ترکی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۰

2025-05-12T13:20:45Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۰
خط ۱:		خط ۱:
	'''[[ترکی]]/ torki/،''' بزگترین زبان از شاخه ترکیکِ خانواده آلتایی است<ref name=":0">Bussman, H. '''''Routledge Dictionary of language and Linguistics.''''' Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.</ref>. پس از [[ترکی]]، ازبکی و [[آذربایجانی]] به ترتیب بیشترین جمعیت را در این شاخه زبانی دارند<ref name=":0" />. زبان‌های ترکیک گستره جغرافیایی وسیعی از شبه‌جزیره بالکان، ترکیه، قفقاز، ولگای میانه، آسیای مرکزی تا شمال غربی چین و منطقه سیبری دارند<ref>Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.</ref>. براساس تقسیم‌بندی باسکاکوف، اغوز یکی از گروه‌‌های زبان [[ترکی]] و ریشه زبان‌هایی مانند [[ترکی]] ترکیه، آذربایجان و حتی [[ترکمنی]] است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.</ref>. اغوز شرقی منشاء [[ترکمنی]] و اغوز غربی منشاء [[ترکی]] عثمانی و آذربایجانی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص118.</ref>. آذربایجان زبان مادری مردم آذربایجان و تقریباً سایر نقاط ترک زبان ایران (به جز ~~ترکمن‌ها~~) است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> و خود شامل گونه‌های مختلفی مانند [[قشقایی]]، ترکی خراسانی، افشاری و شاهسونی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365،ص323و 320و 317.</ref>.		'''[[ترکی]]/ torki/،''' بزگترین زبان از شاخه ترکیکِ خانواده آلتایی است<ref name=":0">Bussman, H. '''''Routledge Dictionary of language and Linguistics.''''' Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.</ref>. پس از [[ترکی]]، ازبکی و [[آذربایجانی]] به ترتیب بیشترین جمعیت را در این شاخه زبانی دارند<ref name=":0" />. زبان‌های ترکیک گستره جغرافیایی وسیعی از شبه‌جزیره بالکان، ترکیه، قفقاز، ولگای میانه، آسیای مرکزی تا شمال غربی چین و منطقه سیبری دارند<ref>Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.</ref>. براساس تقسیم‌بندی باسکاکوف، اغوز یکی از گروه‌‌های زبان [[ترکی]] و ریشه زبان‌هایی مانند [[ترکی]] ترکیه، آذربایجان و حتی [[ترکمنی]] است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.</ref>. اغوز شرقی منشاء [[ترکمنی]] و اغوز غربی منشاء [[ترکی]] عثمانی و آذربایجانی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص118.</ref>. آذربایجان زبان مادری مردم آذربایجان و تقریباً سایر نقاط ترک زبان [[کشور ایران\|ایران]] (به جز [[ترکمن\|ترکمن‌]]<nowiki/>ها) است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> و خود شامل گونه‌های مختلفی مانند [[قشقایی]]، ترکی خراسانی، افشاری و شاهسونی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365،ص323و 320و 317.</ref>.
	[[پرونده:زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی.png\|بندانگشتی\|زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی، سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/ wiki/زبان%E2%80%8Cهای_آلتایی/https://fa.wikipedia.org]]]		[[پرونده:زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی.png\|بندانگشتی\|زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی، سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/ wiki/زبان%E2%80%8Cهای_آلتایی/https://fa.wikipedia.org]]]
	منابع مختلف آمار نسبتاً متفاوتی از جمعیت ترک زبان در [[کشور ایران\|ایران]] ارائه کرده‌اند که مطابق آن حدود یک چهارم<ref>"Iran", '''''The New Encyclopedia Britannica.''''' Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.</ref> تا یک سوم<ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com] .</ref><ref>هیئت، جواد. '''''«وضعیت فرهنگ ترک در ایران»''''' وارلیق. 1383، س26، ش2- 133، ص129.</ref><ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> جمعیت ایران به یکی از گونه‌های [[ترکی]] رایج (آذربایجانی، افشاری، ترکی خراسانی، ترکمنی و خلجی)<ref>رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص551.</ref> سخن می‌گویند. سابقاً خلجی را گونه‌ای از آذربایجانی می‌دانستند، امروزه این نظریه مورد قبول نیست<ref>"Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 189.</ref>. پراکندگی جغرافیایی مهم‌ترین گونه‌های [[ترکی]] در ایران به قرار زیر است: آذربایجانی در آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، بخش‌های قابل ملاحظه‌ای از [[همدان]] و [[استان قزوین\|قزوین]] و سایر نقاط کشور؛ ترکی خراسانی (قوچانی) در شمال و شمال شرقی خراسان (به ویژه در ~~بجنورد،~~ شیروان، اسفراین، قوچان و دره‌گز)؛ [[قشقایی]] به طور پراکنده بین بخش مرکزی و جنوبی [[کشور ایران\|ایران]] در [[استان فارس]] و در امتداد [[خلیج فارس]] و خلجی در جنوب غربی [[استان تهران]]. در این میان آذربایجانی بیشترین و خلجی کمترین جمعیت را دارند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1381، ج1، ص630.</ref><ref>Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of world’s Languages.''''' London: Routledge. 1994. pp 205, 216</ref>.		منابع مختلف آمار نسبتاً متفاوتی از جمعیت ترک زبان در [[کشور ایران\|ایران]] ارائه کرده‌اند که مطابق آن حدود یک چهارم<ref>"Iran", '''''The New Encyclopedia Britannica.''''' Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.</ref> تا یک سوم<ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com] .</ref><ref>هیئت، جواد. '''''«وضعیت فرهنگ ترک در ایران»''''' وارلیق. 1383، س26، ش2- 133، ص129.</ref><ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> جمعیت ایران به یکی از گونه‌های [[ترکی]] رایج (آذربایجانی، افشاری، ترکی خراسانی، ترکمنی و خلجی)<ref>رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص551.</ref> سخن می‌گویند. سابقاً خلجی را گونه‌ای از آذربایجانی می‌دانستند، امروزه این نظریه مورد قبول نیست<ref>"Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 189.</ref>. پراکندگی جغرافیایی مهم‌ترین گونه‌های [[ترکی]] در ایران به قرار زیر است: آذربایجانی در آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، بخش‌های قابل ملاحظه‌ای از [[همدان]] و [[استان قزوین\|قزوین]] و سایر نقاط کشور؛ ترکی خراسانی (قوچانی) در شمال و شمال شرقی [[استان خراسان شمالی\|خراسان]] (به ویژه در [[بجنورد]]، شیروان، اسفراین، قوچان و دره‌گز)؛ [[قشقایی]] به طور پراکنده بین بخش مرکزی و جنوبی [[کشور ایران\|ایران]] در [[استان فارس]] و در امتداد [[خلیج فارس]] و خلجی در جنوب غربی [[استان تهران]]. در این میان آذربایجانی بیشترین و خلجی کمترین جمعیت را دارند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1381، ج1، ص630.</ref><ref>Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of world’s Languages.''''' London: Routledge. 1994. pp 205, 216</ref>.

