تبریز - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Maedeh در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۲

2025-05-12T10:02:13Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۲
خط ۶:		خط ۶:
	شهر تبریز با مختصات جغرافیایی ً00 َ18 ْ46 طول شرقی و ً45 َ04 ْ38 عرض شمالی و میانگین بارندگی سالیانه 308 میلی‌متر و با آب و هوایی معتدل مایل به سرد، خشک و کوهستانی و با ارتفاع 1365 متر از سطح دریا<ref> جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 279-280.</ref>، در فاصله 614 کیلومتری [[استان تهران\|تهران]] واقع شده است<ref name=":0"> سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''نقشه راه‌های ایران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384.</ref>.شهر تبریز از طریق راه آهن به تهران و شبکه ریلی کشور متصل است و در پایان 1385ش افزون بر راه آسفالته درجه یک، از طریق آزاد راه نیز به [[استان تهران\|تهران]] وصل خواهد شد<ref name=":0" />.		شهر تبریز با مختصات جغرافیایی ً00 َ18 ْ46 طول شرقی و ً45 َ04 ْ38 عرض شمالی و میانگین بارندگی سالیانه 308 میلی‌متر و با آب و هوایی معتدل مایل به سرد، خشک و کوهستانی و با ارتفاع 1365 متر از سطح دریا<ref> جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 279-280.</ref>، در فاصله 614 کیلومتری [[استان تهران\|تهران]] واقع شده است<ref name=":0"> سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''نقشه راه‌های ایران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384.</ref>.شهر تبریز از طریق راه آهن به تهران و شبکه ریلی کشور متصل است و در پایان 1385ش افزون بر راه آسفالته درجه یک، از طریق آزاد راه نیز به [[استان تهران\|تهران]] وصل خواهد شد<ref name=":0" />.

	تبریز دارای فرودگاهی بین‌المللی و به لحاظ داشتن امکانات مختلف ارتباطی زمینی و هوایی با داخل و خارج از کشور، دارای اهمیت جغرافیایی و اقتصادی بسیاری است. از شهر تبریز، در منابع تاریخی و جغرافیایی، با نام‌های مختلفی از جمله آکراتا، آماتا، تارماکیس، تاورژ، تربیز، تاوریز، توریز، داوریژ، دژ تارویی، قازا و ... یاد شده و با لقب‌های دارالسلطنه و قبه‌الاسلام نیز شناخته می‌شده است<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 183 و 184. </ref><ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص231 و 232.</ref>. در حدودالعالم و در بیش از یک هزار سال پیش از تبریز، به عنوان شهری «خرد» اما «با نعمت و آبادان» یاد شده، در حالی که اردبیل (اردویل) و مراغه شهرهای «عظیم» و بزرگ آذربایجان معرفی شده‌اند<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 158. </ref>. در البلدان نیز از تبریز در حد دیگر شهرهای آذربایجان نام برده شده<ref> یعقوبی، ابن‌ واضح. (احمد بن ابی‌یعقوب). '''''البلدان'''''. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 41.</ref>؛ اما یاقوت حموی در معجم‌البلدان تبریز را از شهرهای مشهور آذربایجان می‌داند که آباد، زیبا و دارای باروهای استوار با آجر و گچ است، چند رودخانه از میان آن می‌گذرد و گرداگرد آن را باغ‌ها فرا گرفته است. ضمناً یاقوت اضافه می‌کند که پیشتر تبریز دیهی بود تا این‌که به روزگار خلافت عباسیان صاحب مدنیت شد؛ به گونه‌ای که در آن‌جا پارچه‌های عبایی و سقلاطون و ختایی و اطلس و سنج بافته و به دیگر شهرهای خاور و باختر فرستاده می‌شد<ref> حموی، یاقوت. '''''معجم‌البلدان'''''. به کوشش ووستنفلد، لایپزیک: 1866م، ج1، ص 822.</ref>. بارتولد بنای شهر تبریز را به دوره اسلامی و به اواخر قرن هفتم میلادی نسبت می‌دهد و آن را در قرن دهم شهر مهمی نمی‌داند، تا این‌که در دوره غلبه مغول که پایتخت سلسله محلی [[اتابکان]] و سپس در قرن سیزدهم و در عصر سلطنت [[مغول ها\|مغول]]، به عنوان پایتخت تمام ~~ایران،~~ بیش از گذشته به سوی توسعه و ترقی گام نهاد<ref> بارتولد، و. '''''تذکره جغرافیایی تاریخی ایران'''''. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص223-224.</ref>.		تبریز دارای فرودگاهی بین‌المللی و به لحاظ داشتن امکانات مختلف ارتباطی زمینی و هوایی با داخل و خارج از کشور، دارای اهمیت جغرافیایی و اقتصادی بسیاری است. از شهر تبریز، در منابع تاریخی و جغرافیایی، با نام‌های مختلفی از جمله آکراتا، آماتا، تارماکیس، تاورژ، تربیز، تاوریز، توریز، داوریژ، دژ تارویی، قازا و ... یاد شده و با لقب‌های دارالسلطنه و قبه‌الاسلام نیز شناخته می‌شده است<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 183 و 184. </ref><ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص231 و 232.</ref>. در حدودالعالم و در بیش از یک هزار سال پیش از تبریز، به عنوان شهری «خرد» اما «با نعمت و آبادان» یاد شده، در حالی که اردبیل (اردویل) و مراغه شهرهای «عظیم» و بزرگ آذربایجان معرفی شده‌اند<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 158. </ref>. در البلدان نیز از تبریز در حد دیگر شهرهای آذربایجان نام برده شده<ref> یعقوبی، ابن‌ واضح. (احمد بن ابی‌یعقوب). '''''البلدان'''''. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 41.</ref>؛ اما یاقوت حموی در معجم‌البلدان تبریز را از شهرهای مشهور آذربایجان می‌داند که آباد، زیبا و دارای باروهای استوار با آجر و گچ است، چند رودخانه از میان آن می‌گذرد و گرداگرد آن را باغ‌ها فرا گرفته است. ضمناً یاقوت اضافه می‌کند که پیشتر تبریز دیهی بود تا این‌که به روزگار خلافت عباسیان صاحب مدنیت شد؛ به گونه‌ای که در آن‌جا پارچه‌های عبایی و سقلاطون و ختایی و اطلس و سنج بافته و به دیگر شهرهای خاور و باختر فرستاده می‌شد<ref> حموی، یاقوت. '''''معجم‌البلدان'''''. به کوشش ووستنفلد، لایپزیک: 1866م، ج1، ص 822.</ref>. بارتولد بنای شهر تبریز را به دوره اسلامی و به اواخر قرن هفتم میلادی نسبت می‌دهد و آن را در قرن دهم شهر مهمی نمی‌داند، تا این‌که در دوره غلبه مغول که پایتخت سلسله محلی [[اتابکان]] و سپس در قرن سیزدهم و در عصر سلطنت [[مغول ها\|مغول]]، به عنوان پایتخت تمام [[کشور ایران\|ایران]]، بیش از گذشته به سوی توسعه و ترقی گام نهاد<ref> بارتولد، و. '''''تذکره جغرافیایی تاریخی ایران'''''. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص223-224.</ref>.

