی اقوام ساکن ایران (آریایی‌های شرق ایران) به شکل اولیه خود نزدیک‌تر بود، ساختار اجتماعی- سیاسی حیات کوچ‌نشین بر محور اقتصاد شبانی را بیشتر حفظ کرده‌بود. اشکانیان از میان قوم [[پارتیان\|پارت‌ها]] با چنین ساختار سیاسی و اجتماعی روی‌کار آمدند. اما در ایران به علت تقویت ریشه‌ای حکام نیمه مستقل توسط اسکندر و سلوکیان، ناگزیر بودند به آنان امتیازاتی بدهند. محققین ایجاد و تشکیل دولت اشکانی را نوعی انتقال قدرت از غرب ایران به شمال شرقی ایران می‌دانند. همچنین دولت اشکانی را دولتی پاک‌تر به حساب می‌آورند و ویژگی‌های ایرانی‌گری را در آنان چشمگیرتر می‌دانند. هر چند این دولت تا مدتی در ظاهر صبغه و رنگ یونانی داشت؛ اما به عنوان حافظان سنن ایرانی در برابر حاکمیت یونانی، یعنی وارثان اسکندر، و همچنین به عنوان حافظان بزرگ ایران در مقابل روم و قبایل مهاجم شمال و شرق اهمیت عمده‌ای پیداکرد. چون اشکانیان نزدیک‌ترین نوع زندگی را به حیات اولیه آریایی داشتند؛ خانواده‌های هفت‌گانه آریایی را در جریان مبارزه با مهاجمان و حکام بیگانه به خدمت‌گرفتند و آنها را تقویت‌کردند، بویژه خانواده‌های سورن و قارن که به نظر می‌رسد در این دوران اهمیت بیشتری یافته‌اند.		قبایل ایرانی ساکن غرب ایران در اثر تماس و تبادل نظر مدنی دایمی با بابل، عیلام و آشور به‌مرور زمان در ساختار اجتماعی خود تغییراتی دادند که طبعاً تحولات ناشی از یکجانشینی هم در این امر مؤثر بوده. پادشاهان [[ماد]] و [[هخامنشیان\|هخامنشی]] با گذشت زمان از اقتدار و قدرت رؤسای طوایف کاستند و به قدرت خود افزودند. طبیعتاً چون زندگی اقوام ساکن ایران (آریایی‌های شرق ایران) به شکل اولیه خود نزدیک‌تر بود، ساختار اجتماعی- سیاسی حیات کوچ‌نشین بر محور اقتصاد شبانی را بیشتر حفظ کرده‌بود. اشکانیان از میان قوم [[پارتیان\|پارت‌ها]] با چنین ساختار سیاسی و اجتماعی روی‌کار آمدند. اما در ایران به علت تقویت ریشه‌ای حکام نیمه مستقل توسط اسکندر و سلوکیان، ناگزیر بودند به آنان امتیازاتی بدهند. محققین ایجاد و تشکیل دولت اشکانی را نوعی انتقال قدرت از غرب ایران به شمال شرقی ایران می‌دانند. همچنین دولت اشکانی را دولتی پاک‌تر به حساب می‌آورند و ویژگی‌های ایرانی‌گری را در آنان چشمگیرتر می‌دانند. هر چند این دولت تا مدتی در ظاهر صبغه و رنگ یونانی داشت؛ اما به عنوان حافظان سنن ایرانی در برابر حاکمیت یونانی، یعنی وارثان اسکندر، و همچنین به عنوان حافظان بزرگ ایران در مقابل روم و قبایل مهاجم شمال و شرق اهمیت عمده‌ای پیداکرد. چون اشکانیان نزدیک‌ترین نوع زندگی را به حیات اولیه آریایی داشتند؛ خانواده‌های هفت‌گانه آریایی را در جریان مبارزه با مهاجمان و حکام بیگانه به خدمت‌گرفتند و آنها را تقویت‌کردند، بویژه خانواده‌های سورن و قارن که به نظر می‌رسد در این دوران اهمیت بیشتری یافته‌اند.