	بر اساس شواهد، نام قوم ترک نخستین بار در سده 6م، به کار رفته است. در همان سده ترکان، دولتی تأسیس کردند که از مغولستان و سرحد شمالی چین تا دریای سیاه ادامه داشته است<ref>معین، محمد. '''''فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص386.</ref>. زبان ترکان عثمانی که امروزه زبان رایج و رسمی کشور ترکیه است، در پایان سده 14م، به صورت زبانی ادبی و فرهنگی درآمد و در مدت چهار قرن ثبات و استقرار یافت<ref>معین، محمد. '''''فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص388.</ref>.		بر اساس شواهد، نام قوم ترک نخستین بار در سده 6م، به کار رفته است. در همان سده ترکان، دولتی تأسیس کردند که از مغولستان و سرحد شمالی [https://dmelal.ir/index.php?title=%DA%86%DB%8C%D9%86 چین] تا دریای سیاه ادامه داشته است<ref>معین، محمد. '''''فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص386.</ref>. زبان ترکان عثمانی که امروزه زبان رایج و رسمی کشور ترکیه است، در پایان سده 14م، به صورت زبانی ادبی و فرهنگی درآمد و در مدت چهار قرن ثبات و استقرار یافت<ref>معین، محمد. '''''فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص388.</ref>.

	[[ترکی]] تا اواخر دهه 1920م، به خط [[عربی]] نوشته می‌شد، امّا در 29-1928م. در ترکیه جای خود را به خط لاتین داد. هم‌زمان در شوروی سابق و جمهوری‌های تحت حاکمیت دولت مرکزی مانند جمهوری آذربایجان نیز خط لاتین مطرح گردید. ولی بعدها از دهه 1940م، الفبای سیریلی جانشین آن شد<ref name=":1">Hazai, G, "Turks_ II, Languages" '''''The Encyclopedia of Islam.''''' Leiden: Brill. 2000. vol 10. p.711.</ref>. این زبان در [[ایران]]، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق]، همچنان به الفبای [[عربی]] نوشته می‌شود<ref name=":1" />.		[[ترکی]] تا اواخر دهه 1920م، به خط [[عربی]] نوشته می‌شد، امّا در 29-1928م. در ترکیه جای خود را به خط لاتین داد. هم‌زمان در شوروی سابق و جمهوری‌های تحت حاکمیت دولت مرکزی مانند جمهوری آذربایجان نیز خط لاتین مطرح گردید. ولی بعدها از دهه 1940م، الفبای سیریلی جانشین آن شد<ref name=":1">Hazai, G, "Turks_ II, Languages" '''''The Encyclopedia of Islam.''''' Leiden: Brill. 2000. vol 10. p.711.</ref>. این زبان در [[ایران]]، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق]، همچنان به الفبای [[عربی]] نوشته می‌شود<ref name=":1" />.

	[[ترکی]] و برخی دیگر از زبان‌ها، به ویژه زبان ملت‌هایی که با اقوام ترک زبان دارای مرزهای مشترک جغرافیایی و سیاسی هستند، تأثیرات متقابل داشته‌اند. این تأثیرات در حوزه وام واژه‌ها محسوس‌تر است. گویش‌های ترکیک شرقی تإثیرات چینی، ایرانی، تخاری، سریانی، سنسکریت، تبتی و بعدها [[مغول ها\|مغولی]]، و گویش‌های ترکیکِ غربی نفوذ [[عربی]] و [[فارسی]] را نشان می‌دهند. همه گویش‌های [[ترکی]] در شوروی سابق نیز تحت تأثیر شدید روسی بوده‌اند<ref name=":1" />. از ترکی نیز واژه‌های قابل ملاحظه‌ای وارد برخی زبان‌ها مانند فارسی شده است<ref>ثمرینلی، فیروز. '''''«لغات ترکی مصطلح در زبان فارسی»''''' وارلیق، 1367، س10، ص56-50.</ref>.		[[ترکی]] و برخی دیگر از زبان‌ها، به ویژه زبان ملت‌هایی که با اقوام ترک زبان دارای مرزهای مشترک جغرافیایی و سیاسی هستند، تأثیرات متقابل داشته‌اند. این تأثیرات در حوزه وام واژه‌ها محسوس‌تر است. گویش‌های ترکیک شرقی تإثیرات چینی، ایرانی، تخاری، سریانی، سنسکریت، تبتی و بعدها [[مغول ها\|مغولی]]، و گویش‌های ترکیکِ غربی نفوذ [[عربی]] و [[فارسی]] را نشان می‌دهند. همه گویش‌های [[ترکی]] در شوروی سابق نیز تحت تأثیر شدید روسی بوده‌اند<ref name=":1" />. از ترکی نیز واژه‌های قابل ملاحظه‌ای وارد برخی زبان‌ها مانند [[فارسی]] شده است<ref>ثمرینلی، فیروز. '''''«لغات ترکی مصطلح در زبان فارسی»''''' وارلیق، 1367، س10، ص56-50.</ref>.