	[[حمدالله مستوفی]]، تبریز را شهر اسلامی و قبه‌الاسلام ایران می‌داند که «زبیده خاتون منکوحه هارون‌الرشید» آن را ساخت و آن شهر «دارالملک آذربایجان و نزهترین و معظم‌ترین بلاد ایران» گردید<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.</ref>.مستوفی ضمن اشاره به زلزله‌های متعدد و ویرانگری که در تبریز حادث شده به عمارات عالیه شهر اشاره می‌کند که «مثل آن در تمامت ایران نیست» و دیگر این‌که «تبریز باغستان بسیار دارد و آب مهران رود که از کوه سهند می‌آید و نهصد و چند کاریز که ارباب ثروت اخراج کرده‌اند، در آن باغات صرف می‌شود و هنوز کافی نیست»<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.</ref>. لسترنج بنای شهر تبریز را به دست زوجه هارون‌الرشید که به نقل از [[حمدالله مستوفی]] در بسیاری از منابع دیگر نیز آمده، امری بعید می‌داند و می‌نویسد که در هیچ سند تاریخی چنین چیزی یافت نشده است؛ اما به هر حال او نیز ورود تبریز به مرحله شهرنشینی را به دوره خلافت متوکل عباسی و به قرن سوم ق نسبت می‌دهد<ref> لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 173.		[[حمدالله مستوفی]]، تبریز را شهر اسلامی و قبه‌الاسلام [[کشور ایران\|ایران]] می‌داند که «زبیده خاتون منکوحه هارون‌الرشید» آن را ساخت و آن شهر «دارالملک آذربایجان و نزهترین و معظم‌ترین بلاد ایران» گردید<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.</ref>.مستوفی ضمن اشاره به زلزله‌های متعدد و ویرانگری که در تبریز حادث شده به عمارات عالیه شهر اشاره می‌کند که «مثل آن در تمامت ایران نیست» و دیگر این‌که «تبریز باغستان بسیار دارد و آب مهران رود که از کوه سهند می‌آید و نهصد و چند کاریز که ارباب ثروت اخراج کرده‌اند، در آن باغات صرف می‌شود و هنوز کافی نیست»<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.</ref>. لسترنج بنای شهر تبریز را به دست زوجه هارون‌الرشید که به نقل از [[حمدالله مستوفی]] در بسیاری از منابع دیگر نیز آمده، امری بعید می‌داند و می‌نویسد که در هیچ سند تاریخی چنین چیزی یافت نشده است؛ اما به هر حال او نیز ورود تبریز به مرحله شهرنشینی را به دوره خلافت متوکل عباسی و به قرن سوم ق نسبت می‌دهد<ref> لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 173.

	Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 161.</ref>. ناصرخسرو، مارکوپولو، ابن‌بطوطه و دیگر سیاحان عرب و نیز جهانگردان و سفیران اروپایی در سفرنامه‌های خود از تبریز به بزرگی یاد کرده‌اند، از جمله کلاویخو، فرستاده پادشاه [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7 اسپانیا] به دربار [[تیموریان\|تیمور]] که حدود یک قرن پس از مارکوپولو، یعنی در نخستین سال‌های قرن نهم ق از تبریز دیدن کرده از این شهر چنین یاد می‌کند: <blockquote>«در سراسر شهر خیابان‌های پهن و میدان‌های وسیع هست که در پیرامون آن‌ها ساختمان‌های بزرگ دیده می‌‌شود... درسراسر تبریز ساختمان‌های زیبا و مساجد بسیار دیده می‌شود، مخصوصاً مساجد با کاشی‌های آبی و طلایی آراسته شده‌اند»<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 160 و 161.</ref>.</blockquote>تبریز در اوایل قرن دهم ق، پس از برآمدن [[صفویان]] و شروع سلطنت شاه اسماعیل برای چندمین بار به پایتختی ایران برگزیده شد، اما دیری نپاید که به سبب نزدیکی این شهر به مرزهای امپراتوری عثمانی، رقیب و دشمن شاهان شیعه [[صفویان\|مذهب صفوی]] و جنگ و جدال و تهدید پایتخت، شهر [[استان قزوین\|قزوین]] و به دنبال آن شهر [[اصفهان]] به پایتختی انتخاب شد و بدین ترتیب تبریز در اواخر [[صفویان\|دوره صفوی]] از شتاب توسعه اولیه خود بازماند؛ اما با این حال، این شهر پس از [[اصفهان]]، همچنان بزرگ‌ترین شهر ایران بود. تجاوزات دولت عثمانی و روسیه تزاری به آذربایجان و مرکز آن تبریز، در عصر [[صفویان]] و پس از آن به ویژه در جنگ های اول و دوم جهانی، همچنین وقوع زلزله‌های متعدد، قحطی و شیوع بیماری‌های مختلف، فتنه افاغنه و... تبریز را دچار مصائب و ناملایمات بسیار کرد<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 160 و 161.</ref>. تبریز در دوره [[قاجاریه\|قاجار]] ولیعهدنشین ایران بود و در [[انقلاب مشروطه\|جنبش مشروطیت]] و مبارزات ضد اشغالگری مردم علیه اجانب، از جمله مقابله با قشون روسیه تزاری، خاستگاه مبارزان ایران دوست و آزادیخواهان بسیاری از جمله ثقه‌الاسلام تبریزی، [[ستارخان]]، باقرخان و... بود<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 131 و 133.</ref>.		Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 161.</ref>. ناصرخسرو، مارکوپولو، ابن‌بطوطه و دیگر سیاحان عرب و نیز جهانگردان و سفیران اروپایی در سفرنامه‌های خود از تبریز به بزرگی یاد کرده‌اند، از جمله کلاویخو، فرستاده پادشاه [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7 اسپانیا] به دربار [[تیموریان\|تیمور]] که حدود یک قرن پس از مارکوپولو، یعنی در نخستین سال‌های قرن نهم ق از تبریز دیدن کرده از این شهر چنین یاد می‌کند: <blockquote>«در سراسر شهر خیابان‌های پهن و میدان‌های وسیع هست که در پیرامون آن‌ها ساختمان‌های بزرگ دیده می‌‌شود... درسراسر تبریز ساختمان‌های زیبا و مساجد بسیار دیده می‌شود، مخصوصاً مساجد با کاشی‌های آبی و طلایی آراسته شده‌اند»<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 160 و 161.</ref>.</blockquote>تبریز در اوایل قرن دهم ق، پس از برآمدن [[صفویان]] و شروع سلطنت شاه اسماعیل برای چندمین بار به پایتختی ایران برگزیده شد، اما دیری نپاید که به سبب نزدیکی این شهر به مرزهای امپراتوری عثمانی، رقیب و دشمن شاهان شیعه [[صفویان\|مذهب صفوی]] و جنگ و جدال و تهدید پایتخت، شهر [[استان قزوین\|قزوین]] و به دنبال آن شهر [[اصفهان]] به پایتختی انتخاب شد و بدین ترتیب تبریز در اواخر [[صفویان\|دوره صفوی]] از شتاب توسعه اولیه خود بازماند؛ اما با این حال، این شهر پس از [[اصفهان]]، همچنان بزرگ‌ترین شهر ایران بود. تجاوزات دولت عثمانی و روسیه تزاری به آذربایجان و مرکز آن تبریز، در عصر [[صفویان]] و پس از آن به ویژه در جنگ های اول و دوم جهانی، همچنین وقوع زلزله‌های متعدد، قحطی و شیوع بیماری‌های مختلف، فتنه افاغنه و... تبریز را دچار مصائب و ناملایمات بسیار کرد<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 160 و 161.</ref>. تبریز در دوره [[قاجاریه\|قاجار]] ولیعهدنشین ایران بود و در [[انقلاب مشروطه\|جنبش مشروطیت]] و مبارزات ضد اشغالگری مردم علیه اجانب، از جمله مقابله با قشون روسیه تزاری، خاستگاه مبارزان ایران دوست و آزادیخواهان بسیاری از جمله ثقه‌الاسلام تبریزی، [[ستارخان]]، باقرخان و... بود<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 131 و 133.</ref>.