Samei: /* قیام بردیای دروغین و حکومت وی */

2026-01-20T20:06:22Z

قیام بردیای دروغین و حکومت وی

نمایش تغییرات

Samei در ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۹

2026-01-20T19:49:28Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۹
خط ۲۸۰:		خط ۲۸۰:
	===== داریوش سوم(۳۳۰-۳۳۶ ق.م.) =====		===== داریوش سوم(۳۳۰-۳۳۶ ق.م.) =====
	این پادشاه در نخستین اقدام خود، باگواس راکشت. مورخان همین امر را یکی از دلایل انقراض سلسله هخامنشی می‌دانند زیرا حکومت از وجود مردی بااراده محروم شد. در این روزگار، اسکندر مقدونی پسر فیلیپ پابه صحنه جهانگیری نهاد و در خلال سه جنگ «ایسوس» و «گوگامل» و «اربل» که در خلال سال‌های ۳۳۳ تا ۳۳۰ق.م اتفاق افتاد، شاه ضعیف‌المزاج و خائف را به شکست و هزیمت واداشت و امپراتوری بزرگ [[هخامنشیان\|هخامنشی]] را، بعد از قریب دو قرن و نیم درخشش در عرصه جهانداری و مدنیّت، از میان برداشت.<ref>م. م. دیاکونوف، همان‌کتاب، صص ۱۵۴.۱۵۵.</ref>		این پادشاه در نخستین اقدام خود، باگواس راکشت. مورخان همین امر را یکی از دلایل انقراض سلسله هخامنشی می‌دانند زیرا حکومت از وجود مردی بااراده محروم شد. در این روزگار، اسکندر مقدونی پسر فیلیپ پابه صحنه جهانگیری نهاد و در خلال سه جنگ «ایسوس» و «گوگامل» و «اربل» که در خلال سال‌های ۳۳۳ تا ۳۳۰ق.م اتفاق افتاد، شاه ضعیف‌المزاج و خائف را به شکست و هزیمت واداشت و امپراتوری بزرگ [[هخامنشیان\|هخامنشی]] را، بعد از قریب دو قرن و نیم درخشش در عرصه جهانداری و مدنیّت، از میان برداشت.<ref>م. م. دیاکونوف، همان‌کتاب، صص ۱۵۴.۱۵۵.</ref>
	=== عصر اسکندر ===		=== [[عصر اسکندر]] ===
	زندگانی مردم و حقوق آنان در عصر اسکندر مقدونی شدیداً آسیب دید و نه‌تنها سکنه ایران، بلکه مردم تمامی آسیا و حتی ساکنان یونان نیز از نظر تأمین جانی، آزادی مذهبی و اقتصادی امنیت نداشتند. برخلاف تسامح کوروش و حکمت و تعلّم داریوش، اسکندر فقط به جهانگیری و جهانشاهی می‌اندیشید؛ درنتیجه قتل و غارت و از میان بردن آزادی ملت‌های مغلوب، با اقدامات وی قرین و همراه بود. از سوی دیگر سیاست‌های نظامیگری أسکندر و سردارانش، یونان و جامعه ایرانی را به انحطاط کشانید. یونان دیگر هرگز عصر طلایی پریکلس را، در دوران تسلط اسکندر بر یونان و بعد از آن ندید. ایران نیز دهه‌ها درگیر ظلم و زورگویی‌های، سرداران اسکندر بود تا توانست در عصر پارت‌ها نفسی تازه کند و متجاوزان و زورگویان را بیرون براند. به تعبیر گیرشمن: «اسکندر برای اطمینان از عقب دستور داد تبس را، که مردم آن ساخلو مقدونی را به قتل رسانیده‌بودند، بسوزانند و سکنه آن را به بردگی بفروشند»<ref>رومن گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ص ۲۳۸.