	[[ترکی]] از منظر رده شناسی از جمله زبان‌های پیوندی است، یعنی معمولاً بدون تغییر در ستاک، پسوند‌ها یکی پس از دیگری به آن افزوده می‌شوند<ref>Tekin, T. "Altaic Languages" '''''The Encyclopedia of Language''''' and Linguistics. ed. R. E. Asher. Oxford: pergamon press. 1994, vol 1. p. 83.</ref>. این مطلب در عبارتِ «از بی‌خانمان‌ها=/ev- siz- lær- dæn/» کاملاً آشکار است.		[[ترکی]] از منظر رده شناسی از جمله زبان‌های پیوندی است، یعنی معمولاً بدون تغییر در ستاک، پسوند‌ها یکی پس از دیگری به آن افزوده می‌شوند<ref>Tekin, T. "Altaic Languages" '''''The Encyclopedia of Language''''' and Linguistics. ed. R. E. Asher. Oxford: pergamon press. 1994, vol 1. p. 83.</ref>. این مطلب در عبارتِ «از بی‌خانمان‌ها=/ev- siz- lær- dæn/» کاملاً آشکار است.
خط ۴۲:		خط ۴۲:
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

			== پیوند به بیرون ==
			زبان ترکی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/زبان%E2%80%8Cهای_ترکی?hilight=حکومت+ایلخانان https://fa.wikifeqh.ir/]

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	فرزین فهیم نیا		فرزین فهیم نیا

	~~== پیوند به بیرون ==~~
	زبان ترکی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/زبان%E2%80%8Cهای_ترکی?hilight=حکومت+ایلخانان https://fa.wikifeqh.ir/]
	[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]		[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
	[[رده:زبان شناسی]]		[[رده:زبان شناسی]]

Samei در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۳

2025-05-12T09:33:30Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۳
خط ۱:		خط ۱:
	'''[[ترکی]]/ torki/،''' بزگترین زبان از شاخه ترکیکِ خانواده آلتایی است<ref name=":0">Bussman, H. '''''Routledge Dictionary of language and Linguistics.''''' Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.</ref>. پس از [[ترکی]]، ازبکی و [[آذربایجانی]] به ترتیب بیشترین جمعیت را در این شاخه زبانی دارند<ref name=":0" />. زبان‌های ترکیک گستره جغرافیایی وسیعی از شبه‌جزیره بالکان، ترکیه، قفقاز، ولگای میانه، آسیای مرکزی تا شمال غربی چین و منطقه سیبری دارند<ref>Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.</ref>. براساس تقسیم‌بندی باسکاکوف، اغوز یکی از گروه‌‌های زبان [[ترکی]] و ریشه زبان‌هایی مانند [[ترکی]] ترکیه، آذربایجان و حتی [[ترکمنی]] است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.</ref>. اغوز شرقی منشاء [[ترکمنی]] و اغوز غربی منشاء [[ترکی]] عثمانی و آذربایجانی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص118.</ref>. آذربایجان زبان مادری مردم آذربایجان و تقریباً سایر نقاط ترک زبان ایران (به جز ترکمن‌ها) است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> و خود شامل گونه‌های مختلفی مانند ~~قشقایی،~~ ترکی خراسانی، افشاری و شاهسونی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365،ص323و 320و 317.</ref>.		'''[[ترکی]]/ torki/،''' بزگترین زبان از شاخه ترکیکِ خانواده آلتایی است<ref name=":0">Bussman, H. '''''Routledge Dictionary of language and Linguistics.''''' Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.</ref>. پس از [[ترکی]]، ازبکی و [[آذربایجانی]] به ترتیب بیشترین جمعیت را در این شاخه زبانی دارند<ref name=":0" />. زبان‌های ترکیک گستره جغرافیایی وسیعی از شبه‌جزیره بالکان، ترکیه، قفقاز، ولگای میانه، آسیای مرکزی تا شمال غربی چین و منطقه سیبری دارند<ref>Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.</ref>. براساس تقسیم‌بندی باسکاکوف، اغوز یکی از گروه‌‌های زبان [[ترکی]] و ریشه زبان‌هایی مانند [[ترکی]] ترکیه، آذربایجان و حتی [[ترکمنی]] است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.</ref>. اغوز شرقی منشاء [[ترکمنی]] و اغوز غربی منشاء [[ترکی]] عثمانی و آذربایجانی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص118.</ref>. آذربایجان زبان مادری مردم آذربایجان و تقریباً سایر نقاط ترک زبان ایران (به جز ترکمن‌ها) است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> و خود شامل گونه‌های مختلفی مانند [[قشقایی]]، ترکی خراسانی، افشاری و شاهسونی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365،ص323و 320و 317.</ref>.
	[[پرونده:زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی.png\|بندانگشتی\|زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی، سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/ wiki/زبان%E2%80%8Cهای_آلتایی/https://fa.wikipedia.org]]]		[[پرونده:زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی.png\|بندانگشتی\|زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی، سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/ wiki/زبان%E2%80%8Cهای_آلتایی/https://fa.wikipedia.org]]]
	منابع مختلف آمار نسبتاً متفاوتی از جمعیت ترک زبان در ایران ارائه کرده‌اند که مطابق آن حدود یک چهارم<ref>"Iran", '''''The New Encyclopedia Britannica.''''' Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.</ref> تا یک سوم<ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com] .</ref><ref>هیئت، جواد. '''''«وضعیت فرهنگ ترک در ایران»''''' وارلیق. 1383، س26، ش2- 133، ص129.</ref><ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> جمعیت ایران به یکی از گونه‌های [[ترکی]] رایج (آذربایجانی، افشاری، ترکی خراسانی، ترکمنی و خلجی)<ref>رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص551.</ref> سخن می‌گویند. سابقاً خلجی را گونه‌ای از آذربایجانی می‌دانستند، امروزه این نظریه مورد قبول نیست<ref>"Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 189.</ref>. پراکندگی جغرافیایی مهم‌ترین گونه‌های [[ترکی]] در ایران به قرار زیر است: آذربایجانی در آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، بخش‌های قابل ملاحظه‌ای از [[همدان]] و قزوین و سایر نقاط کشور؛ ترکی خراسانی (قوچانی) در شمال و شمال شرقی خراسان (به ویژه در بجنورد، شیروان، اسفراین، قوچان و دره‌گز)؛ قشقایی به طور پراکنده بین بخش مرکزی و جنوبی ایران در استان فارس و در امتداد خلیج فارس و خلجی در جنوب غربی استان تهران. در این میان آذربایجانی بیشترین و خلجی کمترین جمعیت را دارند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1381، ج1، ص630.</ref><ref>Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of world’s Languages.''''' London: Routledge. 1994. pp 205, 216</ref>.		منابع مختلف آمار نسبتاً متفاوتی از جمعیت ترک زبان در [[کشور ایران\|ایران]] ارائه کرده‌اند که مطابق آن حدود یک چهارم<ref>"Iran", '''''The New Encyclopedia Britannica.''''' Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.</ref> تا یک سوم<ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com] .</ref><ref>هیئت، جواد. '''''«وضعیت فرهنگ ترک در ایران»''''' وارلیق. 1383، س26، ش2- 133، ص129.</ref><ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> جمعیت ایران به یکی از گونه‌های [[ترکی]] رایج (آذربایجانی، افشاری، ترکی خراسانی، ترکمنی و خلجی)<ref>رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص551.</ref> سخن می‌گویند. سابقاً خلجی را گونه‌ای از آذربایجانی می‌دانستند، امروزه این نظریه مورد قبول نیست<ref>"Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 189.</ref>. پراکندگی جغرافیایی مهم‌ترین گونه‌های [[ترکی]] در ایران به قرار زیر است: آذربایجانی در آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، بخش‌های قابل ملاحظه‌ای از [[همدان]] و [[استان قزوین\|قزوین]] و سایر نقاط کشور؛ ترکی خراسانی (قوچانی) در شمال و شمال شرقی خراسان (به ویژه در بجنورد، شیروان، اسفراین، قوچان و دره‌گز)؛ [[قشقایی]] به طور پراکنده بین بخش مرکزی و جنوبی [[کشور ایران\|ایران]] در [[استان فارس]] و در امتداد [[خلیج فارس]] و خلجی در جنوب غربی [[استان تهران]]. در این میان آذربایجانی بیشترین و خلجی کمترین جمعیت را دارند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرهالمعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1381، ج1، ص630.</ref><ref>Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of world’s Languages.''''' London: Routledge. 1994. pp 205, 216</ref>.

