حال - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۹

2025-05-01T12:49:15Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۹
خط ۵۳:		خط ۵۳:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	اصغر دادبه		اصغر دادبه
			[[رده:عرفان، فلسفه و کلام]]

Samei: /* در عرفان */

2025-04-18T09:25:28Z

در عرفان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۵
خط ۲:		خط ۲:

	=== در عرفان ===		=== در عرفان ===
	حال عبارت است از وارد غیبی که بدون کوشش و جستجوی سالک بر دل وی وارد می‌شود مثل حزن (= اندوه عشق) و قبض و بسط و همانندآن‌ها. حال را موهبت دانسته‌اند که به لطف حق بر دل‌های پاک وارد می‌شود<ref>کاشانی. '''''اصطلاحات الصوفیه'''''. تحقیق دکتر محمد کمال ابراهیم جعفر، قم: افست کتابخانه بیدار، 1370، ص57.</ref><ref>جرجانی. '''''التعریفات'''''. چاپ مصر، 1306، ص36.</ref><ref>قشیری. رساله قشیریه (ترجمه فارسی)، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران: [بی نا]، [بی تا].</ref>. حال در «وقت» یعنی لحظه‌ای که سالک درآن به سر می‌برد و از گذشته و آینده جدا شده است بر دل وی ورود می‌کند و وقت او را خوش می‌سازد و به تعبیر هجویری وقت او را مزین می‌کند چنان‌که روح، جسد را زینت می‌بخشد<ref>هجویری. '''''کشف''''' '''''المحجوب'''''. چاپ ژوکوفسکی، تهران: ؟ ؛ کاشانی. '''''اصطلاحات''''' '''''الصوفیه'''''. ص57.</ref>. در پرتو حال، سالک جلوه‌های حقیقت را مشاهده می‌کند و بهره‌هایی از حقیقت را در می‌یابد. حال را به برق جهنده تشبیه کرده‌اند، ~~ازان~~ رو که پایدار نیست و چون پایدار و دائمی شود از آن به [[مقام]] تعبیر می‌گردد<ref>لاهیجی. '''''شرح''''' '''''گلشن''''' '''''راز'''''. چاپ زوار، تهرن: 1371، ص23.</ref>. گرچه احوال، گوناگون است اما ابونصر سراج، آن را ده گونه دانسته‌ است:<ref> سراج نیشابوری، ابونصر. '''''اللّمع''''' '''''فی''''' '''''التصوف'''''. به کوشش نیکلسن، لیدن، 1914م، ص 43- 54- 64.</ref>		حال عبارت است از وارد غیبی که بدون کوشش و جستجوی سالک بر دل وی وارد می‌شود مثل حزن (= اندوه عشق) و قبض و بسط و همانندآن‌ها. حال را موهبت دانسته‌اند که به لطف حق بر دل‌های پاک وارد می‌شود<ref>کاشانی. '''''اصطلاحات الصوفیه'''''. تحقیق دکتر محمد کمال ابراهیم جعفر، قم: افست کتابخانه بیدار، 1370، ص57.</ref><ref>جرجانی. '''''التعریفات'''''. چاپ مصر، 1306، ص36.</ref><ref>قشیری. رساله قشیریه (ترجمه فارسی)، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران: [بی نا]، [بی تا].</ref>. حال در «وقت» یعنی لحظه‌ای که سالک درآن به سر می‌برد و از گذشته و آینده جدا شده است بر دل وی ورود می‌کند و وقت او را خوش می‌سازد و به تعبیر هجویری وقت او را مزین می‌کند چنان‌که روح، جسد را زینت می‌بخشد<ref>هجویری. '''''کشف''''' '''''المحجوب'''''. چاپ ژوکوفسکی، تهران: ؟ ؛ کاشانی. '''''اصطلاحات''''' '''''الصوفیه'''''. ص57.</ref>. در پرتو حال، سالک جلوه‌های حقیقت را مشاهده می‌کند و بهره‌هایی از حقیقت را در می‌یابد. حال را به برق جهنده تشبیه کرده‌اند، از آن رو که پایدار نیست و چون پایدار و دائمی شود از آن به [[مقام]] تعبیر می‌گردد<ref>لاهیجی. '''''شرح''''' '''''گلشن''''' '''''راز'''''. چاپ زوار، تهرن: 1371، ص23.</ref>. گرچه احوال، گوناگون است اما ابونصر سراج، آن را ده گونه دانسته‌ است:<ref> سراج نیشابوری، ابونصر. '''''اللّمع''''' '''''فی''''' '''''التصوف'''''. به کوشش نیکلسن، لیدن، 1914م، ص 43- 54- 64.</ref>

