تالشی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Karimian در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۹

2025-05-12T15:49:28Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۴۹
خط ۴۵:		خط ۴۵:
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

			== پیوند به بیرون ==
			زبان تالشی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/تالشی https://fa.wikifeqh.ir]

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	فریار اخلاقی		فریار اخلاقی

	~~== پیوند به بیرون ==~~
	~~زبان تالشی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/تالشی https://fa.wikifeqh.ir]~~
	[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]		[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
	[[رده:زبان شناسی]]		[[رده:زبان شناسی]]

Samei در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۰

2025-05-12T13:10:50Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۰
خط ۱:		خط ۱:
	[[پرونده:زبان تالشی.png\|بندانگشتی\|زبان تالشی ، برگرفته از سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/wiki/زبان_تالشی wiki/زبان_تالشی/https://fa.wikipedia.org]]]		[[پرونده:زبان تالشی.png\|بندانگشتی\|زبان تالشی ، برگرفته از سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/wiki/زبان_تالشی wiki/زبان_تالشی/https://fa.wikipedia.org]]]
	'''[[تالشی]]'''/ taleši/ از گروه شمال غربی زبان‌های ایرانی<ref>ارانسکی، یوسیف. م. '''''زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص139.</ref> و از زیر شاخه‌های خانواده زبان‌های هند و اروپایی. درباره معنای واژگانی «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهی آن را واژه‌ای محلی و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معنای گِل و لای می‌دانند و گروهی دیگر آن را صورت تغییر یافته واژه‌ای عبری، به معنای خطرناک و اسرارآمیز، می‌پندارند<ref>عبدلی، علی. '''''تات‌ها و تالشان'''''. تهران: 1369، مؤلف (با همکاری ققنوس)، ص8.</ref>. قوم تالش که برخی برای آن‌ها نسب ترکی<ref>خودزکو، الکساندر. '''''سرزمین گیلان'''''. 1354، ترجمه سیروس سهامی، ص78.</ref> و برخی آریایی<ref>نیکیتن، ب. '''''ایرانی که من شناخته‌ام'''''. 1329، ترجمه علی محمد فره‌وشی، نقل از علی‌پورصفر قصابی‌نژاد، «قوم تالش» '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص293.</ref> قائل شده‌اند در ایران به طور عمده در استان گیلان و نیز در شرق استان آذربایجان، و در خارج از ~~ایران،~~ در بخش‌های جنوبی جمهوری آذربایجان ساکن‌اند<ref>Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1601.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.</ref>.		'''[[تالشی]]'''/ taleši/ از گروه شمال غربی زبان‌های ایرانی<ref>ارانسکی، یوسیف. م. '''''زبان‌های ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص139.</ref> و از زیر شاخه‌های خانواده زبان‌های هند و اروپایی. درباره معنای واژگانی «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهی آن را واژه‌ای محلی و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معنای گِل و لای می‌دانند و گروهی دیگر آن را صورت تغییر یافته واژه‌ای عبری، به معنای خطرناک و اسرارآمیز، می‌پندارند<ref>عبدلی، علی. '''''تات‌ها و تالشان'''''. تهران: 1369، مؤلف (با همکاری ققنوس)، ص8.</ref>. قوم تالش که برخی برای آن‌ها نسب [[ترکی]]<ref>خودزکو، الکساندر. '''''سرزمین گیلان'''''. 1354، ترجمه سیروس سهامی، ص78.</ref> و برخی آریایی<ref>نیکیتن، ب. '''''ایرانی که من شناخته‌ام'''''. 1329، ترجمه علی محمد فره‌وشی، نقل از علی‌پورصفر قصابی‌نژاد، «قوم تالش» '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص293.</ref> قائل شده‌اند در [[کشور ایران\|ایران]] به طور عمده در [[استان گیلان]] و نیز در شرق استان آذربایجان، و در خارج از [[کشور ایران\|ایران]]، در بخش‌های جنوبی جمهوری آذربایجان ساکن‌اند<ref>Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1601.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.</ref>.