	بر اساس شواهد، نام قوم ترک نخستین بار در سده 6م، به کار رفته است. در همان سده ترکان، دولتی تأسیس کردند که از مغولستان و سرحد شمالی چین تا دریای سیاه ادامه داشته است<ref>معین، محمد. '''''فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص386.</ref>. زبان ترکان عثمانی که امروزه زبان رایج و رسمی کشور ترکیه است، در پایان سده 14م، به صورت زبانی ادبی و فرهنگی درآمد و در مدت چهار قرن ثبات و استقرار یافت<ref>معین، محمد. '''''فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص388.</ref>.		بر اساس شواهد، نام قوم ترک نخستین بار در سده 6م، به کار رفته است. در همان سده ترکان، دولتی تأسیس کردند که از مغولستان و سرحد شمالی چین تا دریای سیاه ادامه داشته است<ref>معین، محمد. '''''فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص386.</ref>. زبان ترکان عثمانی که امروزه زبان رایج و رسمی کشور ترکیه است، در پایان سده 14م، به صورت زبانی ادبی و فرهنگی درآمد و در مدت چهار قرن ثبات و استقرار یافت<ref>معین، محمد. '''''فرهنگ فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1375، ج5، ص388.</ref>.

	[[ترکی]] تا اواخر دهه 1920م، به خط [[عربی]] نوشته می‌شد، امّا در 29-1928م. در ترکیه جای خود را به خط لاتین داد. هم‌زمان در شوروی سابق و جمهوری‌های تحت حاکمیت دولت مرکزی مانند جمهوری آذربایجان نیز خط لاتین مطرح گردید. ولی بعدها از دهه 1940م، الفبای سیریلی جانشین آن شد<ref name=":1">Hazai, G, "Turks_ II, Languages" '''''The Encyclopedia of Islam.''''' Leiden: Brill. 2000. vol 10. p.711.</ref>. این زبان در [[ایران]]، افغانستان و ~~عراق،~~ همچنان به الفبای [[عربی]] نوشته می‌شود<ref name=":1" />.		[[ترکی]] تا اواخر دهه 1920م، به خط [[عربی]] نوشته می‌شد، امّا در 29-1928م. در ترکیه جای خود را به خط لاتین داد. هم‌زمان در شوروی سابق و جمهوری‌های تحت حاکمیت دولت مرکزی مانند جمهوری آذربایجان نیز خط لاتین مطرح گردید. ولی بعدها از دهه 1940م، الفبای سیریلی جانشین آن شد<ref name=":1">Hazai, G, "Turks_ II, Languages" '''''The Encyclopedia of Islam.''''' Leiden: Brill. 2000. vol 10. p.711.</ref>. این زبان در [[ایران]]، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق]، همچنان به الفبای [[عربی]] نوشته می‌شود<ref name=":1" />.

	[[ترکی]] و برخی دیگر از زبان‌ها، به ویژه زبان ملت‌هایی که با اقوام ترک زبان دارای مرزهای مشترک جغرافیایی و سیاسی هستند، تأثیرات متقابل داشته‌اند. این تأثیرات در حوزه وام واژه‌ها محسوس‌تر است. گویش‌های ترکیک شرقی تإثیرات چینی، ایرانی، تخاری، سریانی، سنسکریت، تبتی و بعدها ~~مغولی،~~ و گویش‌های ترکیکِ غربی نفوذ [[عربی]] و [[فارسی]] را نشان می‌دهند. همه گویش‌های [[ترکی]] در شوروی سابق نیز تحت تأثیر شدید روسی بوده‌اند<ref name=":1" />. از ترکی نیز واژه‌های قابل ملاحظه‌ای وارد برخی زبان‌ها مانند فارسی شده است<ref>ثمرینلی، فیروز. '''''«لغات ترکی مصطلح در زبان فارسی»''''' وارلیق، 1367، س10، ص56-50.</ref>.		[[ترکی]] و برخی دیگر از زبان‌ها، به ویژه زبان ملت‌هایی که با اقوام ترک زبان دارای مرزهای مشترک جغرافیایی و سیاسی هستند، تأثیرات متقابل داشته‌اند. این تأثیرات در حوزه وام واژه‌ها محسوس‌تر است. گویش‌های ترکیک شرقی تإثیرات چینی، ایرانی، تخاری، سریانی، سنسکریت، تبتی و بعدها [[مغول ها\|مغولی]]، و گویش‌های ترکیکِ غربی نفوذ [[عربی]] و [[فارسی]] را نشان می‌دهند. همه گویش‌های [[ترکی]] در شوروی سابق نیز تحت تأثیر شدید روسی بوده‌اند<ref name=":1" />. از ترکی نیز واژه‌های قابل ملاحظه‌ای وارد برخی زبان‌ها مانند فارسی شده است<ref>ثمرینلی، فیروز. '''''«لغات ترکی مصطلح در زبان فارسی»''''' وارلیق، 1367، س10، ص56-50.</ref>.