	==== 1)[[مراقبه]] ====		==== 1)[[مراقبه]] ====

Samei: /* نیز نگاه کنید به */

2025-04-18T09:14:17Z

نیز نگاه کنید به

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۴
خط ۴۱:		خط ۴۱:
	متکلمان، حال را واسطه‌ای ثابت بین موجود و معدوم می‌دانند و برآنند که حال صفت شی موجود است، اما خود نه موجود است، نه معدوم مثل عالمیت یا علم (= دانایی)، قادریت یا قدرت (= توانایی) و نیز مثل تیزی و برندگی شمشیر و گردی گردو، که علم و قدرت، فی‌المثل، صفت انسان است و برندگی صفت شمشیر و گردی، صفت گردو که انسان، شمشیر و گردو موجود است، اما دانایی و توانایی و برندگی و گردی، موجود نیستند و به گمان متکلمان، معدوم هم نیستند؛ بلکه حالتی میانه موجودیت و معدومیت دارند<ref>جوینی. '''''الارشاد'''''. ص80.</ref><ref>قوشچی. '''''شرح''''' '''''تجرید'''''. چاپ سنگی، ص19.</ref><ref>تفتازانی. '''''شرح''''' '''''مقاصد'''''. چاپ سنگی، 1/84.</ref><ref>علامه حلی. '''''کشف''''' '''''المراد'''''. چاپ قم، ص16.</ref><ref>تهانوی. '''''کشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. چاپ کلکته، 1/359.</ref>. در واقع متکلمان، به دلیل انکار وجود ذهنی، مجبور شده‌اند برای هستی مفاهیم مصدری (دانایی، توانایی، برندگی و...) قالبی بجویند و آن قالب یا حالت بینابین هستی و نیستی است که از آن به حال تعبیر کرده‌اند<ref> ابن‌سینا. '''''الهیات''''' '''''شفا'''''. چاپ ابراهیم مذکور، مقاله 1، فصل 5، ص29- 34.</ref><ref>تهانوی. '''''کشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. 1/80.</ref>.		متکلمان، حال را واسطه‌ای ثابت بین موجود و معدوم می‌دانند و برآنند که حال صفت شی موجود است، اما خود نه موجود است، نه معدوم مثل عالمیت یا علم (= دانایی)، قادریت یا قدرت (= توانایی) و نیز مثل تیزی و برندگی شمشیر و گردی گردو، که علم و قدرت، فی‌المثل، صفت انسان است و برندگی صفت شمشیر و گردی، صفت گردو که انسان، شمشیر و گردو موجود است، اما دانایی و توانایی و برندگی و گردی، موجود نیستند و به گمان متکلمان، معدوم هم نیستند؛ بلکه حالتی میانه موجودیت و معدومیت دارند<ref>جوینی. '''''الارشاد'''''. ص80.</ref><ref>قوشچی. '''''شرح''''' '''''تجرید'''''. چاپ سنگی، ص19.</ref><ref>تفتازانی. '''''شرح''''' '''''مقاصد'''''. چاپ سنگی، 1/84.</ref><ref>علامه حلی. '''''کشف''''' '''''المراد'''''. چاپ قم، ص16.</ref><ref>تهانوی. '''''کشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. چاپ کلکته، 1/359.</ref>. در واقع متکلمان، به دلیل انکار وجود ذهنی، مجبور شده‌اند برای هستی مفاهیم مصدری (دانایی، توانایی، برندگی و...) قالبی بجویند و آن قالب یا حالت بینابین هستی و نیستی است که از آن به حال تعبیر کرده‌اند<ref> ابن‌سینا. '''''الهیات''''' '''''شفا'''''. چاپ ابراهیم مذکور، مقاله 1، فصل 5، ص29- 34.</ref><ref>تهانوی. '''''کشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. 1/80.</ref>.