	اعدام سیدعلی محمد شیرازی سرکرده فرقه ضاله بابیه به فتوای علمای تبریز، اشغال آذربایجان از سوی ارتش شوروی سابق و به دنبال آن تشکیل حکومت دست نشانده [[حزب(فرقه)دموکرات\|فرقه دمکرات]] به دستور استالین در سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم و جدایی یکساله آذربایجان و شهر تبریز از [[ایران]]، قیام مردم این شهر در دفع فتنه پیشه‌وری و ایادی بیگانه، قیام مردم تبریز در آغاز انقلاب بهمن 1356ش علیه حکومت بیگانه‌گرای پهلوی، از جمله حوادثی است که نام تبریز را در تاریخ ایران بلند آوازه ساخته است<ref>احمدی، حمید. '''''قومیت و قوم‌گرایی در ایران''''' '''''(از افسانه تا واقعیت)'''''. چ4، تهران: نشر نی، 1378، ص 135-139.</ref><ref>مقصودی، مجتبی. '''''تحولات قومی در ایران؛ علل و زمینه‌ها'''''. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملی، 1380،ص263-271.</ref>. از نخستین [[قانون]] تقسیمات کشوری در 1302ش / 1341ق / 1923م تا حال حاضر، تبریز مرکز خطه آذربایجان با نام‌های ایالت آذربایجان؛ استان سوم و [[آذربایجان شرقی]]، بوده است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''تاریخچه تقسیمات کشوری''''' . تهران: وزارت کشور، 1384. (بروشور)</ref>. در دهه‌های اخیر با احداث مراکز صنعتی، آموزشی و خدماتی متعدد، شهر تبریز گسترش چشمگیری یافته و جمعیت مهاجر بسیاری را به سوی خود جلب کره است، به گونه‌ای که جمعیت شهر از 289996 تن در نخستین سرشماری ایران در 1335ش به 1191043 تن در سرشماری 1375ش<ref> نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 199 و 268.</ref> و طبق برآوردها به 1365476 تن در 1384ش رسیده<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 31.</ref>، یعنی در طول نزدیک به پنجاه سال حدوداً پنج برابر شده است. شهر تبریز با داشتن آثار تاریخی با ارزش از جمله مسجد کبود، ارگ علیشاه، عمارت ائل گلی (شاه گلی)، مجموعه بازار و تیمچه‌های زیبا و متعدد آن، مجموعه مقبره الشعراء برخورداری از مراکز تفریحی و رفاهی جدید، نزدیکی به ارتفاعات کوه سهند و سواحل [[دریاچه ارومیه\|دریاچه اورمیه]] و جاذبه‌های طبیعی آن‌ها، همچنین دارا بودن مرکزیت اقتصادی در منطقه، همه ساله پذیرای جهانگردان و مسافران بسیاری از داخل و خارج کشور است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان آذربایجان شرقی'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1381، ص 50-56.</ref>		اعدام سیدعلی محمد شیرازی سرکرده فرقه ضاله بابیه به فتوای علمای تبریز، اشغال آذربایجان از سوی ارتش شوروی سابق و به دنبال آن تشکیل حکومت دست نشانده [[حزب(فرقه)دموکرات\|فرقه دمکرات]] به دستور استالین در سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم و جدایی یکساله آذربایجان و شهر تبریز از [[کشور ایران\|ایران]]، قیام مردم این شهر در دفع فتنه پیشه‌وری و ایادی بیگانه، قیام مردم تبریز در آغاز انقلاب بهمن 1356ش علیه حکومت بیگانه‌گرای پهلوی، از جمله حوادثی است که نام تبریز را در تاریخ ایران بلند آوازه ساخته است<ref>احمدی، حمید. '''''قومیت و قوم‌گرایی در ایران''''' '''''(از افسانه تا واقعیت)'''''. چ4، تهران: نشر نی، 1378، ص 135-139.</ref><ref>مقصودی، مجتبی. '''''تحولات قومی در ایران؛ علل و زمینه‌ها'''''. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملی، 1380،ص263-271.</ref>. از نخستین [[قانون]] تقسیمات کشوری در 1302ش / 1341ق / 1923م تا حال حاضر، تبریز مرکز خطه آذربایجان با نام‌های ایالت آذربایجان؛ استان سوم و [[آذربایجان شرقی]]، بوده است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''تاریخچه تقسیمات کشوری''''' . تهران: وزارت کشور، 1384. (بروشور)</ref>. در دهه‌های اخیر با احداث مراکز صنعتی، آموزشی و خدماتی متعدد، شهر تبریز گسترش چشمگیری یافته و جمعیت مهاجر بسیاری را به سوی خود جلب کره است، به گونه‌ای که جمعیت شهر از 289996 تن در نخستین سرشماری ایران در 1335ش به 1191043 تن در سرشماری 1375ش<ref> نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 199 و 268.</ref> و طبق برآوردها به 1365476 تن در 1384ش رسیده<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 31.</ref>، یعنی در طول نزدیک به پنجاه سال حدوداً پنج برابر شده است. شهر تبریز با داشتن آثار تاریخی با ارزش از جمله مسجد کبود، ارگ علیشاه، عمارت ائل گلی (شاه گلی)، مجموعه بازار و تیمچه‌های زیبا و متعدد آن، مجموعه مقبره الشعراء برخورداری از مراکز تفریحی و رفاهی جدید، نزدیکی به ارتفاعات کوه سهند و سواحل [[دریاچه ارومیه\|دریاچه اورمیه]] و جاذبه‌های طبیعی آن‌ها، همچنین دارا بودن مرکزیت اقتصادی در منطقه، همه ساله پذیرای جهانگردان و مسافران بسیاری از داخل و خارج کشور است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان آذربایجان شرقی'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1381، ص 50-56.</ref>

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==

Samei در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۲:۵۹

2025-05-07T22:59:16Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۶ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۱۲

2025-05-06T18:12:15Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۶ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۰۱

2025-05-06T18:01:58Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۰۱
خط ۱۱:		خط ۱۱:



	~~'''مآخذ:'''~~

	1.