	[[ترکی]] از منظر رده شناسی از جمله زبان‌های پیوندی است، یعنی معمولاً بدون تغییر در ستاک، پسوند‌ها یکی پس از دیگری به آن افزوده می‌شوند<ref>Tekin, T. "Altaic Languages" '''''The Encyclopedia of Language''''' and Linguistics. ed. R. E. Asher. Oxford: pergamon press. 1994, vol 1. p. 83.</ref>. این مطلب در عبارتِ «از بی‌خانمان‌ها=/ev- siz- lær- dæn/» کاملاً آشکار است.		[[ترکی]] از منظر رده شناسی از جمله زبان‌های پیوندی است، یعنی معمولاً بدون تغییر در ستاک، پسوند‌ها یکی پس از دیگری به آن افزوده می‌شوند<ref>Tekin, T. "Altaic Languages" '''''The Encyclopedia of Language''''' and Linguistics. ed. R. E. Asher. Oxford: pergamon press. 1994, vol 1. p. 83.</ref>. این مطلب در عبارتِ «از بی‌خانمان‌ها=/ev- siz- lær- dæn/» کاملاً آشکار است.
خط ۳۳:		خط ۳۳:
	* [[دری]]		* [[دری]]

	* ~~'''~~[[تاجیکی]]~~'''~~		* [[تاجیکی]]

	* ~~'''~~[[عربی]]~~'''~~		* [[عربی]]

	== '''مآخذ''' ==		== '''مآخذ''' ==

Karimian در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۱

2025-05-12T09:01:18Z

نمایش تغییرات

Karimian در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۷

2025-05-10T09:37:06Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۷
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	== پیوند به بیرون ==		== پیوند به بیرون ==
	زبان ترکی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/زبان%E2%80%8Cهای_ترکی?hilight=حکومت+ایلخانان https://fa.wikifeqh.ir/]		زبان ترکی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/زبان%E2%80%8Cهای_ترکی?hilight=حکومت+ایلخانان https://fa.wikifeqh.ir/]
			[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
			[[رده:زبان شناسی]]

Karimian در ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۸

2025-05-09T16:08:29Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۸
خط ۱:		خط ۱:
	'''[[ترکی]]/ torki/،''' بزگترین زبان از شاخه ترکیکِ خانواده آلتایی است<ref name=":0">Bussman, H. '''''Routledge Dictionary of language and Linguistics.''''' Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.</ref>. پس از [[ترکی]]، ازبکی و [[آذربایجانی]] به ترتیب بیشترین جمعیت را در این شاخه زبانی دارند<ref name=":0" />. زبان‌های ترکیک گستره جغرافیایی وسیعی از شبه‌جزیره بالکان، ترکیه، قفقاز، ولگای میانه، آسیای مرکزی تا شمال غربی چین و منطقه سیبری دارند<ref>Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.</ref>. براساس تقسیم‌بندی باسکاکوف، اغوز یکی از گروه‌‌های زبان [[ترکی]] و ریشه زبان‌هایی مانند [[ترکی]] ترکیه، آذربایجان و حتی [[ترکمنی]] است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.</ref>. اغوز شرقی منشاء [[ترکمنی]] و اغوز غربی منشاء [[ترکی]] عثمانی و آذربایجانی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص118.</ref>. آذربایجان زبان مادری مردم آذربایجان و تقریباً سایر نقاط ترک زبان ایران (به جز ترکمن‌ها) است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> و خود شامل گونه‌های مختلفی مانند قشقایی، ترکی خراسانی، افشاری و شاهسونی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365،ص323و 320و 317.</ref>.		'''[[ترکی]]/ torki/،''' بزگترین زبان از شاخه ترکیکِ خانواده آلتایی است<ref name=":0">Bussman, H. '''''Routledge Dictionary of language and Linguistics.''''' Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.</ref>. پس از [[ترکی]]، ازبکی و [[آذربایجانی]] به ترتیب بیشترین جمعیت را در این شاخه زبانی دارند<ref name=":0" />. زبان‌های ترکیک گستره جغرافیایی وسیعی از شبه‌جزیره بالکان، ترکیه، قفقاز، ولگای میانه، آسیای مرکزی تا شمال غربی چین و منطقه سیبری دارند<ref>Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.</ref>. براساس تقسیم‌بندی باسکاکوف، اغوز یکی از گروه‌‌های زبان [[ترکی]] و ریشه زبان‌هایی مانند [[ترکی]] ترکیه، آذربایجان و حتی [[ترکمنی]] است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.</ref>. اغوز شرقی منشاء [[ترکمنی]] و اغوز غربی منشاء [[ترکی]] عثمانی و آذربایجانی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص118.</ref>. آذربایجان زبان مادری مردم آذربایجان و تقریباً سایر نقاط ترک زبان ایران (به جز ترکمن‌ها) است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص305.</ref> و خود شامل گونه‌های مختلفی مانند قشقایی، ترکی خراسانی، افشاری و شاهسونی است<ref>هیئت، جواد. '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''. تهران: نشر نو، 1365،ص323و 320و 317.</ref>.
			[[پرونده:زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی.png\|بندانگشتی\|زبان ترکی یکی از زبان های آلتایی، سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از[https://fa.wikipedia.org/ wiki/زبان%E2%80%8Cهای_آلتایی/https://fa.wikipedia.org]]]
	منابع مختلف آمار نسبتاً متفاوتی از جمعیت ترک زبان در ایران ارائه کرده‌اند که مطابق آن حدود یک چهارم<ref>"Iran", '''''The New Encyclopedia Britannica.''''' Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.</ref> تا یک سوم<ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com] و هیئت، جواد. '''''«وضعیت فرهنگ ترک در ایران»''''' وارلیق. 1383، س26، ش2- 133، ص129، و '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''، ص305.</ref> جمعیت ایران به یکی از گونه‌های [[ترکی]] رایج (آذربایجانی، افشاری، ترکی خراسانی، ترکمنی و خلجی)<ref>رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص551.</ref> سخن می‌گویند. سابقاً خلجی را گونه‌ای از آذربایجانی می‌دانستند، امروزه این نظریه مورد قبول نیست<ref>"Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', vol 4. p 189.</ref>. پراکندگی جغرافیایی مهم‌ترین گونه‌های [[ترکی]] در ایران به قرار زیر است: آذربایجانی در آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، بخش‌های قابل ملاحظه‌ای از [[همدان]] و قزوین و سایر نقاط کشور؛ ترکی خراسانی (قوچانی) در شمال و شمال شرقی خراسان (به ویژه در بجنورد، شیروان، اسفراین، قوچان و دره‌گز)؛ قشقایی به طور پراکنده بین بخش مرکزی و جنوبی ایران در استان فارس و در امتداد خلیج فارس و خلجی در جنوب غربی استان تهران. در این میان آذربایجانی بیشترین و خلجی کمترین جمعیت را دارند<ref>Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of world’s Languages.''''' London: Routledge. 1994. pp 205, 216.		منابع مختلف آمار نسبتاً متفاوتی از جمعیت ترک زبان در ایران ارائه کرده‌اند که مطابق آن حدود یک چهارم<ref>"Iran", '''''The New Encyclopedia Britannica.''''' Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.</ref> تا یک سوم<ref>برگرفته از [https://www.ethnologue.com/ https://www.ethnologue.com] و هیئت، جواد. '''''«وضعیت فرهنگ ترک در ایران»''''' وارلیق. 1383، س26، ش2- 133، ص129، و '''''سیری در تاریخ و لهجه‌های ترکی'''''، ص305.</ref> جمعیت ایران به یکی از گونه‌های [[ترکی]] رایج (آذربایجانی، افشاری، ترکی خراسانی، ترکمنی و خلجی)<ref>رضایی‌ باغ‌بیدی، حسن. «زبان‌های غیر ایرانی»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، ج10، ص551.</ref> سخن می‌گویند. سابقاً خلجی را گونه‌ای از آذربایجانی می‌دانستند، امروزه این نظریه مورد قبول نیست<ref>"Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', vol 4. p 189.</ref>. پراکندگی جغرافیایی مهم‌ترین گونه‌های [[ترکی]] در ایران به قرار زیر است: آذربایجانی در آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، بخش‌های قابل ملاحظه‌ای از [[همدان]] و قزوین و سایر نقاط کشور؛ ترکی خراسانی (قوچانی) در شمال و شمال شرقی خراسان (به ویژه در بجنورد، شیروان، اسفراین، قوچان و دره‌گز)؛ قشقایی به طور پراکنده بین بخش مرکزی و جنوبی ایران در استان فارس و در امتداد خلیج فارس و خلجی در جنوب غربی استان تهران. در این میان آذربایجانی بیشترین و خلجی کمترین جمعیت را دارند<ref>Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of world’s Languages.''''' London: Routledge. 1994. pp 205, 216.