</ref> و: «شهرهای یونانی یکی پس از دیگری تسخیر شد و آزادی آنها اعلام گردید، اما در بین آنها شهرهایی مانند «هالیکارناسوس» یاهانیکارناس وجود داشت که خواستند نسبت به شاه بزرگ وفادار بمانند و بدین‌وسیله ثابت کردند که یوغ پارسیان برای آنها سنگین نبوده‌است. هالیکارناسوس در مدت محاصره دچار حریق‌گردید!»<ref>همان، ص ۲۳۹.</ref> «از میان همه شهرهای فنیقیه فقط «تیر» مقاومتی لجوجانه نشان داد. در نتیجه هفت ماه کار اسکندر را به تعویق انداخت. تیر سقوط کرد و مغلوبیت آن موجب انهدام تفوق بحری و تجارتی فنیقیه گردید. اسکندریه - شهر جدیدی که اسکندر بنا کرد - جانشین تیرگردید و نیروی دریایی یونان جانشین نیروی دریایی آسیایی شد»<ref>همان، ص ۲۴۱</ref> نکته دیگر آنکه: «در اواخر ایام اقامت اسکندر در تخت ~~جمشید،~~ حادثه‌ای شدید موجب شد شهر شاهی دچار حریق گردد. آیا اسکندر مصمماً دستور این تخریب را برای انتقام آتن - که خشایارشا آن را خراب کرده‌بود - صادر کرد، چنانکه برخی بر این عقیده‌اند؟»<ref>همان، ص ۲۴۵.</ref>گیرشمن، که سعی می‌کند تهاجمات غرب به شرق را با تخفیف بیان‌کند، در مورد حریق تخت‌جمشید سعی، کرده‌است آن را اتفاقی قلمداد کند. این امر چندان قابل قبول نیست و طبق نظر مورخان قدیم از قبیل دیودوروس و ژوستن و فلوطرخس (پلوتارک)، اسکندر آن را تخریب و تاراج کرد و با سکنه اَنجا در نهایت خشونت رفتار کرد. وی در ادامه مطالب مربوط به اسکندر می‌نویسد: «اسکندر آخرین ماه‌های حیات خود را در تنظیم امور شاهنشاهی خود گذرانید. با الهاماتی عمیق که از افکار شاهان بزرگ هخامنشی در اقدامات خودگرفت، اصولی جدید - وسیع‌تر و انسانی‌تر - در آنها داخل کرد و تقسیم شاهنشاهی را به ایالات (شهربانی‌ها) قبول کرد و عده‌ای از ولات پارسی را به شغل خود باقی گذاشت، از جمله والیان شوش، بابل، پاراتکین، هرات و ماد بود.»<ref>همان، صص ۲۳۸، ۲۳۹، ۲۴۱، ۲۴۵، ۲۴۹.</ref> عبارات اخیر به‌خوبی نشان می‌دهد که اسکندر یک سردار نظامی و یک سرباز بیش نبود و اساساً جهانگشا و جنگ سالار بود و طرحی و برنامه‌ای خاص برای تغییر نظام و روش و مجموعه دستگاه اداری ایران نداشت و ناگزیر بود که طرح هخامنشیان و برنامه آنها را ادامه دهد. مورخ مشهور عصر ناصری، محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه صاحب کتاب دررالتیجان، که حیات او در شرایط خاص استبدادی گذشته است، و این امر در نوشته‌هایش به‌خوبی مشهود است تحقیقی گسترده و وسیع، با توجه به زمان خود، درباره اشکانیان نموده‌است به نام دُرَرُالتّیجان فی اَخبارِ بَنی‌الاشْکان. حتی او نیز بر اساس روش سنتی، اسکندر را که روزی این مملکت را غارت کرده بود، «اسکندر کبیر» می‌نامد. وی که به خوبی از تحقیقات قرون معاصر اروپاییان بهره برده‌است، می‌نویسد: <blockquote>«مورخین یونانی و رومی، حتی بعضی نویسنده‌های متعصب این عصر، اسکندر را ملامت می‌نمایند که چرا زی ایران را اختیار کرد و به این لباس ملبّس شد؟ اما صاحب‌نظران می‌دانند که او مردی مدبّر بود و گمان نمی‌کرد با عظمتی که او را حاصل شده در جوانی از این جهان می‌رود و خلفی او را نمی‌ماند که در ممالک وسیعه اسکندری خلیفه او باشد. لذا می‌خواست بنای سلطنت خود و اخلاف را به همرنگ کردن آمر و مأمور و پادشاه و رعیت محکم نماید. دلیل این مدعا آنکه با کمال قدرت، قوانین جمهوری و رسوم آزادی یونان را به حال خود گذاشت و استقلال ایران را - چنانکه بود - حفظ نمود. مثلاً در زمان کیان، ولات در ولایات تسلط کامل داشتند و نسلاً بعد نسل حکمرانی می‌نمودند. بعد از دارا همین‌قدر که تمکین اسکندر کردند، او وضع آنها را به هم نزد و حکومت آنها را تصدیق نمود و سردارهای یونانی را، که با او بودند و به فرمانروایی ولایات و تاراج کردن آن چشم داشتند، فقط به اعتبارات و امتیازات و مال ساکت و راضی ساخت و حتی آنها را در مشاوره‌ای که راجع به مهام و امور ایران بود دخالت نداد. در این باب تنها عقلا و وزرای ایرانی طرف مشورت او بودند، اگرچه یونانی‌ها در نفس‌الامر مکدر گشتند و از نظامی و قلعی، بلکه فلاسفه و علمای یونان، عاقبت با هم در قتل اسکندر مواضعه‌کردند.»<ref>محمد حسن خان اعتمادالسلطنه، دررالتیجان فی اخبار بنی‌اشکان، به کوشش و اهتمام نعمت احمدی، تهران: اطلس، ۱۳۷۱، ص ۵۲.</ref></blockquote>وی در جای دیگر درباره اسکندر می‌نویسد: «اسکندر کبیر چون بر ممالک ایران دست یافت، جمعی کثیر از مردم یونان را کوچانیده، در اقطار ایران سکنی داد. بعد از او خلفای او هم مادامی که حکومت این نواحی را داشتند این طریقه او را پیروی نمودند. بنابراین در شهرهای بزرگ عراق عرب و شامات و آسیای صغیر و ایران و ترکستان، بلکه تا حدود هندوستان، مهاجرین یونانی جای‌گرفته‌بودند و اینان در تربیت و تمدن به هیچ وجه با ملت پارت و اشکانی‌ها طرف مقایسه و نسبت نمی‌شدند؛ چه ملت یونان در آن دوره از حیث علوم و معارف و حرف و صنایع و فنون نظامی و آداب قشون کشی - اعم از اینکه تعرضی باشد یا دفاعی - با ایرانی‌های قدیم هم، نسبتی نداشته تا چه رسد به پارت‌ها که از کلیه این مزایا به کلی عاطل بوده‌اند. و از آنجا که هیچ دولت و سلطنتی را از وجود هنرمندان عالم و کاردانان عاقل و صاحب‌صنعتان ماهر و نویسندگان کافی گریزی نیست، آن جماعت یعنی یونانی‌های متمدن طرف ملاحظه و احترام اشکانیان‌گردیدند.»<ref>همان، ص ۱۷۴.