	منابع مختلف، آمار متفاوتی از شمار [[تالشی\|تالشی‌ها]] به دست داده‌اند. براساس آمار 1368هجری شمسی (1989م)، جمعیت تالشی‌های خارج از [[کشور ایران\|ایران]] بیش از 370 هزار نفر است و تالشی زبان‌های ایران بیش از 300 هزار نفرند<ref> رضایتی کیشه خاله، محرم. 1382، «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)''''' ج1، ش1، ص42.</ref>.		منابع مختلف، آمار متفاوتی از شمار [[تالشی\|تالشی‌ها]] به دست داده‌اند. براساس آمار 1368هجری شمسی (1989م)، جمعیت تالشی‌های خارج از [[کشور ایران\|ایران]] بیش از 370 هزار نفر است و تالشی زبان‌های ایران بیش از 300 هزار نفرند<ref> رضایتی کیشه خاله، محرم. 1382، «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)''''' ج1، ش1، ص42.</ref>.

	[[تالشی]] را زنجیره‌ای گویشی(Dialect chain)مرکب از سه گونه اصلی دانسته‌اند: جنوبی، مرکزی و شمالی<ref name=":5">Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.</ref>. [[تالشی]] شمالی در اطراف آستارا و [[تالشی]] مرکزی در اطراف اسالم و هشتپر رایج است و به تالشی جنوبی در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نیز در مناطق کوهستانی اطراف آن‌ها تکلم می‌شود<ref>ویندفور، گرنوت‌ل. و اِن آربور. 83- 1382. «ایرانی نوی غربی»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص486.</ref>. در منابع قدیمی‌تر، [[تالشی]] مرکب از دو گونه اصلی شمالی و جنوبی دانسته شده است<ref name=":6">یارشاطر، احسان. 1336. '''''زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی'''''. ضمیمه '''''مجله دانشکده ادبیات'''''. ص27.</ref>.گفته می‌شود که [[تالشی]] جنوبی از نظر رده و درک متقابل به بعضی از گونه‌های تاتی نزدیک‌تر است تا به تالشی مرکزی یا شمالی<ref name=":5" />.		[[تالشی]] را زنجیره‌ای گویشی(Dialect chain)مرکب از سه گونه اصلی دانسته‌اند: جنوبی، مرکزی و شمالی<ref name=":5">Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.</ref>. [[تالشی]] شمالی در اطراف [[آستارا]] و [[تالشی]] مرکزی در اطراف اسالم و هشتپر رایج است و به تالشی جنوبی در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نیز در مناطق کوهستانی اطراف آن‌ها تکلم می‌شود<ref>ویندفور، گرنوت‌ل. و اِن آربور. 83- 1382. «ایرانی نوی غربی»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص486.</ref>. در منابع قدیمی‌تر، [[تالشی]] مرکب از دو گونه اصلی شمالی و جنوبی دانسته شده است<ref name=":6">یارشاطر، احسان. 1336. '''''زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی'''''. ضمیمه '''''مجله دانشکده ادبیات'''''. ص27.</ref>. گفته می‌شود که [[تالشی]] جنوبی از نظر رده و درک متقابل به بعضی از گونه‌های تاتی نزدیک‌تر است تا به تالشی مرکزی یا شمالی<ref name=":5" />.

	در برخی منابع، [[تالشی]] واسطه‌ای بین تاتی و گیلکی دانسته شده است<ref name=":0">شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص296.</ref>. در طبقه‌بندی دیگری [[تالشی]] در کنار ~~گیلکی،~~ مازندرانی و تاتی یکی از لهجه‌های حاشیه دریای خزر دانسته شده،<ref name=":6" /> هر چند عده‌ای قرار دادن آن‌ها را در دسته‌ای واحد معمول نمی‌دانند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف مصاحب'''''. ص2538.</ref>.		در برخی منابع، [[تالشی]] واسطه‌ای بین [[تاتی]] و [[گیلکی]] دانسته شده است<ref name=":0">شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص296.</ref>. در طبقه‌بندی دیگری [[تالشی]] در کنار [[گیلکی]]، [[مازندرانی]] و [[تاتی]] یکی از لهجه‌های حاشیه [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] دانسته شده،<ref name=":6" /> هر چند عده‌ای قرار دادن آن‌ها را در دسته‌ای واحد معمول نمی‌دانند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف مصاحب'''''. ص2538.</ref>.