خط ۱۷:		خط ۱۷:
	E. Yarshater, New York: Routledge & kegan paul Ltd. 1988, vol 3, fascicle 3, p. 246.</ref> دارند. همخوان‌های /k, g, l/ معمولاً در [[ترکی]] (به ویژه ترکی ترکیه) دارای دو گونه کامی و نرمکامی هستند که هر یک در محیط آوایی خاصی به کار می‌رود<ref>"Turkish" '''''International Encyclopedia of Linguistics'''''. P. 192.</ref>. ترکی از لحاظ ساختواژی پیوندی و پسوندی است و پسوندهای اشتقاقی در واژه‌ها قبل از پسوند‌های تصریفی می‌آیند<ref>Kornfilt, J. "Turkish and the Turkic Languages", '''''The world’s major Languages'''''. ed. B.comrie. London: Routledge, 1991. pp 628, 629.</ref>. گویش‌های ترکی از نظر مشتق‌های فعلی بسیار غنی‌اند<ref>'''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ص181.</ref> و ساخت معمول و بی‌نشان فعل ترکی به این صورت است: ستاک+ نمود و/ یا نشانه زمان+ پایانه‌های شخصی (شناسه‌ها)<ref>Campbell, G. l, '''''Compendium of the world’s Languages, London''''', vol 2, p. 1694.</ref>.		E. Yarshater, New York: Routledge & kegan paul Ltd. 1988, vol 3, fascicle 3, p. 246.</ref> دارند. همخوان‌های /k, g, l/ معمولاً در [[ترکی]] (به ویژه ترکی ترکیه) دارای دو گونه کامی و نرمکامی هستند که هر یک در محیط آوایی خاصی به کار می‌رود<ref>"Turkish" '''''International Encyclopedia of Linguistics'''''. P. 192.</ref>. ترکی از لحاظ ساختواژی پیوندی و پسوندی است و پسوندهای اشتقاقی در واژه‌ها قبل از پسوند‌های تصریفی می‌آیند<ref>Kornfilt, J. "Turkish and the Turkic Languages", '''''The world’s major Languages'''''. ed. B.comrie. London: Routledge, 1991. pp 628, 629.</ref>. گویش‌های ترکی از نظر مشتق‌های فعلی بسیار غنی‌اند<ref>'''''دانشنامه جهان اسلام'''''. ص181.</ref> و ساخت معمول و بی‌نشان فعل ترکی به این صورت است: ستاک+ نمود و/ یا نشانه زمان+ پایانه‌های شخصی (شناسه‌ها)<ref>Campbell, G. l, '''''Compendium of the world’s Languages, London''''', vol 2, p. 1694.</ref>.

	در این زبان مفعول قبل از فعل، مفعول حرف پس اضافه قبل از حرف پس اضافه و تعریف‌کننده‌ها (صفت یا مضاف‌الیه) قبل از هسته خود می‌آیند<ref>"Turkish and the Turkic Languages" '''''The world’s major Languages'''''. p. 635, 636.</ref>. ترکی در ترتیب کلمات به طور نسبی توالی آزادی دارد ولی ترتیب کلمات در جمله بی‌نشان به صورت فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است<ref>Turkish and the Turkic Languages" '''''The world’s major Languages'''''. p. 636.</ref>.		در این زبان مفعول قبل از فعل، مفعول حرف پس اضافه قبل از حرف پس اضافه و تعریف‌کننده‌ها (صفت یا مضاف‌الیه) قبل از هسته خود می‌آیند<ref>"Turkish and the Turkic Languages" '''''The world’s major Languages'''''. p. 635, 636.</ref>. [[ترکی]] در ترتیب کلمات به طور نسبی توالی آزادی دارد ولی ترتیب کلمات در جمله بی‌نشان به صورت فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است<ref>Turkish and the Turkic Languages" '''''The world’s major Languages'''''. p. 636.</ref>.