	== ~~'''~~نیز نگاه کنید به~~'''~~ ==		== نیز نگاه کنید به ==

	* [[تصوف]]		* [[تصوف]]
	* [[حق]]		* [[حق]]

Samei: /* 7) اُنس */

2025-04-18T09:13:49Z

7) اُنس

نمایش تغییرات

Samei در ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۲

2025-04-18T09:02:25Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۴۶

2025-04-13T18:46:33Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۴۶
خط ۲۸:		خط ۲۸:


	== ~~'''~~مآخذ~~'''~~ ==		== مآخذ ==
	<references />		<references />

Maedeh در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۳۴

2025-04-13T18:34:40Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۳۴
خط ۲۸:		خط ۲۸:


	== '''مآخذ:''' ==		== '''مآخذ''' ==
	<references />		<references />

Maedeh در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۲۹

2025-04-13T18:29:36Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۲۹
خط ۲۵:		خط ۲۵:
	'''2) در کلام،''' متکلمان، حال را واسطه‌ای ثابت بین موجود و معدوم می‌دانند و برآنند که حال صفت شی موجود است، اما خود نه موجود است، نه معدوم مثل عالمیت یا علم (= دانایی)، قادریت یا قدرت (= توانایی) و نیز مثل تیزی و برندگی شمشیر و گردی گردو، که علم و قدرت، فی‌المثل، صفت انسان است و برندگی صفت شمشیر و گردی، صفت گردو که انسان، شمشیر و گردو موجود است، اما دانایی و توانایی و برندگی و گردی، موجود نیستند و به گمان متکلمان، معدوم هم نیستند؛ بلکه حالتی میانه موجودیت و معدومیت دارند<ref>جوینی. '''''الارشاد'''''. ص80؛ قوشچی. '''''شرح''''' '''''تجرید'''''. چاپ سنگی، ص19؛ تفتازانی. '''''شرح''''' '''''مقاصد'''''. چاپ سنگی، 1/84؛ علامه حلی. '''''کشف''''' '''''المراد'''''. چاپ قم، ص16؛ تهانوی. '''''کشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. چاپ کلکته، 1/359.</ref>. در واقع متکلمان، به دلیل انکار وجود ذهنی، مجبور شده‌اند برای هستی مفاهیم مصدری (دانایی، توانایی، برندگی و...) قالبی بجویند وان قالب یا حالت بینابین هستی و نیستی است که ازان به حال تعبیر کرده‌اند<ref> ابن‌سینا. '''''الهیات''''' '''''شفا'''''. چاپ ابراهیم مذکور، مقاله 1، فصل 5، ص29- 34؛ تهانوی. '''''کشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. 1/80..</ref>.		'''2) در کلام،''' متکلمان، حال را واسطه‌ای ثابت بین موجود و معدوم می‌دانند و برآنند که حال صفت شی موجود است، اما خود نه موجود است، نه معدوم مثل عالمیت یا علم (= دانایی)، قادریت یا قدرت (= توانایی) و نیز مثل تیزی و برندگی شمشیر و گردی گردو، که علم و قدرت، فی‌المثل، صفت انسان است و برندگی صفت شمشیر و گردی، صفت گردو که انسان، شمشیر و گردو موجود است، اما دانایی و توانایی و برندگی و گردی، موجود نیستند و به گمان متکلمان، معدوم هم نیستند؛ بلکه حالتی میانه موجودیت و معدومیت دارند<ref>جوینی. '''''الارشاد'''''. ص80؛ قوشچی. '''''شرح''''' '''''تجرید'''''. چاپ سنگی، ص19؛ تفتازانی. '''''شرح''''' '''''مقاصد'''''. چاپ سنگی، 1/84؛ علامه حلی. '''''کشف''''' '''''المراد'''''. چاپ قم، ص16؛ تهانوی. '''''کشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. چاپ کلکته، 1/359.</ref>. در واقع متکلمان، به دلیل انکار وجود ذهنی، مجبور شده‌اند برای هستی مفاهیم مصدری (دانایی، توانایی، برندگی و...) قالبی بجویند وان قالب یا حالت بینابین هستی و نیستی است که ازان به حال تعبیر کرده‌اند<ref> ابن‌سینا. '''''الهیات''''' '''''شفا'''''. چاپ ابراهیم مذکور، مقاله 1، فصل 5، ص29- 34؛ تهانوی. '''''کشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. 1/80..</ref>.

