https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8حساب - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-16T06:03:16Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8&diff=7790&oldid=prevSamei در ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۱2025-05-10T10:51:08Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. [[ابوریحان بیرونی]] در روایت فارسی كتاب التفهیم واژه فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است<ref>بیرونی. '''''التفهیم لأوائل صناعة التنجیم'''''، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، باب دوم: «در شمار».</ref>. اغلب ریاضیدانان دوره اسلامی [[جبر]] را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتاب التفهیم که «در شمار» نام دارد، بخشی را با عنوان «فصل در جبر و مقابله» به جبر اختصاص داده است<ref>بیرونی. '''''التفهیم لأوائل صناعه التنجیم'''''، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، ص 48-51.</ref> و به همین رو برخی آثار جبری، همچون کتاب خوارزمی<ref>خوارزمی، محمد بن موسی. '''''المختصر فی حساب الجبر و المقابله'''''، به کوشش فردریک رزن، لندن: 1831م.</ref>، عنوان حساب جبر و مقابله بر خود دارند. در بسیاری از آثار نوشته شده در باب حساب که بدانها اشاره خواهد شد، مبحثی نیز به جبر اختصاص یافته است. در این جا به برخی آثار مشهور ریاضی دانشمندان ایرانی دوره اسلامی که تمام یا بخش مهمی از آن به حساب اختصاص یافته است، اشاره میشود: </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. [[ابوریحان بیرونی]] در روایت فارسی كتاب التفهیم واژه فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است<ref>بیرونی. '''''التفهیم لأوائل صناعة التنجیم'''''، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، باب دوم: «در شمار».</ref>. اغلب ریاضیدانان دوره اسلامی [[جبر]] را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ابوریحان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بیرونی|ابوریحان]] </ins>در باب دوم کتاب التفهیم که «در شمار» نام دارد، بخشی را با عنوان «فصل در جبر و مقابله» به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>جبر<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>اختصاص داده است<ref>بیرونی. '''''التفهیم لأوائل صناعه التنجیم'''''، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، ص 48-51.</ref> و به همین رو برخی آثار جبری، همچون کتاب خوارزمی<ref>خوارزمی، محمد بن موسی. '''''المختصر فی حساب الجبر و المقابله'''''، به کوشش فردریک رزن، لندن: 1831م.</ref>، عنوان حساب جبر و مقابله بر خود دارند. در بسیاری از آثار نوشته شده در باب حساب که بدانها اشاره خواهد شد، مبحثی نیز به جبر اختصاص یافته است. در این جا به برخی آثار مشهور ریاضی دانشمندان ایرانی دوره اسلامی که تمام یا بخش مهمی از آن به حساب اختصاص یافته است، اشاره میشود: </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1. </del>بخشهایی از کتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابله و نیز الجمع و التفریق (درباره حساب و دستگاه شمار هندی) نوشته [[ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی|محمد بن موسی خوارزمی]]<sup>*</sup> که کهنترین و از جمله مهمترین رسالات ریاضی دوره اسلامی به شمار میروند<ref>کرامتی، یونس. '''''نخستین گامهای جبر'''''. تهران: 1380، ص 15 به بعد.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># </ins>بخشهایی از کتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابله و نیز الجمع و التفریق (درباره حساب و دستگاه شمار هندی) نوشته [[ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی|محمد بن موسی خوارزمی]]<sup>*</sup> که کهنترین و از جمله مهمترین رسالات ریاضی دوره اسلامی به شمار میروند<ref>کرامتی، یونس. '''''نخستین گامهای جبر'''''. تهران: 1380، ص 15 به بعد.</ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># ما یحتاج الیه الکتّاب و العمال و غیرهم من علم (یا صناعه) الحساب (یا المنازل السبع)، نوشته ابوالوفای [[بوزجانی]]<sup>*</sup>. وی در این کتاب، همچنان که از عنوانش پیداست، آنچه را که حسابداران، کاتبان، کارگزارانِ دیوان خراج و سایر دیوان ها، بازرگانان و دیگر صاحبان مشاغل از حساب و محاسبه مساحت نیاز داشتهاند به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و براهین، گرد آورده است<ref>کرامتی، یونس. «بوزجانی»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 12، ص 735.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># برخی آثار بیرونی از جمله راشیکات الهند (درباره تناسبهای هندی)، و فصل دوم، كتاب التفهیم (با عنوان: در شمار)<ref>کرامتی، یونس. «التفهیم»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 14، زیر چاپ.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># آثار [[ابوبکر محمد بن حسن کرجی|کَرَجی]]<sup>*</sup> از جمله: الکافی فی الحساب، الفخری فی الحساب، البدیع فی الحساب، که كتاب آخری از همه مهمتر است<ref>كرامتی، یونس. '''''کارنامه ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص 103-104.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># آثار [[محمد بن ایوب حاسب طبری|محمد بن ایوب طبری]]<sup>*</sup> مانند شُمارنامه و مِفتاح المعاملات(كلید اعمال حساب) که از جمله نخستین آثار مستقل فارسی درباره حساب به شمار میروند<ref>قربانی. '''''زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 444-445.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># مفتاح الحساب نوشته [[غیاث الدین جمشید کاشانی]]<sup>*</sup> ریاضیدان نامدار ایرانی كه کاملترین و دقیقترین اثر دوره اسلامی درباره حساب به شمار میرود</ins>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2. ما یحتاج الیه الکتّاب و العمال و غیرهم من علم (یا صناعه) الحساب (یا المنازل السبع)، نوشته ابوالوفای [[بوزجانی]]<sup>*</sup>. وی در این کتاب، همچنان که از عنوانش پیداست، آنچه را که حسابداران، کاتبان، کارگزارانِ دیوان خراج و سایر دیوان ها، بازرگانان و دیگر صاحبان مشاغل از حساب و محاسبه مساحت نیاز داشتهاند به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و براهین، گرد آورده است<ref>کرامتی، یونس. «بوزجانی»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 12، ص 735.