	نیزنک. آذربایجانی، ترکمنی.		نیزنک. آذربایجانی، ترکمنی.

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==
			[[بلوچی]]

			[[تاتی]]

			[[تالشی]]

			[[ترکمنی]]

			[[آذربایجانی]]

			[[قشقایی]]

			[[شاهسوند]]

			[[دری]]

			'''[[تاجیکی]]'''

			'''[[عربی]]'''

	== '''مآخذ''' ==		== '''مآخذ''' ==
			<references />

			== منبع اصلی ==
			[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

			== نویسنده مقاله ==
			فرزین فهیم نیا

	~~فرزین فهیم نیا~~		== پیوند به بیرون ==
			زبان ترکی، سایت [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از[https://fa.wikifeqh.ir/زبان%E2%80%8Cهای_ترکی?hilight=حکومت+ایلخانان https://fa.wikifeqh.ir/]

Karimian در ‏۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۵۸

2025-05-09T15:58:27Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۹

2025-05-08T16:19:43Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''تركي/ torki/،''' بزگترين زبان از شاخة تركيكِ خانوادة آلتايي است.¹ پس از تركي، ازبكي و آذربايجاني به ترتيب بيشترين جمعيت را در اين شاخة زباني دارند.² زبان‌هاي تركيك گسترة جغرافيايي وسيعي از شبه‌جزيرة بالكان، تركيه، قفقاز، ولگاي ميان...» ایجاد کرد

2024-08-12T14:03:53Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''تركي/ torki/،''' بزگترين زبان از شاخة تركيكِ خانوادة آلتايي است.1 پس از تركي، ازبكي و آذربايجاني به ترتيب بيشترين جمعيت را در اين شاخة زباني دارند.2 زبان‌هاي تركيك گسترة جغرافيايي وسيعي از شبه‌جزيرة بالكان، تركيه، قفقاز، ولگاي ميان...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''تركي/ torki/،''' بزگترين زبان از شاخة تركيكِ خانوادة آلتايي است.1 پس از تركي، ازبكي و آذربايجاني به ترتيب بيشترين جمعيت را در اين شاخة زباني دارند.2 زبان‌هاي تركيك گسترة جغرافيايي وسيعي از شبه‌جزيرة بالكان، تركيه، قفقاز، ولگاي ميانه، آسياي مركزي تا شمال غربي چين و منطقة سيبري دارند.3 براساس تقسيم‌بندي باسكاكوف، اغوز يكي از گروه‌‌هاي زبان تركي و ريشة زبان‌هايي مانند تركي تركيه، آذربايجان و حتي تركمني است.4 اغوز شرقي منشاء تركمني و اغوز غربي منشاء تركي عثماني و آذربايجاني است. 5 آذربايجان زبان مادري مردم آذربايجان و تقريباً ساير نقاط ترك زبان ايران (به جز تركمن‌ها) است6 و خود شامل گونه‌هاي مختلفي مانند قشقايي، تركي خراساني، افشاري و شاهسوني است.7

منابع مختلف آمار نسبتاً متفاوتي از جمعيت ترك زبان در ايران ارائه كرده‌اند كه مطابق آن حدود يك چهارم8 تا يك سوم9 جمعيت ايران به يكي از گونه‌هاي تركي رايج (آذربايجاني، افشاري، تركي خراساني، تركمني و خلجي)10 سخن مي‌گويند. سابقاً خلجي را گونه‌اي از آذربايجاني مي‌دانستند، امروزه اين نظريه مورد قبول نيست.11 پراكندگي جغرافيايي مهم‌ترين گونه‌هاي تركي در ايران به قرار زير است: آذربايجاني در آذربايجان شرقي و غربي، اردبيل، زنجان، بخش‌هاي قابل ملاحظه‌اي از همدان و قزوين و ساير نقاط كشور؛ تركي خراساني (قوچاني) در شمال و شمال شرقي خراسان (به ويژه در بجنورد، شيروان، اسفراين، قوچان و دره‌گز)؛ قشقايي به طور پراكنده بين بخش مركزي و جنوبي ايران در استان فارس و در امتداد خليج فارس و خلجي در جنوب غربي استان تهران. در اين ميان آذربايجاني بيشترين و خلجي كمترين جمعيت را دارند.12

بر اساس شواهد، نام قوم ترك نخستين بار در سدة 6م، به كار رفته است. در همان سده تركان، دولتي تأسيس كردند كه از مغولستان و سرحد شمالي چين تا درياي سياه ادامه داشته است.13 زبان تركان عثماني كه امروزه زبان رايج و رسمي كشور تركيه است، در پايان سدة 14م، به صورت زباني ادبي و فرهنگي درآمد و در مدت چهار قرن ثبات و استقرار يافت.14

تركي تا اواخر دهة 1920م، به خط عربي نوشته مي‌شد، امّا در 29-1928م. در تركيه جاي خود را به خط لاتين داد. هم‌زمان در شوروي سابق و جمهوري‌هاي تحت حاكميت دولت مركزي مانند جمهوري آذربايجان نيز خط لاتين مطرح گرديد. ولي بعدها از دهة 1940م، الفباي سيريلي جانشين آن شد.15 اين زبان در ايران، افغانستان و عراق، همچنان به الفباي عربي نوشته مي‌شود.16

تركي و برخي ديگر از زبان‌ها، به ويژه زبان ملت‌هايي كه با اقوام ترك زبان داراي مرزهاي مشترك جغرافيايي و سياسي هستند، تأثيرات متقابل داشته‌اند. اين تأثيرات در حوزة وام واژه‌ها محسوس‌تر است. گويش‌هاي تركيك شرقي تإثيرات چيني، ايراني، تخاري، سرياني، سنسكريت، تبتي و بعدها مغولي، و گويش‌هاي تركيكِ غربي نفوذ عربي و فارسي را نشان مي‌دهند. همة گويش‌هاي تركي در شوروي سابق نيز تحت تأثير شديد روسي بوده‌اند.17 از تركي نيز واژه‌هاي قابل ملاحظه‌اي وارد برخي زبان‌ها مانند فارسي شده است.18

تركي از منظر رده شناسي از جمله زبان‌هاي پيوندي است، يعني معمولاً بدون تغيير در ستاك، پسوند‌ها يكي پس از ديگري به آن افزوده مي‌شوند.19 اين مطلب در عبارتِ «از بي‌خانمان‌ها=/ev- siz- lær- dæn/» كاملاً آشكار است.