	== '''~~مآخذ:~~''' ==		== '''نیز نگاه کنید به''' ==

	== ~~نیز نگاه کنید به~~ ==
			== '''مآخذ:''' ==
			<references />

	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	دانشنامه ایران		سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	~~'''~~اصغر دادبه~~'''~~		اصغر دادبه

Maedeh در ‏۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۴

2025-04-03T20:54:04Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''حال،''' در لغت به معنی اکنون و لحظه و وضعيت و حالت جسمي است و اصطلاحی است در عرفان و کلام: 1) '''در عرفان:''' حال عبارت است از وارد غیبی که بدون کوشش و جستجوی سالک بر دل وی وارد می‌شود مثل حزن (= اندوه عشق) و قبض و بسط و همانند آن‌ها. حال را موهبت دانس...» ایجاد کرد

2024-08-12T23:21:15Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''حال،''' در لغت به معنی اکنون و لحظه و وضعيت و حالت جسمي است و اصطلاحی است در عرفان و کلام: 1) '''در عرفان:''' حال عبارت است از وارد غیبی که بدون کوشش و جستجوی سالک بر دل وی وارد می‌شود مثل حزن (= اندوه عشق) و قبض و بسط و همانند آن‌ها. حال را موهبت دانس...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''حال،''' در لغت به معنی اکنون و لحظه و وضعيت و حالت جسمي است و اصطلاحی است در عرفان و کلام:

1) '''در عرفان:''' حال عبارت است از وارد غیبی که بدون کوشش و جستجوی سالک بر دل وی وارد می‌شود مثل حزن (= اندوه عشق) و قبض و بسط و همانند آن‌ها. حال را موهبت دانسته‌اند که به لطف حق بر دل‌های پاک وارد می‌شود.1 حال در «وقت» یعنی لحظه‌ای که سالک در آن به سر می‌برد و از گذشته و آینده جدا شده است بر دل وی ورود می‌کند و وقت او را خوش می‌سازد و به تعبیر هجویری وقت او را مزین می‌کند چنان‌که روح، جسد را زینت می‌بخشد.2 در پرتو حال، سالک جلوه‌های حقیقت را مشاهده می‌کند و بهره‌هایی از حقیقت را در می‌یابد. حال را به برق جهنده تشبیه کرده‌اند، از آن رو که پایدار نیست و چون پایدار و دائمی شود از آن به مقام* تعبیر می‌گردد.3 گرچه احوال، گوناگون است اما ابونصر سراج آن را ده گونه دانسته‌ است:4

1) '''مراقبه،''' یعنی مواظبت و نگاهبانی و آن حال و دریافتی است که نسبت به آگاهی حق بر ضمایر بندگان آغاز می‌شود، با تمرکز فکر یا حصر فکری سالک در حق (این که سالک جز به حق نیندیشد) ادامه می‌یابد، و سرانجام با بی‌خبری سالک از ماسوی الله به کمال می‌رسد.

'''2) قرب،''' به معنی نزدیکی است و سالک چون به مراقبه دست یابد، نزدیکی به حق را احساس می‌کند و می‌کوشد تا با انجام دادن انواع طاعات خود را به حق نزدیک سازد (= قرب متقربان= مرحله ابتدایی) و در پی آن به جایی رسد که به هر چه می‌نگرد خدا را بدان نزدیک ببیند (مقرب متحققان= مرحلة متوسط) و سرانجام چنان از خود بي‌خود شود و در حق مستغرق گردد كه جز حق، و حتي قرب خود، نبيند (= قرب منتهيان= مرحلة نهايي).