	2.

	3. جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 279-280.		3. جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 279-280.
خط ۳۴:		خط ۲۸:
	10. بارتولد، و. '''''تذكره جغرافیایی تاریخی ایران'''''. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص223-224.		10. بارتولد، و. '''''تذكره جغرافیایی تاریخی ایران'''''. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص223-224.

	11. مستوفی، حمدالله. '''''~~نزههالقلوب~~'''''. به كوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.		11. مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به كوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.

	12. همان. ص 75-77.		12. همان. ص 75-77.
خط ۵۸:		خط ۵۲:
	21. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان آذربایجان شرقی'''''. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌های درسی ایران، 1381، ص 50-56.		21. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان آذربایجان شرقی'''''. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌های درسی ایران، 1381، ص 50-56.

			== مآخذ ==
			<references />

			== منبع اصلی ==
			[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

			== نویسنده مقاله ==
	غلامحسین تکمیل همایون		غلامحسین تکمیل همایون

Maedeh در ‏۶ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۰۱

2025-05-06T18:01:05Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''تبريز،''' نام مركز استان آذربايجان شرقي و نام شهرستاني به همين نام، واقع در شمال غربي كشور. '''شهرستان تبريز،''' از شمال با شهرستان ورزقان، از شرق با شهرستان‌هاي هريس و بستان‌آباد، از جنوب با شهرستان اسكو و از غرب با شهرستان شبستر همسايه است
2024-08-14T18:26:34Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''تبريز،''' نام مركز استان آذربايجان شرقي و نام شهرستاني به همين نام، واقع در شمال غربي كشور. '''شهرستان تبريز،''' از شمال با شهرستان ورزقان، از شرق با شهرستان‌هاي هريس و بستان‌آباد، از جنوب با شهرستان اسكو و از غرب با شهرستان شبستر همسايه است<su...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه
'''تبريز،''' نام مركز استان آذربايجان شرقي و نام شهرستاني به همين نام، واقع در شمال غربي كشور.

'''شهرستان تبريز،''' از شمال با شهرستان ورزقان، از شرق با شهرستان‌هاي هريس و بستان‌آباد، از جنوب با شهرستان اسكو و از غرب با شهرستان شبستر همسايه است1 و برابر با آخرين تقسيمات كشوري، اين شهرستان داراي 2 بخش، 4 شهر و 6 دهستان است.2

'''شهر تبريز''' با مختصات جغرافيايي ً00 َ18 ْ46 طول شرقي و ً45 َ04 ْ38 عرض شمالي و ميانگين بارندگي ساليانة 308 ميلي‌متر و با آب و هوايي معتدل مايل به سرد، خشك و كوهستاني و با ارتفاع 1365 متر از سطح دريا،3 در فاصلة 614 كيلومتري تهران واقع شده است.4 شهر تبريز از طريق راه آهن به تهران و شبكه ريلي كشور متصل است و در پايان 1385ش افزون بر راه آسفالتة درجه يك، از طريق آزاد راه نيز به تهران وصل خواهد شد.5 تبريز داراي فرودگاهي بين‌المللي و به لحاظ داشتن امكانات مختلف ارتباطي زميني و هوايي با داخل و خارج از كشور، داراي اهميت جغرافيايي و اقتصادي بسياري است. از شهر تبريز، در منابع تاريخي و جغرافيايي، با نام‌هاي مختلفي از جمله ''آكراتا''، ''آماتا''، ''تارماكيس''، ''تاورژ''، ''تربيز''، ''تاوريز''، ''توريز''، ''داوريژ''، ''دژ تارويي''، ''قازا'' و ... ياد شده و با لقب‌هاي دارالسلطنه و قبة‌الاسلام نيز شناخته مي‌شده است.6 در ''حدودالعالم'' و در بيش از يكهزار سال پيش از تبريز، به عنوان شهري «خرد» اما «با نعمت و آبادان» ياد شده، در حالي كه اردبيل (اردويل) و مراغه شهرهاي «عظيم» و بزرگ آذربايجان معرفي شده‌اند.7 در ''البلدان'' نيز از تبريز در حد ديگر شهرهاي آذربايجان نام برده شده؛8 اما ياقوت حموي در ''معجم‌البلدان'' تبريز را از شهرهاي مشهور آذربايجان مي‌داند كه آباد، زيبا و داراي باروهاي استوار با آجر و گچ است، چند رودخانه از ميان آن مي‌گذرد و گرداگرد آن را باغ‌ها فرا گرفته است. ضمناً ياقوت اضافه مي‌كند كه پيشتر تبريز ديهي بود تا اين‌كه به روزگار خلافت عباسيان صاحب مدنيت شد؛ به گونه‌اي كه در آن‌جا پارچه‌هاي عبايي و سقلاطون و ختايي و اطلس و سنج بافته و به ديگر شهرهاي خاور و باختر فرستاده مي‌شد.9 بارتولد بناي شهر تبريز را به دورة اسلامي و به اواخر قرن هفتم ميلادي نسبت مي‌دهد و آن را در قرن دهم شهر مهمي نمي‌داند، تا اين‌كه در دورة غلبة مغول كه پايتخت سلسلة محلي اتابكان و سپس در قرن سيزدهم و در عصر سلطنت مغول، به عنوان پايتخت تمام ايران، بيش از گذشته به سوي توسعه و ترقي گام نهاد.10 حمدالله مستوفي، تبريز را شهر اسلامي و قبة‌الاسلام ايران مي‌داند كه «زبيده خاتون منكوحة هارون‌الرشيد» آن را ساخت و آن شهر «دارالملك آذربايجان و نزهترين و معظم‌ترين بلاد ايران» گرديد.11 مستوفي ضمن اشاره به زلزله‌هاي متعدد و ويرانگري كه در تبريز حادث شده به عمارات عالية شهر اشاره مي‌كند كه «مثل آن در تمامت ايران نيست» و ديگر اين‌كه «تبريز باغستان بسيار دارد و آب مهران رود كه از كوه سهند مي‌آيد و نهصد و چند كاريز كه ارباب ثروت اخراج كرده‌اند، در آن باغات صرف مي‌شود و هنوز كافي نيست».12 لسترنج بناي شهر تبريز را به دست زوجة هارون‌الرشيد كه به نقل از حمدالله مستوفي در بسياري از منابع ديگر نيز آمده، امري بعيد مي‌داند و مي‌نويسد كه در هيچ سند تاريخي چنين چيزي يافت نشده است؛ اما به هر حال او نيز ورود تبريز به مرحله شهرنشيني را به دورة خلافت متوكل عباسي و به قرن سوم ق نسبت مي‌دهد.13 ناصرخسرو، ماركوپولو، ابن‌بطوطه و ديگر سياحان عرب و نيز جهانگردان و سفيران اروپايي در سفرنامه‌هاي خود از تبريز به بزرگي ياد كرده‌اند، از جمله كلاويخو، فرستادة پادشاه اسپانيا به دربار تيمور كه حدود يك قرن پس از ماركوپولو، يعني در نخستين سال‌هاي قرن نهم ق از تبريز ديدن كرده از اين شهر چنين ياد مي‌كند: «در سراسر شهر خيابان‌هاي پهن و ميدان‌هاي وسيع هست كه در پيرامون آن‌ها ساختمان‌هاي بزرگ ديده مي‌‌شود... درسراسر تبريز ساختمان‌هاي زيبا و مساجد بسيار ديده مي‌شود، مخصوصاً مساجد با كاشي‌هاي آبي و طلايي آراسته شده‌اند».14 تبريز در اوايل قرن دهم ق، پس از برآمدن صفويان و شروع سلطنت شاه اسماعيل براي چندمين بار به پايتختي ايران برگزيده شد، اما ديري نپايد كه به سبب نزديكي اين شهر به مرزهاي امپراتوري عثماني، رقيب و دشمن شاهان شيعه مذهب صفوي و جنگ و جدال و تهديد پايتخت، شهر قزوين و به دنبال آن شهر اصفهان به پايتختي انتخاب شد و بدين ترتيب تبريز در اواخر دورة صفوي از شتاب توسعة اولية خود بازماند؛ اما با اين حال ، اين شهر پس از اصفهان، همچنان بزرگ‌ترين شهر ايران بود. تجاوزات دولت عثماني و روسية تزاري به آذربايجان و مركز آن تبريز، در عصر صفويان و پس از آن به ويژه در جنگ هاي اول و دوم جهاني، همچنين وقوع زلزله‌هاي متعدد، قحطي و شيوع بيماري‌هاي مختلف، فتنة افاغنه و... تبريز را دچار مصائب و ناملايمات بسيار كرد.15 تبريز در دورة قاجار وليعهدنشين ايران بود و در جنبش مشروطيت و مبارزات ضد اشغالگري مردم عليه اجانب، از جمله مقابله با قشون روسية تزاري، خاستگاه مبارزان ايران دوست و آزاديخواهان بسياري از جمله ثقة‌الاسلام تبريزي، ستارخان، باقرخان و... بود.16 اعدام سيدعلي محمد شيرازي سركردة فرقة ضالة بابيه به فتواي علماي تبريز، اشغال آذربايجان از سوي ارتش شوروي سابق و به دنبال آن تشكيل حكومت دست نشاندة فرقة دمكرات به دستور استالين در سال‌هاي پاياني جنگ جهاني دوم و جدايي يكسالة آذربايجان و شهر تبريز از ايران، قيام مردم اين شهر در دفع فتنة پيشه‌وري و ايادي بيگانه، قيام مردم تبريز در آغاز انقلاب بهمن 1356ش عليه حكومت بيگانه‌گراي پهلوي، از جمله حوادثي است كه نام تبريز را در تاريخ ايران بلند آوازه ساخته است.17 از نخستين قانون تقسيمات كشوري در 1302ش / 1341ق / 1923م تا حال حاضر، تبريز مركز خطة آذربايجان با نام‌هاي ايالت آذربايجان؛ استان سوم و آذربايجان شرقي، بوده است.18 در دهه‌هاي اخير با احداث مراكز صنعتي، آموزشي و خدماتي متعدد، شهر تبريز گسترش چشمگيري يافته و جمعيت مهاجر بسياري را به سوي خود جلب كره است، به گونه‌اي كه جمعيت شهر از 289996 تن در نخستين سرشماري ايران در 1335ش به 1191043 تن در سرشماري 1375ش19 و طبق برآوردها به 1365476 تن در 1384ش رسيده،20 يعني در طول نزديك به پنجاه سال حدوداً پنج برابر شده است. شهر تبريز با داشتن آثار تاريخي با ارزش از جمله مسجد كبود، ارگ عليشاه، عمارت ائل گلي (شاه گلي)، مجموعه بازار و تيمچه‌هاي زيبا و متعدد آن، مجموعة مقبرةالشعراء برخورداري از مراكز تفريحي و رفاهي جديد، نزديكي به ارتفاعات كوه سهند و سواحل درياچة اورميه و جاذبه‌هاي طبيعي آن‌ها، همچنين دارا بودن مركزيت اقتصادي در منطقه، همه ساله پذيراي جهانگردان و مسافران بسياري از داخل و خارج كشور است.21