</ref>		زندگانی مردم و حقوق آنان در [[عصر اسکندر\|عصر اسکندر مقدونی]] شدیداً آسیب دید و نه‌تنها سکنه ایران، بلکه مردم تمامی آسیا و حتی ساکنان یونان نیز از نظر تأمین جانی، آزادی مذهبی و اقتصادی امنیت نداشتند. برخلاف تسامح کوروش و حکمت و تعلّم داریوش، اسکندر فقط به جهانگیری و جهانشاهی می‌اندیشید؛ درنتیجه قتل و غارت و از میان بردن آزادی ملت‌های مغلوب، با اقدامات وی قرین و همراه بود. از سوی دیگر سیاست‌های نظامیگری أسکندر و سردارانش، یونان و جامعه ایرانی را به انحطاط کشانید. یونان دیگر هرگز عصر طلایی پریکلس را، در دوران تسلط اسکندر بر یونان و بعد از آن ندید. ایران نیز دهه‌ها درگیر ظلم و زورگویی‌های، سرداران اسکندر بود تا توانست در عصر پارت‌ها نفسی تازه کند و متجاوزان و زورگویان را بیرون براند. به تعبیر گیرشمن: «اسکندر برای اطمینان از عقب دستور داد تبس را، که مردم آن ساخلو مقدونی را به قتل رسانیده‌بودند، بسوزانند و سکنه آن را به بردگی بفروشند»<ref>رومن گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ص ۲۳۸.</ref> و: «شهرهای یونانی یکی پس از دیگری تسخیر شد و آزادی آنها اعلام گردید، اما در بین آنها شهرهایی مانند «هالیکارناسوس» یاهانیکارناس وجود داشت که خواستند نسبت به شاه بزرگ وفادار بمانند و بدین‌وسیله ثابت کردند که یوغ پارسیان برای آنها سنگین نبوده‌است. هالیکارناسوس در مدت محاصره دچار حریق‌گردید!»<ref>همان، ص ۲۳۹.</ref> «از میان همه شهرهای فنیقیه فقط «تیر» مقاومتی لجوجانه نشان داد. در نتیجه هفت ماه کار اسکندر را به تعویق انداخت. تیر سقوط کرد و مغلوبیت آن موجب انهدام تفوق بحری و تجارتی فنیقیه گردید. اسکندریه - شهر جدیدی که اسکندر بنا کرد - جانشین تیرگردید و نیروی دریایی یونان جانشین نیروی دریایی آسیایی شد»<ref>همان، ص ۲۴۱</ref> نکته دیگر آنکه: «در اواخر ایام اقامت اسکندر در [[تخت جمشید]]، حادثه‌ای شدید موجب شد شهر شاهی دچار حریق گردد. آیا اسکندر مصمماً دستور این تخریب را برای انتقام آتن - که [[خشایارشا]] آن را خراب کرده‌بود - صادر کرد، چنانکه برخی بر این عقیده‌اند؟»<ref>همان، ص ۲۴۵.</ref>گیرشمن، که سعی می‌کند تهاجمات غرب به شرق را با تخفیف بیان‌کند، در مورد حریق [[تخت جمشید\|تخت‌جمشید]] سعی، کرده‌است آن را اتفاقی قلمداد کند. این امر چندان قابل قبول نیست و طبق نظر مورخان قدیم از قبیل دیودوروس و ژوستن و فلوطرخس (پلوتارک)، اسکندر آن را تخریب و تاراج کرد و با سکنه اَنجا در نهایت خشونت رفتار کرد. وی در ادامه مطالب مربوط به اسکندر می‌نویسد: <blockquote>
			«اسکندر آخرین ماه‌های حیات خود را در تنظیم امور شاهنشاهی خود گذرانید. با الهاماتی عمیق که از افکار شاهان بزرگ هخامنشی در اقدامات خودگرفت، اصولی جدید - وسیع‌تر و انسانی‌تر - در آنها داخل کرد و تقسیم شاهنشاهی را به ایالات (شهربانی‌ها) قبول کرد و عده‌ای از ولات پارسی را به شغل خود باقی گذاشت، از جمله والیان شوش، بابل، پاراتکین، هرات و [[ماد]] بود.»<ref>همان، صص ۲۳۸، ۲۳۹، ۲۴۱، ۲۴۵، ۲۴۹.</ref> </blockquote>