'''3) محبت،''' به معني دوست داشتن است و از محبت تام و تمام به عشق تعبير مي‌شود. اهل عرفان، از عشق سخن مي‌گويند و محبت را هم در معني عشق به كار مي‌برند [← عرفان]، اما اهل تصوف (= اهل زهد) [← تصوف] با اصطلاح عشق كاري ندارند و از محبت بدان‌سان سخن مي‌گويند كه ابونصر سراج نيشابوري سخن گفته و محبت را سه گونه دانسته است: يك) '''محبت عامه،''' كه از احسان خدا به بنده برمي‌خيزد، زيرا انسان كسي را كه بدو احسان كند دوست مي‌دارد؛ دو) '''محبت صادقان و متحققان،''' كه حاصل دريافت باطني و نظر قلب است نسبت به بي‌نيازي و جلال و عظمت خداوند ـ نتيجة اين محبت، نابودي جمله صفات بشري است؛ سه) '''محبت صديّقان و عارفان،''' كه نتيجة نظر پاك و معرفت آنان است به اين‌كه خداوند بدون سبب و به صرف فضل و رحمت آن‌ها را دوست مي‌دارد و آنان هم بدون علت و بدون چشمداشت خدا را دوست مي‌دارند.

'''4) خوف،''' در لغت به معني ترس و بيم است و آن حالي است كه نتيجة ترسيدن معقول و معتدل، و نه ترسيدن عوامانه و كودكانه، از خداست. اين ترس سالك را به طاعت برمي‌انگيزد و از معصيت باز مي‌دارد.

'''5) رجا،''' به معني اميدواري است و آن نتيجه حال محبت و دوستداري حق است، و چون سالك بدين حال، كه عين اميدواري است دست يابد، بدين باور مي‌رسد كه هر چه برايش پيش آيد مطلوب است، بنابراين به پاداش و ثوابي كه حق بدو مي‌دهد، و به رحمت بي‌كران كه حق شامل حالش مي‌شود اميدوار است و سرانجام جز به حق اميد نمي‌بندد و از دوست بجز دوست نمي‌طلبد و نمي‌خواهد. خوف و رجا در مراحل آغازين تصوف، با ترس از دوزخ و اميد به بهشت پيوند داشت. با ورود عشق به تصوف از نيمه دوم سده دوم هجري قمري و شكل‌گيري عرفان عاشقانه تصوف از پرستش خدا به گونة عابدانه همراه با بيمي كودكانه، جاي خود را به عشق و ارتباطي عاشقانه داد و عبارت شد از پرستش خدا براساس عشق و رسيدن به اين باور كه «از دوست بجز دوست نمي‌بايد خواست» يعني تنها بايد خدا را جست و خدا را خواست.

'''6) شوق،''' به معني آرزومندي و اشتياق است و آن حالي است كه از محبت به بار مي‌آيد و عبارت از هيجان قلبي و شور دروني در دوران هجران براي وصول به معشوق.

'''7) اُنس،''' يعني خو گرفتن و آرامش يافتن و در اصطلاح حالي است كه همانند شوق از محبت به بار مي‌آيد و آن مسرّت دروني و شادماني قلبي سالك است كه از ديدار و مطالعة جمال محبوب حاصل مي‌شود. اين ديدار و مطالعه و در نتيجه اين شادماني دروني حاصل اعتماد سالك به خداوند و استعانت جستن از اوست.

'''8) اطمينان،''' در لغت به معني آرامش و آسودگي خاطر است و در اصطلاح حالي است كه از اعتماد دل سالك به خدا و باور داشتن اين معنا كه خداوند بهترين وكيل است، حاصل مي‌شود و در پرتو همين اعتماد است كه سالك باور مي‌دارد كه از خدا، كه خير مطلق است، براي او جز خير به بار نمي‌آيد و با همة وجود مي‌پذيرد كه جهان بهترين جهان ممكن است و هر چه روي مي‌دهد خير و نيك است و در پرتو چنين باوري است كه سالك به آرامش مي‌رسد . اطمينان و آرامش به بار آمده از آن، نتيجة «ذكر»* است. عوام از ذكر، دفع بلا و رسيدن روزي، خواص، آرامش باطني و اخص خواص حيرت مي‌جويند و در پرتو افزوني حيرت به مشاهدة جمال حق مي‌رسند.