'''مآخذ:'''

1. دفتر تقسيمات كشوري'''''. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.

2. مؤسسة گيتاشناسي. '''''اطلس گيتاشناسي استان‌هاي كشور'''''. تهران: گيتاشناسي، 1383.

3. جعفري، عباس. '''''گيتاشناسي ايران'''''. ج 3، ''دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران''، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 279-280.

4. سازمان نقشه‌برداري كشور. '''''نقشة راه‌هاي ايران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384.

5. همانجا.

6. چكنگي، عليرضا. '''''فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص 183 و 184؛ افشار سيستاني، ايرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهاي ايران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص231 و 232.

7. '''''حدودالعالم من المشرق الي المغرب'''''. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 158.

8. يعقوبي، ابن‌ واضح. (احمد بن ابي‌يعقوب). '''''البلدان'''''. بيروت: دار احياء التراث العربي، 1408ق / 1988م، ص 41.

9. حموي، ياقوت. '''''معجم‌البلدان'''''. به كوشش ووستنفلد، لايپزيك: 1866م، ج1، ص 822.

10. بارتولد، و. '''''تذكرة جغرافيايي تاريخي ايران'''''. ترجمة حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص223-224.

11. مستوفي، حمدالله. '''''نزهةالقلوب'''''. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 75.

12. همان. ص 75-77.

13. لسترنج، گاي. '''''جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي'''''. ترجمة محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص 173.

Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 161.

14. كلاويخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمة مسعود رجب‌نيا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1337، ص 160 و 161.

15. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. '''''فرهنگ جغرافيايي شهرستان ‌هاي كشور''''' (شهرستان تبريز)، چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1380، ص130-132.

16. همان. ص 131 و 133.

17. احمدي، حميد. '''''قوميت و قوم‌گرايي در ايران''''' '''''(از افسانه تا واقعيت)'''''. چ4، تهران: نشر ني، 1378، ص 135-139؛ مقصودي، مجتبي. '''''تحولات قومي در ايران؛ علل و زمينه‌ها'''''. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملي، 1380، ص263-271.

18. دفتر تقسيمات كشوري. '''''تاريخچة تقسيمات كشوري''''' . تهران: وزارت كشور، 1384. (بروشور)

19. نورالهي، طه. '''''توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 199 و 268.

20. مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 31.

21. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان آذربايجان شرقي'''''. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌هاي درسي ايران، 1381، ص 50-56.