خانه (اسم)، (ستاك) ev، بي= less، (پسوند) _siz، نشانة جمع، (پسوند) _lær، از (حرف اضافه) _dæn بعضي از ويژگي‌هاي عمومي زبان‌هاي تركي عبارتند از: هماهنگي واكه‌اي، پيوند به جاي تعريف، ارجحيت كاربرد حروفِ پس اضافه به جاي پيش اضافه، كاربرد تعريف كننده‌ها قبل از واژه‌هاي تعريف شده و مفعول قبل از فعل و نيز فقدان خوشة همخواني آغازي، حرف تعريف و جنس.20 تنوع آوايي در نظام واكه‌اي تركي در مقايسه با زبان‌هايي مانند فارسي قابل ملاحظه است.21 واكه‌هاي تركي به طور نسبي متقارن بوده،22 در گويش‌هاي مختلف داراي تنوع معيني است: تركي تركيه 8 واكه23 و تركي آذربايجاني و خراساني 9 واكه24 دارند. همخوان‌هاي /k, g, l/ معمولاً در تركي (به ويژه تركي تركيه) داراي دو گونة كامي و نرمكامي هستند كه هر يك در محيط آوايي خاصي به كار مي‌رود.25 تركي از لحاظ ساختواژي پيوندي و پسوندي است و پسوندهاي اشتقاقي در واژه‌ها قبل از پسوند‌هاي تصريفي مي‌آيند.26 گويش‌هاي تركي از نظر مشتق‌هاي فعلي بسيار غني‌اند27 و ساخت معمول و بي‌نشان فعل تركي به اين صورت است: ستاك+ نمود و/ يا نشانة زمان+ پايانه‌هاي شخصي (شناسه‌ها).28

در اين زبان مفعول قبل از فعل، مفعول حرف پس اضافه قبل از حرف پس اضافه و تعريف‌كننده‌ها (صفت يا مضاف‌اليه) قبل از هستة خود مي‌آيند.29 تركي در ترتيب كلمات به طور نسبي توالي آزادي دارد ولي ترتيب كلمات در جملة بي‌نشان به صورت فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است.30

نيزنك. آذربايجاني، تركمني.

'''مآخذ:'''

1. Bussman, H. '''''Routledge Dictionary of language and Linguistics.''''' Tr & ed. G. P. Ttauth. Landon: Routledge, (1996), pp 499.

2. '''''همان'''''. ص499.

3. Comrie, B. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. Vol 4, p. 187.

4. هيئت، جواد. '''''سيري در تاريخ و لهجه‌هاي تركي'''''. تهران: نشر نو، 1365، ص300و 22.

5. '''''همان'''''. ص118.

6. '''''همان'''''. ص305.

7. '''''همان'''''. ص323و 320و 317.

8. "Iran", '''''The New Encyclopedia Britannica.''''' Chicago: Encyclopedia Britannica. 1994. vol 6. p 375.

9. <nowiki>http://www.ethnologue.com</nowiki>;

و هيئت، جواد. '''''«وضعيت فرهنگ ترك در ايران»''''' وارليق. 1383، س26، ش2- 133، ص129، و '''''سيري در تاريخ و لهجه‌هاي تركي'''''، ص305.

10. رضايي‌ باغ‌بيدي، حسن. «زبان‌هاي غير ايراني»، '''''دايرةالمعارف بزرگ اسلامي'''''. تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، 1380، ج10، ص551.

11. "Turkic Languages'''''" international Encyclopedia of Linguistics''''', vol 4. p 189.

12. Asher, R. E. "Languages of South Asia from Iran to Bangladesh", '''''Atlas of world’s Languages.''''' London: Routledge. 1994. pp 205, 216.

و مصاحب، غلامحسين. '''''دايرةالمعارف فارسي'''''. تهران: اميركبير، 1381، ج1، ص630.

13. معين، محمد. '''''فرهنگ فارسي'''''. تهران: اميركبير، 1375، ج5، ص386.

14. '''''همان'''''. ص388.

15. Hazai, G, "Turks_ II, Languages" '''''The Encyclopedia of Islam.''''' Leiden: Brill. 2000. vol 10. p711.

16. '''''همان'''''. ص711.

17. '''''همان.''''' ص711.

18. ثمرينلي، فيروز. '''''«لغات تركي مصطلح در زبان فارسي»''''' وارليق، 1367، س10، ص56-50.

19. Tekin, T. "Altaic Languages" '''''The Encyclopedia of Language''''' and Linguistics. ed. R. E. Asher. Oxford: pergamon press. 1994, vol 1. p. 83.

20. '''''همان'''''. ص82.

21. هازايي، گ. «زبان‌هاي تركي» '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. زير نظر غلامعلي حدادعادل، تهران: بنياد دائرةالمعارف اسلامي، 1382، ج7، ص180.

22. Kornfilt, J. "Turkish" '''''international Encyclopedia of Linguistics''''', ed. W. Bright, New York: OUP. 1992, vol 4, p 191.

23. '''''همان'''''. ص191.

24. Doerfer, G, "Azeri Turkish" '''''Encyclopaedia Iranica''''', ed.

E. Yarshater, New York: Routledge & kegan paul Ltd. 1988, vol 3, fascicle 3, p. 246.

25."Turkish" '''''International Encyclopedia of Linguistics'''''. P. 192.

26. Kornfilt, J. "Turkish and the Turkic Languages", '''''The world’s major Languages'''''. ed. B.comrie. London: Routledge, 1991. pp 628, 629.

27. '''''دانشنامة جهان اسلام'''''. ص181.

28. Campbell, G. l, '''''Compendium of the world’s Languages, London''''', vol 2, p. 1694.

29. "Turkish and the Turkic Languages" '''''The world’s major Languages'''''. p. 635, 636.

30. '''''همان'''''. ص636.

فرزین فهیم نیا