			عبارات اخیر به‌خوبی نشان می‌دهد که اسکندر یک سردار نظامی و یک سرباز بیش نبود و اساساً جهانگشا و جنگ سالار بود و طرحی و برنامه‌ای خاص برای تغییر نظام و روش و مجموعه دستگاه اداری ایران نداشت و ناگزیر بود که طرح [[هخامنشیان]] و برنامه آنها را ادامه دهد. مورخ مشهور عصر ناصری، محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه صاحب کتاب دررالتیجان، که حیات او در شرایط خاص استبدادی گذشته است، و این امر در نوشته‌هایش به‌خوبی مشهود است تحقیقی گسترده و وسیع، با توجه به زمان خود، درباره اشکانیان نموده‌است به نام دُرَرُالتّیجان فی اَخبارِ بَنی‌الاشْکان. حتی او نیز بر اساس روش سنتی، اسکندر را که روزی این مملکت را غارت کرده بود، «اسکندر کبیر» می‌نامد. وی که به خوبی از تحقیقات قرون معاصر اروپاییان بهره برده‌است، می‌نویسد: <blockquote>«مورخین یونانی و رومی، حتی بعضی نویسنده‌های متعصب این عصر، اسکندر را ملامت می‌نمایند که چرا زی ایران را اختیار کرد و به این لباس ملبّس شد؟ اما صاحب‌نظران می‌دانند که او مردی مدبّر بود و گمان نمی‌کرد با عظمتی که او را حاصل شده در جوانی از این جهان می‌رود و خلفی او را نمی‌ماند که در ممالک وسیعه اسکندری خلیفه او باشد. لذا می‌خواست بنای سلطنت خود و اخلاف را به همرنگ کردن آمر و مأمور و پادشاه و رعیت محکم نماید. دلیل این مدعا آنکه با کمال قدرت، قوانین جمهوری و رسوم آزادی یونان را به حال خود گذاشت و استقلال ایران را - چنانکه بود - حفظ نمود. مثلاً در زمان کیان، ولات در ولایات تسلط کامل داشتند و نسلاً بعد نسل حکمرانی می‌نمودند. بعد از دارا همین‌قدر که تمکین اسکندر کردند، او وضع آنها را به هم نزد و حکومت آنها را تصدیق نمود و سردارهای یونانی را، که با او بودند و به فرمانروایی ولایات و تاراج کردن آن چشم داشتند، فقط به اعتبارات و امتیازات و مال ساکت و راضی ساخت و حتی آنها را در مشاوره‌ای که راجع به مهام و امور ایران بود دخالت نداد. در این باب تنها عقلا و وزرای ایرانی طرف مشورت او بودند، اگرچه یونانی‌ها در نفس‌الامر مکدر گشتند و از نظامی و قلعی، بلکه فلاسفه و علمای یونان، عاقبت با هم در قتل اسکندر مواضعه‌کردند.»<ref>محمد حسن خان اعتمادالسلطنه، دررالتیجان فی اخبار بنی‌اشکان، به کوشش و اهتمام نعمت احمدی، تهران: اطلس، ۱۳۷۱، ص ۵۲.</ref></blockquote>وی در جای دیگر درباره اسکندر می‌نویسد: «اسکندر کبیر چون بر ممالک ایران دست یافت، جمعی کثیر از مردم یونان را کوچانیده، در اقطار ایران سکنی داد. بعد از او خلفای او هم مادامی که حکومت این نواحی را داشتند این طریقه او را پیروی نمودند. بنابراین در شهرهای بزرگ عراق عرب و شامات و آسیای صغیر و ایران و ترکستان، بلکه تا حدود هندوستان، مهاجرین یونانی جای‌گرفته‌بودند و اینان در تربیت و تمدن به هیچ وجه