غلامحسین تکمیل همایون

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۲
خط ۶:		خط ۶:
	شهر تبریز با مختصات جغرافیایی ً00 َ18 ْ46 طول شرقی و ً45 َ04 ْ38 عرض شمالی و میانگین بارندگی سالیانه 308 میلی‌متر و با آب و هوایی معتدل مایل به سرد، خشک و کوهستانی و با ارتفاع 1365 متر از سطح دریا<ref> جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 279-280.</ref>، در فاصله 614 کیلومتری [[استان تهران\|تهران]] واقع شده است<ref name=":0"> سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''نقشه راه‌های ایران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384.</ref>.شهر تبریز از طریق راه آهن به تهران و شبکه ریلی کشور متصل است و در پایان 1385ش افزون بر راه آسفالته درجه یک، از طریق آزاد راه نیز به [[استان تهران\|تهران]] وصل خواهد شد<ref name=":0" />.		شهر تبریز با مختصات جغرافیایی ً00 َ18 ْ46 طول شرقی و ً45 َ04 ْ38 عرض شمالی و میانگین بارندگی سالیانه 308 میلی‌متر و با آب و هوایی معتدل مایل به سرد، خشک و کوهستانی و با ارتفاع 1365 متر از سطح دریا<ref> جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایره‌المعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 279-280.</ref>، در فاصله 614 کیلومتری [[استان تهران\|تهران]] واقع شده است<ref name=":0"> سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''نقشه راه‌های ایران'''''. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384.</ref>.شهر تبریز از طریق راه آهن به تهران و شبکه ریلی کشور متصل است و در پایان 1385ش افزون بر راه آسفالته درجه یک، از طریق آزاد راه نیز به [[استان تهران\|تهران]] وصل خواهد شد<ref name=":0" />.

	تبریز دارای فرودگاهی بین‌المللی و به لحاظ داشتن امکانات مختلف ارتباطی زمینی و هوایی با داخل و خارج از کشور، دارای اهمیت جغرافیایی و اقتصادی بسیاری است. از شهر تبریز، در منابع تاریخی و جغرافیایی، با نام‌های مختلفی از جمله آکراتا، آماتا، تارماکیس، تاورژ، تربیز، تاوریز، توریز، داوریژ، دژ تارویی، قازا و ... یاد شده و با لقب‌های دارالسلطنه و قبه‌الاسلام نیز شناخته می‌شده است<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 183 و 184. </ref><ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص231 و 232.</ref>. در حدودالعالم و در بیش از یک هزار سال پیش از تبریز، به عنوان شهری «خرد» اما «با نعمت و آبادان» یاد شده، در حالی که اردبیل (اردویل) و مراغه شهرهای «عظیم» و بزرگ آذربایجان معرفی شده‌اند<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 158. </ref>. در البلدان نیز از تبریز در حد دیگر شهرهای آذربایجان نام برده شده<ref> یعقوبی، ابن‌ واضح. (احمد بن ابی‌یعقوب). '''''البلدان'''''. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 41.</ref>؛ اما یاقوت حموی در معجم‌البلدان تبریز را از شهرهای مشهور آذربایجان می‌داند که آباد، زیبا و دارای باروهای استوار با آجر و گچ است، چند رودخانه از میان آن می‌گذرد و گرداگرد آن را باغ‌ها فرا گرفته است. ضمناً یاقوت اضافه می‌کند که پیشتر تبریز دیهی بود تا این‌که به روزگار خلافت عباسیان صاحب مدنیت شد؛ به گونه‌ای که در آن‌جا پارچه‌های عبایی و سقلاطون و ختایی و اطلس و سنج بافته و به دیگر شهرهای خاور و باختر فرستاده می‌شد<ref> حموی، یاقوت. '''''معجم‌البلدان'''''. به کوشش ووستنفلد، لایپزیک: 1866م، ج1، ص 822.</ref>. بارتولد بنای شهر تبریز را به دوره اسلامی و به اواخر قرن هفتم میلادی نسبت می‌دهد و آن را در قرن دهم شهر مهمی نمی‌داند، تا این‌که در دوره غلبه مغول که پایتخت سلسله محلی [[اتابکان]] و سپس در قرن سیزدهم و در عصر سلطنت [[مغول ها\|مغول]]، به عنوان پایتخت تمام ~~ایران،~~ بیش از گذشته به سوی توسعه و ترقی گام نهاد<ref> بارتولد، و. '''''تذکره جغرافیایی تاریخی ایران'''''. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص223-224.</ref>.		تبریز دارای فرودگاهی بین‌المللی و به لحاظ داشتن امکانات مختلف ارتباطی زمینی و هوایی با داخل و خارج از کشور، دارای اهمیت جغرافیایی و اقتصادی بسیاری است. از شهر تبریز، در منابع تاریخی و جغرافیایی، با نام‌های مختلفی از جمله آکراتا، آماتا، تارماکیس، تاورژ، تربیز، تاوریز، توریز، داوریژ، دژ تارویی، قازا و ... یاد شده و با لقب‌های دارالسلطنه و قبه‌الاسلام نیز شناخته می‌شده است<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 183 و 184. </ref><ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام‌ شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص231 و 232.</ref>. در حدودالعالم و در بیش از یک هزار سال پیش از تبریز، به عنوان شهری «خرد» اما «با نعمت و آبادان» یاد شده، در حالی که اردبیل (اردویل) و مراغه شهرهای «عظیم» و بزرگ آذربایجان معرفی شده‌اند<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 158. </ref>. در البلدان نیز از تبریز در حد دیگر شهرهای آذربایجان نام برده شده<ref> یعقوبی، ابن‌ واضح. (احمد بن ابی‌یعقوب). '''''البلدان'''''. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 41.</ref>؛ اما یاقوت حموی در معجم‌البلدان تبریز را از شهرهای مشهور آذربایجان می‌داند که آباد، زیبا و دارای باروهای استوار با آجر و گچ است، چند رودخانه از میان آن می‌گذرد و گرداگرد آن را باغ‌ها فرا گرفته است. ضمناً یاقوت اضافه می‌کند که پیشتر تبریز دیهی بود تا این‌که به روزگار خلافت عباسیان صاحب مدنیت شد؛ به گونه‌ای که در آن‌جا پارچه‌های عبایی و سقلاطون و ختایی و اطلس و سنج بافته و به دیگر شهرهای خاور و باختر فرستاده می‌شد<ref> حموی، یاقوت. '''''معجم‌البلدان'''''. به کوشش ووستنفلد، لایپزیک: 1866م، ج1، ص 822.</ref>. بارتولد بنای شهر تبریز را به دوره اسلامی و به اواخر قرن هفتم میلادی نسبت می‌دهد و آن را در قرن دهم شهر مهمی نمی‌داند، تا این‌که در دوره غلبه مغول که پایتخت سلسله محلی [[اتابکان]] و سپس در قرن سیزدهم و در عصر سلطنت [[مغول ها\|مغول]]، به عنوان پایتخت تمام [[کشور ایران\|ایران]]، بیش از گذشته به سوی توسعه و ترقی گام نهاد<ref> بارتولد، و. '''''تذکره جغرافیایی تاریخی ایران'''''. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص223-224.</ref>.