	تفاوت گونه‌های [[تالشی]] ایران با یکدیگر ناچیز و درک متقابل بین تالشی‌های مناطق مختلف ایران امکان‌پذیر، اما گاه دشوار است<ref name=":0" />. تفاوت [[تالشی]] جمهوری آذربایجان نیز با گونه‌های رایج در ایران بسیار اندک است<ref>Barthold, w. 1987. "Talish", '''''First Encyclopedia of Islam: 1913-1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.</ref>. همخوان‌های [[تالشی]] مشابه فارسی معیار و واکه‌های آن از فارسی گسترده‌تر است و حدود هشت واکه را در بر می‌گیرد<ref name=":1">لکوک، پیر. 83-1382. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص493.</ref>. در برخی از گونه‌های [[تالشی]] واکه /y/ (واکه بسته پیشین گرد) نیز وجود دارد<ref>بازن، مارسل. 1367، '''''طالش منطقه‌ای قومی در شمال ایران'''''. ترجمه مظفر امین فرشچیان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوی، ص417.</ref>. تعداد واکه‌ها در برخی از گونه‌ها (مثلاً ماسوله‌ای) از این هم بیشتر است و به 9 عدد می‌رسد<ref>شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص297.</ref>.		تفاوت گونه‌های [[تالشی]] ایران با یکدیگر ناچیز و درک متقابل بین تالشی‌های مناطق مختلف [[کشور ایران\|ایران]] امکان‌پذیر، اما گاه دشوار است<ref name=":0" />. تفاوت [[تالشی]] جمهوری آذربایجان نیز با گونه‌های رایج در [[کشور ایران\|ایران]] بسیار اندک است<ref>Barthold, w. 1987. "Talish", '''''First Encyclopedia of Islam: 1913-1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.</ref>. همخوان‌های [[تالشی]] مشابه فارسی معیار و واکه‌های آن از [[فارسی]] گسترده‌تر است و حدود هشت واکه را در بر می‌گیرد<ref name=":1">لکوک، پیر. 83-1382. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، ص493.</ref>. در برخی از گونه‌های [[تالشی]] واکه /y/ (واکه بسته پیشین گرد) نیز وجود دارد<ref>بازن، مارسل. 1367، '''''طالش منطقه‌ای قومی در شمال ایران'''''. ترجمه مظفر امین فرشچیان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوی، ص417.</ref>. تعداد واکه‌ها در برخی از گونه‌ها (مثلاً ماسوله‌ای) از این هم بیشتر است و به 9 عدد می‌رسد<ref>شکری، گیتی. «گویش تالشی»، '''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ج6، ص297.</ref>.