با ملت پارت و اشکانی‌ها طرف مقایسه و نسبت نمی‌شدند؛ چه ملت یونان در آن دوره از حیث علوم و معارف و حرف و صنایع و فنون نظامی و آداب قشون کشی - اعم از اینکه تعرضی باشد یا دفاعی - با ایرانی‌های قدیم هم، نسبتی نداشته تا چه رسد به پارت‌ها که از کلیه این مزایا به کلی عاطل بوده‌اند. و از آنجا که هیچ دولت و سلطنتی را از وجود هنرمندان عالم و کاردانان عاقل و صاحب‌صنعتان ماهر و نویسندگان کافی گریزی نیست، آن جماعت یعنی یونانی‌های متمدن طرف ملاحظه و احترام اشکانیان‌گردیدند.»<ref>همان، ص ۱۷۴.</ref>

	با اینکه نویسنده مزبور کار قابل‌توجه و تقدیری برای تاریخ اشکانیان انجام داده، اما به چند نکته در تحلیل خود توجه نکرده است؛ اولاً اسکندر با دیدن قدرت، تجمل و امکانات شاهان هخامنشی شیفته مقام و موقعیت شاهی شد و خود نیز روش فرد محوری را برگزید و برای ادامه روش استبدادی ناگزیر بود به ایرانیان روی بیاورد و به یونانیان‌کم‌مهری‌کند. از سوی دیگر با کشوری عظیم به نام امپراتوری هخامنشی و ساختاری منسجم و مخصوص به خود مواجه بود و نمی‌توانست به‌سادگی آن را تغییر دهد. از سوی دیگر او شخصی خودپرست بود و قدرت‌طلبی را دوست داشت و طبیعی بودکه طبعی استبدادی داشته باشد. اما در مورد مهاجرت یونانی‌ها به ایران، اسکندر از نظر منافع خود درست عمل کرد و تغییر ساختار سیاسی، اجتماعی، را در طی زمان مورد توجه قرار داد. از سوی دیگر جماعات یونانی حداکثر بهره را از تجارت و کشاورزی و دامداری ایران می‌بردند. این تغییر ساختار اجتماعی - سیاسی تا پایان‌کار اشکانیان به عنوان یک عامل مهم در مقابل حکومت اشکانی‌ها عمل می‌کرد.		با اینکه نویسنده مزبور کار قابل‌توجه و تقدیری برای تاریخ اشکانیان انجام داده، اما به چند نکته در تحلیل خود توجه نکرده است؛ اولاً اسکندر با دیدن قدرت، تجمل و امکانات شاهان هخامنشی شیفته مقام و موقعیت شاهی شد و خود نیز روش فرد محوری را برگزید و برای ادامه روش استبدادی ناگزیر بود به ایرانیان روی بیاورد و به یونانیان‌کم‌مهری‌کند. از سوی دیگر با کشوری عظیم به نام امپراتوری هخامنشی و ساختاری منسجم و مخصوص به خود مواجه بود و نمی‌توانست به‌سادگی آن را تغییر دهد. از سوی دیگر او شخصی خودپرست بود و قدرت‌طلبی را دوست داشت و طبیعی بودکه طبعی استبدادی داشته باشد. اما در مورد مهاجرت یونانی‌ها به ایران، اسکندر از نظر منافع خود درست عمل کرد و تغییر ساختار سیاسی، اجتماعی، را در طی زمان مورد توجه قرار داد. از سوی دیگر جماعات یونانی حداکثر بهره را از تجارت و کشاورزی و دامداری ایران می‌بردند. این تغییر ساختار اجتماعی - سیاسی تا پایان‌کار اشکانیان به عنوان یک عامل مهم در مقابل حکومت اشکانی‌ها عمل می‌کرد.

Samei: /* منبع اصلی */

2026-01-20T19:45:07Z

منبع اصلی

نمایش تغییرات