	[[حمدالله مستوفی]]، تبریز را شهر اسلامی و قبه‌الاسلام ایران می‌داند که «زبیده خاتون منکوحه هارون‌الرشید» آن را ساخت و آن شهر «دارالملک آذربایجان و نزهترین و معظم‌ترین بلاد ایران» گردید<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.</ref>.مستوفی ضمن اشاره به زلزله‌های متعدد و ویرانگری که در تبریز حادث شده به عمارات عالیه شهر اشاره می‌کند که «مثل آن در تمامت ایران نیست» و دیگر این‌که «تبریز باغستان بسیار دارد و آب مهران رود که از کوه سهند می‌آید و نهصد و چند کاریز که ارباب ثروت اخراج کرده‌اند، در آن باغات صرف می‌شود و هنوز کافی نیست»<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.</ref>. لسترنج بنای شهر تبریز را به دست زوجه هارون‌الرشید که به نقل از [[حمدالله مستوفی]] در بسیاری از منابع دیگر نیز آمده، امری بعید می‌داند و می‌نویسد که در هیچ سند تاریخی چنین چیزی یافت نشده است؛ اما به هر حال او نیز ورود تبریز به مرحله شهرنشینی را به دوره خلافت متوکل عباسی و به قرن سوم ق نسبت می‌دهد<ref> لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 173.		[[حمدالله مستوفی]]، تبریز را شهر اسلامی و قبه‌الاسلام [[کشور ایران\|ایران]] می‌داند که «زبیده خاتون منکوحه هارون‌الرشید» آن را ساخت و آن شهر «دارالملک آذربایجان و نزهترین و معظم‌ترین بلاد ایران» گردید<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.</ref>.مستوفی ضمن اشاره به زلزله‌های متعدد و ویرانگری که در تبریز حادث شده به عمارات عالیه شهر اشاره می‌کند که «مثل آن در تمامت ایران نیست» و دیگر این‌که «تبریز باغستان بسیار دارد و آب مهران رود که از کوه سهند می‌آید و نهصد و چند کاریز که ارباب ثروت اخراج کرده‌اند، در آن باغات صرف می‌شود و هنوز کافی نیست»<ref>مستوفی، حمدالله. '''''نزهه القلوب'''''. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 75.</ref>. لسترنج بنای شهر تبریز را به دست زوجه هارون‌الرشید که به نقل از [[حمدالله مستوفی]] در بسیاری از منابع دیگر نیز آمده، امری بعید می‌داند و می‌نویسد که در هیچ سند تاریخی چنین چیزی یافت نشده است؛ اما به هر حال او نیز ورود تبریز به مرحله شهرنشینی را به دوره خلافت متوکل عباسی و به قرن سوم ق نسبت می‌دهد<ref> لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 173.

	Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 161.</ref>. ناصرخسرو، مارکوپولو، ابن‌بطوطه و دیگر سیاحان عرب و نیز جهانگردان و سفیران اروپایی در سفرنامه‌های خود از تبریز به بزرگی یاد کرده‌اند، از جمله کلاویخو، فرستاده پادشاه [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7 اسپانیا] به دربار [[تیموریان\|تیمور]] که حدود یک قرن پس از مارکوپولو، یعنی در نخستین سال‌های قرن نهم ق از تبریز دیدن کرده از این شهر چنین یاد می‌کند: <blockquote>«در سراسر شهر خیابان‌های پهن و میدان‌های وسیع هست که در پیرامون آن‌ها ساختمان‌های بزرگ دیده می‌‌شود... درسراسر تبریز ساختمان‌های زیبا و مساجد بسیار دیده می‌شود، مخصوصاً مساجد با کاشی‌های آبی و طلایی آراسته شده‌اند»<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 160 و 161.</ref>.</blockquote>تبریز در اوایل قرن دهم ق، پس از برآمدن [[صفویان]] و شروع سلطنت شاه اسماعیل برای چندمین بار به پایتختی ایران برگزیده شد، اما دیری نپاید که به سبب نزدیکی این شهر به مرزهای امپراتوری عثمانی، رقیب و دشمن شاهان شیعه [[صفویان\|مذهب صفوی]] و جنگ و جدال و تهدید پایتخت، شهر [[استان قزوین\|قزوین]] و به دنبال آن شهر [[اصفهان]] به پایتختی انتخاب شد و بدین ترتیب تبریز در اواخر [[صفویان\|دوره صفوی]] از شتاب توسعه اولیه خود بازماند؛ اما با این حال، این شهر پس از [[اصفهان]]، همچنان بزرگ‌ترین شهر ایران بود. تجاوزات دولت عثمانی و روسیه تزاری به آذربایجان و مرکز آن تبریز، در عصر [[صفویان]] و پس از آن به ویژه در جنگ های اول و دوم جهانی، همچنین وقوع زلزله‌های متعدد، قحطی و شیوع بیماری‌های مختلف، فتنه افاغنه و... تبریز را دچار مصائب و ناملایمات بسیار کرد<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 160 و 161.</ref>. تبریز در دوره [[قاجاریه\|قاجار]] ولیعهدنشین ایران بود و در [[انقلاب مشروطه\|جنبش مشروطیت]] و مبارزات ضد اشغالگری مردم علیه اجانب، از جمله مقابله با قشون روسیه تزاری، خاستگاه مبارزان ایران دوست و آزادیخواهان بسیاری از جمله ثقه‌الاسلام تبریزی، [[ستارخان]]، باقرخان و... بود<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 131 و 133.</ref>.		Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 161.</ref>. ناصرخسرو، مارکوپولو، ابن‌بطوطه و دیگر سیاحان عرب و نیز جهانگردان و سفیران اروپایی در سفرنامه‌های خود از تبریز به بزرگی یاد کرده‌اند، از جمله کلاویخو، فرستاده پادشاه [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7 اسپانیا] به دربار [[تیموریان\|تیمور]] که حدود یک قرن پس از مارکوپولو، یعنی در نخستین سال‌های قرن نهم ق از تبریز دیدن کرده از این شهر چنین یاد می‌کند: <blockquote>«در سراسر شهر خیابان‌های پهن و میدان‌های وسیع هست که در پیرامون آن‌ها ساختمان‌های بزرگ دیده می‌‌شود... درسراسر تبریز ساختمان‌های زیبا و مساجد بسیار دیده می‌شود، مخصوصاً مساجد با کاشی‌های آبی و طلایی آراسته شده‌اند»<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 160 و 161.</ref>.</blockquote>تبریز در اوایل قرن دهم ق، پس از برآمدن [[صفویان]] و شروع سلطنت شاه اسماعیل برای چندمین بار به پایتختی ایران برگزیده شد، اما دیری نپاید که به سبب نزدیکی این شهر به مرزهای امپراتوری عثمانی، رقیب و دشمن شاهان شیعه [[صفویان\|مذهب صفوی]] و جنگ و جدال و تهدید پایتخت، شهر [[استان قزوین\|قزوین]] و به دنبال آن شهر [[اصفهان]] به پایتختی انتخاب شد و بدین ترتیب تبریز در اواخر [[صفویان\|دوره صفوی]] از شتاب توسعه اولیه خود بازماند؛ اما با این حال، این شهر پس از [[اصفهان]]، همچنان بزرگ‌ترین شهر ایران بود. تجاوزات دولت عثمانی و روسیه تزاری به آذربایجان و مرکز آن تبریز، در عصر [[صفویان]] و پس از آن به ویژه در جنگ های اول و دوم جهانی، همچنین وقوع زلزله‌های متعدد، قحطی و شیوع بیماری‌های مختلف، فتنه افاغنه و... تبریز را دچار مصائب و ناملایمات بسیار کرد<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 160 و 161.</ref>. تبریز در دوره [[قاجاریه\|قاجار]] ولیعهدنشین ایران بود و در [[انقلاب مشروطه\|جنبش مشروطیت]] و مبارزات ضد اشغالگری مردم علیه اجانب، از جمله مقابله با قشون روسیه تزاری، خاستگاه مبارزان ایران دوست و آزادیخواهان بسیاری از جمله ثقه‌الاسلام تبریزی، [[ستارخان]]، باقرخان و... بود<ref>کلاویخو. '''''سفرنامه'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، چ3، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337، ص 131 و 133.</ref>.