	اسم در [[تالشی]] در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی ظاهر می‌شود. در حالت فاعلی شناسه‌ای ندارد و در حالت غیرفاعلی معمولاً به شناسه –i ختم می‌شود<ref name=":1" />. به عنوان نمونه:<ref name=":7">رضایتی کیشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص495.</ref> «چهره» dim – i؛ «سیب»sif – i .		اسم در [[تالشی]] در دو حالت فاعلی و غیرفاعلی ظاهر می‌شود. در حالت فاعلی شناسه‌ای ندارد و در حالت غیرفاعلی معمولاً به شناسه –i ختم می‌شود<ref name=":1" />. به عنوان نمونه:<ref name=":7">رضایتی کیشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکته دستوری در گویش تالشی»، '''''گویش‌شناسی (ضمیمه نامه فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.</ref><ref>لکوک، پیر. «گویش‌های حاشیه دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی نو'''''. ویراسته رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: 83-1382، ققنوس، ص495.</ref> «چهره» dim – i؛ «سیب»sif – i .
خط ۲۲:		خط ۲۲:
	در [[تالشی]] نظام گسترده‌ای از حروف اضافه پسین وجود دارد که غالباً به همراه حروف اضافه پیشین به کار می‌روند<ref name=":3">Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1602.</ref><ref name=":4">Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". '''''Great Soviet Encyclopedia'''''. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.</ref>. [[تالشی]] زبانی تحلیلی(analytic ) است و ویژگی منحصر به فرد آن ساخت تحلیلی زمان حال از زمان مصدر فعل است. در [[تالشی]]، افعال متعدی در برخی از اشکالِ زمان گذشته ساخت ارگاتیو(ergative) دارند<ref name=":4" /> (یعنی در آن‌ها فاعل افعال لازم با مفعول مستقیم افعال متعدی صورت یکسانی دارد و فاعل افعال متعدی به لحاظ صورت متفاوت است). در دهه 1930 میلادی (1319ش) تلاش‌هایی در جهت ایجاد خط برای تالشی به عمل آمد اما با شکست روبه رو شد و [[تالشی]] امروزه صورت مکتوب ندارد<ref name=":3" />.		در [[تالشی]] نظام گسترده‌ای از حروف اضافه پسین وجود دارد که غالباً به همراه حروف اضافه پیشین به کار می‌روند<ref name=":3">Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1602.</ref><ref name=":4">Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". '''''Great Soviet Encyclopedia'''''. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.</ref>. [[تالشی]] زبانی تحلیلی(analytic ) است و ویژگی منحصر به فرد آن ساخت تحلیلی زمان حال از زمان مصدر فعل است. در [[تالشی]]، افعال متعدی در برخی از اشکالِ زمان گذشته ساخت ارگاتیو(ergative) دارند<ref name=":4" /> (یعنی در آن‌ها فاعل افعال لازم با مفعول مستقیم افعال متعدی صورت یکسانی دارد و فاعل افعال متعدی به لحاظ صورت متفاوت است). در دهه 1930 میلادی (1319ش) تلاش‌هایی در جهت ایجاد خط برای تالشی به عمل آمد اما با شکست روبه رو شد و [[تالشی]] امروزه صورت مکتوب ندارد<ref name=":3" />.

	[[تالشی\|تالشی‌ها]] همگی دو زبانه (یا با در نظر گرفتن، فارسی سه زبانه) هستند و علاوه بر [[تالشی]] به ترکی نیز تکلم می‌کنند<ref name=":3" />. همین امر در کنار برتری ترکی در منطقه، [[تالشی]] را در معرض خطر نابودی قرار داده است.		[[تالشی\|تالشی‌ها]] همگی دو زبانه (یا با در نظر گرفتن، فارسی سه زبانه) هستند و علاوه بر [[تالشی]] به [[ترکی]] نیز تکلم می‌کنند<ref name=":3" />. همین امر در کنار برتری [[ترکی]] در منطقه، [[تالشی]] را در معرض خطر نابودی قرار داده است.

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==
خط ۳۷:		خط ۳۷:

	* [[شاهسوند]]		* [[شاهسوند]]
			* [[گیلکی]]
	* [[~~دری~~]]		* [[مازندرانی]]

	* '''[[تاجیکی]]'''

	* ~~'''~~[[~~عربی~~]]~~'''~~

	== '''مآخذ''' ==		== '''مآخذ''' ==

Karimian در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۲۹

2025-05-12T08:29:11Z

نمایش تغییرات

Karimian در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۴

2025-05-10T09:34:16Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۴
خط ۵۴:		خط ۵۴:
	== پیوند به بیرون ==		== پیوند به بیرون ==
	زبان تالشی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/تالشی https://fa.wikifeqh.ir]		زبان تالشی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/تالشی https://fa.wikifeqh.ir]
			[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
			[[رده:زبان شناسی]]