'''9) مشاهده،''' در لغت به معني ديدن است و در اصطلاح حالي است كه در آن سالك با چشم دل صافي كه با نور يقين منور شده است [فراست*]، جمال حق را مي‌بيند و به هدف نهايي خود كه همانا هدف سير و سلوك معنوي است دست مي‌يابد و به مقام «فنا»* مي‌رسد.

'''10) يقين،''' يعني علمي كه با آن هيچ شك نيست و در اصطلاح آخرين حال از احوال دهگانة سالك راه حق است. بدين معنا كه چون سالك به مشاهدة حق دست يافت و فاني في‌الله گشت و بقاي بالله يافت به حقيقتي مي‌رسد كه در آن هيچ شك نيست. از اين حقيقت به دور از شك به يقين* تعبير مي‌شود.

'''2) در كلام،''' متكلمان، حال را واسطه‌اي ثابت بين موجود و معدوم مي‌دانند و برآنند كه حال صفت شي موجود است، اما خود نه موجود است، نه معدوم مثل عالميت يا علم (= دانايي)، قادريت يا قدرت (= توانايي) و نيز مثل تيزي و برندگي شمشير و گردي گردو، كه علم و قدرت، في‌المثل، صفت انسان است و برندگي صفت شمشير و گردي، صفت گردو كه انسان، شمشير و گردو موجود است، اما دانايي و توانايي و برندگي و گردي، موجود نيستند و به گمان متكلمان، معدوم هم نيستند؛ بلكه حالتي ميانه موجوديت و معدوميت دارند.5 در واقع متكلمان، به دليل انكار وجود ذهني، مجبور شده‌اند براي هستي مفاهيم مصدري (دانايي، توانايي، برندگي و...) قالبي بجويند و آن قالب يا حالت بينابين هستي و نيستي است كه از آن به حال تعبير كرده‌اند.6

'''مآخذ:'''

1. كاشاني. '''''اصطلاحات الصوفيه'''''. تحقيق دكتر محمد كمال ابراهيم جعفر، قم: افست كتابخانة بيدار، 1370، ص57؛ جرجاني. '''''التعريفات'''''. چاپ مصر، 1306، ص36؛ قشيري. رسالة قشيريه (ترجمة فارسي)، تصحيح بديع‌الزمان فروزانفر، تهران:

2. هجويري. '''''كشف''''' '''''المحجوب'''''. چاپ ژوكوفسكي، تهران: ؟ ؛ كاشاني. '''''اصطلاحات''''' '''''الصوفيه'''''. ص57.

3. لاهيجي. '''''شرح''''' '''''گلشن''''' '''''راز'''''. چاپ زوار، تهرن: 1371، ص23.

4. سراج نيشابوري، ابونصر. '''''اللّمع''''' '''''في''''' '''''التصوف'''''. به كوشش نيكلسن، ليدن، 1914م، ص 43- 54- 64.

5. جويني. '''''الارشاد'''''. ص80؛ قوشچي. '''''شرح''''' '''''تجريد'''''. چاپ سنگي، ص19؛ تفتازاني. '''''شرح''''' '''''مقاصد'''''. چاپ سنگي، 1/84؛ علامه حلي. '''''كشف''''' '''''المراد'''''. چاپ قم، ص16؛ تهانوي. '''''كشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. چاپ كلكته، 1/359.

6. ابن‌سينا. '''''الهيات''''' '''''شفا'''''. چاپ ابراهيم مذكور، مقاله 1، فصل 5، ص29- 34؛ تهانوي. '''''كشاف''''' '''''اصطلاحات''''' '''''الفنون'''''. 1/80..

'''اصغر دادبه'''