	اعدام سیدعلی محمد شیرازی سرکرده فرقه ضاله بابیه به فتوای علمای تبریز، اشغال آذربایجان از سوی ارتش شوروی سابق و به دنبال آن تشکیل حکومت دست نشانده [[حزب(فرقه)دموکرات\|فرقه دمکرات]] به دستور استالین در سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم و جدایی یکساله آذربایجان و شهر تبریز از [[ایران]]، قیام مردم این شهر در دفع فتنه پیشه‌وری و ایادی بیگانه، قیام مردم تبریز در آغاز انقلاب بهمن 1356ش علیه حکومت بیگانه‌گرای پهلوی، از جمله حوادثی است که نام تبریز را در تاریخ ایران بلند آوازه ساخته است<ref>احمدی، حمید. '''''قومیت و قوم‌گرایی در ایران''''' '''''(از افسانه تا واقعیت)'''''. چ4، تهران: نشر نی، 1378، ص 135-139.</ref><ref>مقصودی، مجتبی. '''''تحولات قومی در ایران؛ علل و زمینه‌ها'''''. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملی، 1380،ص263-271.</ref>. از نخستین [[قانون]] تقسیمات کشوری در 1302ش / 1341ق / 1923م تا حال حاضر، تبریز مرکز خطه آذربایجان با نام‌های ایالت آذربایجان؛ استان سوم و [[آذربایجان شرقی]]، بوده است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''تاریخچه تقسیمات کشوری''''' . تهران: وزارت کشور، 1384. (بروشور)</ref>. در دهه‌های اخیر با احداث مراکز صنعتی، آموزشی و خدماتی متعدد، شهر تبریز گسترش چشمگیری یافته و جمعیت مهاجر بسیاری را به سوی خود جلب کره است، به گونه‌ای که جمعیت شهر از 289996 تن در نخستین سرشماری ایران در 1335ش به 1191043 تن در سرشماری 1375ش<ref> نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 199 و 268.</ref> و طبق برآوردها به 1365476 تن در 1384ش رسیده<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 31.</ref>، یعنی در طول نزدیک به پنجاه سال حدوداً پنج برابر شده است. شهر تبریز با داشتن آثار تاریخی با ارزش از جمله مسجد کبود، ارگ علیشاه، عمارت ائل گلی (شاه گلی)، مجموعه بازار و تیمچه‌های زیبا و متعدد آن، مجموعه مقبره الشعراء برخورداری از مراکز تفریحی و رفاهی جدید، نزدیکی به ارتفاعات کوه سهند و سواحل [[دریاچه ارومیه\|دریاچه اورمیه]] و جاذبه‌های طبیعی آن‌ها، همچنین دارا بودن مرکزیت اقتصادی در منطقه، همه ساله پذیرای جهانگردان و مسافران بسیاری از داخل و خارج کشور است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان آذربایجان شرقی'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1381، ص 50-56.</ref>		اعدام سیدعلی محمد شیرازی سرکرده فرقه ضاله بابیه به فتوای علمای تبریز، اشغال آذربایجان از سوی ارتش شوروی سابق و به دنبال آن تشکیل حکومت دست نشانده [[حزب(فرقه)دموکرات\|فرقه دمکرات]] به دستور استالین در سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم و جدایی یکساله آذربایجان و شهر تبریز از [[کشور ایران\|ایران]]، قیام مردم این شهر در دفع فتنه پیشه‌وری و ایادی بیگانه، قیام مردم تبریز در آغاز انقلاب بهمن 1356ش علیه حکومت بیگانه‌گرای پهلوی، از جمله حوادثی است که نام تبریز را در تاریخ ایران بلند آوازه ساخته است<ref>احمدی، حمید. '''''قومیت و قوم‌گرایی در ایران''''' '''''(از افسانه تا واقعیت)'''''. چ4، تهران: نشر نی، 1378، ص 135-139.</ref><ref>مقصودی، مجتبی. '''''تحولات قومی در ایران؛ علل و زمینه‌ها'''''. چ1، تهران: مؤسسه مطالعات ملی، 1380،ص263-271.</ref>. از نخستین [[قانون]] تقسیمات کشوری در 1302ش / 1341ق / 1923م تا حال حاضر، تبریز مرکز خطه آذربایجان با نام‌های ایالت آذربایجان؛ استان سوم و [[آذربایجان شرقی]]، بوده است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''تاریخچه تقسیمات کشوری''''' . تهران: وزارت کشور، 1384. (بروشور)</ref>. در دهه‌های اخیر با احداث مراکز صنعتی، آموزشی و خدماتی متعدد، شهر تبریز گسترش چشمگیری یافته و جمعیت مهاجر بسیاری را به سوی خود جلب کره است، به گونه‌ای که جمعیت شهر از 289996 تن در نخستین سرشماری ایران در 1335ش به 1191043 تن در سرشماری 1375ش<ref> نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 199 و 268.</ref> و طبق برآوردها به 1365476 تن در 1384ش رسیده<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 31.</ref>، یعنی در طول نزدیک به پنجاه سال حدوداً پنج برابر شده است. شهر تبریز با داشتن آثار تاریخی با ارزش از جمله مسجد کبود، ارگ علیشاه، عمارت ائل گلی (شاه گلی)، مجموعه بازار و تیمچه‌های زیبا و متعدد آن، مجموعه مقبره الشعراء برخورداری از مراکز تفریحی و رفاهی جدید، نزدیکی به ارتفاعات کوه سهند و سواحل [[دریاچه ارومیه\|دریاچه اورمیه]] و جاذبه‌های طبیعی آن‌ها، همچنین دارا بودن مرکزیت اقتصادی در منطقه، همه ساله پذیرای جهانگردان و مسافران بسیاری از داخل و خارج کشور است<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان آذربایجان شرقی'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1381، ص 50-56.</ref>

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==