Karimian در ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۱

2025-05-09T15:01:04Z

نمایش تغییرات

Karimian در ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۵۱

2025-05-09T14:51:04Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۷

2025-05-08T16:17:13Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۱۲ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۴:۰۱

2024-08-12T14:01:36Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۴:۰۱
خط ۱۰۳:		خط ۱۰۳:

	[3]. ergative		[3]. ergative

			فریار اخلاقی

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی « '''تالشي'''/ taleši/ از گروه شمال غربي زبان‌هاي ايراني¹ و از زير شاخه‌هاي خانوادة زبان‌هاي هند و اروپايي. دربارة معناي واژگاني «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهي آن را واژه‌اي محلي و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معناي گِل و لاي مي‌دانند و گر...» ایجاد کرد

2024-08-12T14:01:02Z

صفحه‌ای تازه حاوی « '''تالشي'''/ taleši/ از گروه شمال غربي زبان‌هاي ايراني1 و از زير شاخه‌هاي خانوادة زبان‌هاي هند و اروپايي. دربارة معناي واژگاني «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهي آن را واژه‌اي محلي و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معناي گِل و لاي مي‌دانند و گر...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''تالشي'''/ taleši/ از گروه شمال غربي زبان‌هاي ايراني1 و از زير شاخه‌هاي خانوادة زبان‌هاي هند و اروپايي. دربارة معناي واژگاني «تالش» اختلاف نظر وجود دارد. گروهي آن را واژه‌اي محلي و برگرفته از «تِوِل» (/tevel/) به معناي گِل و لاي مي‌دانند و گروهي ديگر آن را صورت تغيير يافتة واژه‌اي عبري، به معناي خطرناك و اسرارآميز، مي‌پندارند.2 قوم تالش كه برخي براي آن‌ها نسب تركي3 و برخي آريايي4 قائل شده‌اند در ايران به طور عمده در استان گيلان و نيز در شرق استان آذربايجان، و در خارج از ايران، در بخش‌هاي جنوبي جمهوري آذربايجان ساكن‌اند.6و5

منابع مختلف، آمار متفاوتي از شمار تالشي‌ها به دست داده‌اند. براساس آمار 1368هجري شمسي (1989م)، جمعيت تالشي‌هاي خارج از ايران بيش از 370 هزار نفر است و تالشي زبان‌هاي ايران بيش از 300 هزار نفرند.7

تالشي را زنجيره‌اي گويشي[1] مركب از سه گونة اصلي دانسته‌اند: جنوبي، مركزي و شمالي.8 تالشي شمالي در اطراف آستارا و تالشي مركزي در اطراف اسالم و هشتپر رايج است و به تالشي جنوبي در اطراف شاندرمن، ماسال، ماسوله و نيز در مناطق كوهستاني اطراف آن‌ها تكلم مي‌شود.9 در منابع قديمي‌تر، تالشي مركب از دو گونة اصلي شمالي و جنوبي دانسته شده است.10 گفته مي‌شود كه تالشي جنوبي از نظر رده و درك متقابل به بعضي از گونه‌هاي تاتي نزديك‌تر است تا به تالشي مركزي يا شمالي.11

در برخي منابع، تالشي واسطه‌اي بين تاتي و گيلكي دانسته شده است.12 در طبقه‌بندي ديگري تالشي در كنار گيلكي، مازندراني و تاتي يكي از لهجه‌هاي حاشية درياي خزر دانسته شده،13 هر چند عده‌اي قرار دادن آن‌ها را در دسته‌اي واحد معمول نمي‌دانند.14

تفاوت گونه‌هاي تالشي ايران با يكديگر ناچيز و درك متقابل بين تالشي‌هاي مناطق مختلف ايران امكان‌پذير، اما گاه دشوار است.15 تفاوت تالشي جمهوري آذربايجان نيز با گونه‌هاي رايج در ايران بسيار اندك است.16 همخوان‌هاي تالشي مشابه فارسي معيار و واكه‌هاي آن از فارسي گسترده‌تر است و حدود هشت واكه را در بر مي‌گيرد.17 در برخي از گونه‌هاي تالشي واكة /y/ (واكة بستة پيشين گرد) نيز وجود دارد.18 تعداد واكه‌ها در برخي از گونه‌ها (مثلاً ماسوله‌اي) از اين هم بيشتر است و به 9 عدد مي‌رسد.19

اسم در تالشي در دو حالت فاعلي و غيرفاعلي ظاهر مي‌شود. در حالت فاعلي شناسه‌اي ندارد و در حالت غيرفاعلي معمولاً به شناسة –i ختم مي‌شود.20 به عنوان نمونه:21و22 «چهره» dim – i؛ «سيب»sif – i .

اسم در حالت مضاف‌اليهي، در جايگاه مفعول صريح، به همراه حرف اضافة پسين (حرف اضافه‌اي كه بعد از اسم مي‌آيد)، و نيز زماني كه اسم عامل (فاعل منطقي جمله) است، در حالت غيرفاعلي ظاهر مي‌شود.23

تالشي داراي دو شمار مفرد و جمع است و شمار جمع در گونه‌هاي مختلف، پسوندهاي متفاوتي دارد، به عنوان نمونه، صورت جمع واژة «درخت» در چند گونة تالشي چنين است:24 لنكُراني: do – on؛ تولارودي:do:r – e ؛ ماسالي:dar – en ؛ زيده‌اي: dar – an.

برخي از گونه‌ها، نشانة جمع در دو حالت فاعلي و غيرفاعلي نيز متفاوت است.25 در ساخت اضافي، مضاف‌اليه قبل از مضاف مي‌آيد و معمولاً به –i26 و در برخي گونه‌ها (مثلاً اسالمي) به –æ ختم مي‌شود،27 مثل:28و29 لنكراني: žen – i dæs «دستِ زن»؛ وزنه‌اي و تولارودي:mæzællimi kæ «خانة معلم»؛ اسالمي: sif – æ dare «درخت سيب».

در ساخت وصفي نيز موصوف قبل از صفت مي‌آيد و پسوند – æ مي‌گيرد، به عنوان نمونه:30 ماسالي: Xas– æ kinæ «دختر زيبا»؛ لنكراني:yol – æ do «درخت بزرگ».

در تالشي نظام گسترده‌اي از حروف اضافة پسين وجود دارد كه غالباً به همراه حروف اضافة پيشين به كار مي‌روند.31و32 تالشي زباني تحليلي[2] است و ويژگي منحصر به فرد آن ساخت تحليلي زمان حال از زمان مصدر فعل است. در تالشي، افعال متعدي در برخي از اشكالِ زمان گذشته ساخت ارگاتيو[3] دارند33 (يعني در آن‌ها فاعل افعال لازم با مفعول مستقيم افعال متعدي صورت يكساني دارد و فاعل افعال متعدي به لحاظ صورت متفاوت است). در دهة 1930 ميلادي (1319ش) تلاش‌هايي در جهت ايجاد خط براي تالشي به عمل آمد اما با شكست روبه رو شد و تالشي امروزه صورت مكتوب ندارد.34

تالشي‌ها همگي دو زبانه (يا با در نظر گرفتن، فارسي سه زبانه) هستند و علاوه بر تالشي به تركي نيز تكلم مي‌كنند.35 همين امر در كنار برتري تركي در منطقه، تالشي را در معرض خطر نابودي قرار داده است.

'''مآخذ:'''

1. ارانسكي، يوسيف. م. '''''زبان‌هاي ايراني'''''. ترجمة علي اشرف صادقي، تهران: سخن، 1378، ص139.

2. عبدلي، علي. '''''تات‌ها و تالشان'''''. تهران: 1369، مؤلف (با همكاري ققنوس)، ص8.

3. خودزكو، الكساندر. '''''سرزمين گيلان'''''. 1354، ترجمة سيروس سهامي، ص78.

4. نيكيتن، ب. '''''ايراني كه من شناخته‌ام'''''. 1329، ترجمة علي محمد فره‌وشي، نقل از علي‌پورصفر قصابي‌نژاد، «قوم تالش» '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. ج6، ص293.

5. Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1601.

6. لكوك، پير. «گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو'''''. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: 83-1382، ققنوس، ص489.

7. رضايتي کيشه خاله، محرم. 1382، «چند نکتة دستوري در گويش تالشي»، '''''گويش‌شناسي (ضميمة نامة فرهنگستان)''''' ج1، ش1، ص42.

8. Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.

9. ويندفور، گرنوت‌ل. و اِن آربور. 83- 1382. «ايراني نوي غربي»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو'''''. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، ص486.

10. يارشاطر، احسان. 1336. '''''زبان‌ها و لهجه‌هاي ايراني'''''. ضميمة '''''مجلة دانشکدة ادبيات'''''. ص27.

11. Stilo, Donald. "[Gilān] Languages". '''''Iranica''''', p. 660.

12. شکري، گيتي. «گويش تالشي»، '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. ج6، ص296.

13. يارشاطر، احسان. 1336. '''''زبان‌ها و لهجه‌هاي ايراني'''''. ضميمة '''''مجلة دانشکدة ادبيات'''''. ص27.

14. مصاحب، غلامحسين. '''''دايرةالمعارف مصاحب'''''. ص2538.

15. شکري، گيتي. «گويش تالشي»، '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. ص296.

16. Barthold, w. 1987. "Talish", '''''First Encyclopedia of Islam: 1913-1936'''''. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. wensinck, H. A. R Gibb and The Others. Leiden: E. J. Brill, vol. VIII. P.642.

17. لکوک، پير. 83-1382. «گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو'''''. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، ص493.

18. بازن، مارسل. 1367، '''''طالش منطقه‌اي قومي در شمال ايران'''''. ترجمة مظفر امين فرشچيان، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوي، ص417.

19. شکري، گيتي. «گويش تالشي»، '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. ج6، ص297.

20. لکوک، پير. 83-1382. «گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني: زبان‌هاي ايراني نو.''''' ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس، ص493.

21. رضايتي کيشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکتة دستوري در گويش تالشي»، '''''گويش‌شناسي (ضميمة نامة فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.

22. لكوک، پير. گويش‌هاي حاشية درياي خزر و گويش‌هاي شمال غرب ايران»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني زبان‌هاي ايراني نو'''''. ويراستة روديگر اشميت، ترجمة فارسي زير نظر حسن رضايي باغ‌بيدي، تهران: ققنوس ص495.

23. همان، ص493- 494.

24. همان. ص493.

25. رضايي کيشه‌خاله. محرم. 1382. «چند نکتة دستوري در گويش تالشي»، '''''گويش‌شناسي (ضميمة نامة فرهنگستان)'''''، ج1، ش1، ص44.

26. لکوک، پير. گويش‌هاي حاشية درياي خزر و...»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني:...،''''' ص493.

27. شکري، گيتي. «گويش تالشي»، '''''دانشنامة جهان اسلام.''''' ج6، ص296.

28. همان‌جا.

29. لکوک، پير. گويش‌هاي حاشية درياي خزر و...»، '''''راهنماي زبان‌هاي ايراني:...،''''' 83ـ1382، ص493.

30. همان، ص494.

31. Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1602.

32. Prokhorov, A. M. (ed). 1980. "Talyshi". '''''Great Soviet Encyclopedia'''''. New York: Macmillan, INC., vol. 25, p. 345.

33. Ibid.

34. Campbell, George. 2000. "Talysh", '''''Compendium of the world’s Languages'''''. London & New York: Rout ledge, P. 1601.

35. Ibid.

----[1]. Dialect chain

[2]. analytic

[3]. ergative