</ref>. </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بسیاری از روشهای کنونی اعمالی چون ضرب، یافتن ریشه دوم و ریشه چندم و مانند آنها در واقع همانهایی است که کاشانی در این کتاب مطرح کرده است. برای نمونه روش وی برای ریشه n اُم عدد دلخواه، اساساً همان روشی است كه آن را صدها سال بعد پائولو روفینی (ریاضیدان ایتالیایی، 1765-1822میلادی)، و ویلیام جُرج هارنر (ریاضیدان انگلیسی،1786-1837میلادی)، بازیافتند و ارائه دادند و به روش روفینی ـ هارنر شهرت یافت و امروزه نیز به کار میرود<ref>کرامتی، یونس. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. تهران: 1381، ص 19، 31-34، 49-51.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3. برخی آثار بیرونی از جمله راشیکات الهند (درباره تناسبهای هندی)، و فصل دوم، كتاب التفهیم (با عنوان: در شمار)<ref>کرامتی، یونس. «التفهیم»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 14، زیر چاپ.</ref>. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4. آثار [[ابوبکر محمد بن حسن کرجی|کَرَجی]]<sup>*</sup> از جمله: الکافی فی الحساب، الفخری فی الحساب، البدیع فی الحساب، که كتاب آخری از همه مهمتر است<ref>كرامتی، یونس. '''''کارنامه ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص 103-104.</ref>.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5. آثار [[محمد بن ایوب حاسب طبری|محمد بن ایوب طبری]]<sup>*</sup> مانند شُمارنامه و مِفتاح المعاملات(كلید اعمال حساب) که از جمله نخستین آثار مستقل فارسی درباره حساب به شمار میروند<ref>قربانی. '''''زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 444-445.</ref>.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">6. مفتاح الحساب نوشته [[غیاث الدین جمشید کاشانی]]<sup>*</sup> ریاضیدان نامدار ایرانی كه کاملترین و دقیقترین اثر دوره اسلامی درباره حساب به شمار میرود. </del>بسیاری از روشهای کنونی اعمالی چون ضرب، یافتن ریشه دوم و ریشه چندم و مانند آنها در واقع همانهایی است که کاشانی در این کتاب مطرح کرده است. برای نمونه روش وی برای ریشه n اُم عدد دلخواه، اساساً همان روشی است كه آن را صدها سال بعد پائولو روفینی (ریاضیدان ایتالیایی، 1765-1822میلادی)، و ویلیام جُرج هارنر (ریاضیدان انگلیسی،1786-1837میلادی)، بازیافتند و ارائه دادند و به روش روفینی ـ هارنر شهرت یافت و امروزه نیز به کار میرود<ref>کرامتی، یونس. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. تهران: 1381، ص 19، 31-34، 49-51.</ref>.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l30">خط ۳۰:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۷:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:علوم و فنون]]</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8&diff=7107&oldid=prevNazli در ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۱2025-05-08T10:21:38Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l23">خط ۲۳:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۳:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یونس كرامتی</ins></div></td></tr>
</table>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8&diff=7106&oldid=prevNazli در ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۱2025-05-08T10:21:15Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. [[ابوریحان بیرونی]] در روایت فارسی كتاب التفهیم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">واژۀ </del>فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> اغلب ریاضیدانان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورۀ </del>اسلامی جبر را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتاب التفهیم که «در شمار» نام دارد، بخشی را با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عنوان </del>«فصل در جبر و مقابله» به جبر اختصاص داده است<<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> و به همین رو برخی آثار جبری، همچون کتاب خوارزمی<<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>>، عنوان حساب جبر و مقابله بر خود دارند. در بسیاری از آثار نوشته <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شده </del>در باب حساب که بدانها اشاره خواهد شد، مبحثی نیز به جبر اختصاص یافته است. در این جا به برخی آثار مشهور ریاضی دانشمندان ایرانی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورۀ </del>اسلامی که تمام یا بخش مهمی از آن به حساب اختصاص یافته است، اشاره میشود: </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. [[ابوریحان بیرونی]] در روایت فارسی كتاب التفهیم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">واژه </ins>فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بیرونی. '''''التفهیم لأوائل صناعة التنجیم'''''، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، باب دوم: «در شمار».</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>اغلب ریاضیدانان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>اسلامی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>جبر<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتاب التفهیم که «در شمار» نام دارد، بخشی را با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عنوان </ins>«فصل در جبر و مقابله» به جبر اختصاص داده است<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بیرونی. '''''التفهیم لأوائل صناعه التنجیم'''''، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، ص 48-51.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>> و به همین رو برخی آثار جبری، همچون کتاب خوارزمی<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمی، محمد بن موسی. '''''المختصر فی حساب الجبر و المقابله'''''، به کوشش فردریک رزن، لندن: 1831م.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>>، عنوان حساب جبر و مقابله بر خود دارند. در بسیاری از آثار نوشته <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شده </ins>در باب حساب که بدانها اشاره خواهد شد، مبحثی نیز به جبر اختصاص یافته است. در این جا به برخی آثار مشهور ریاضی دانشمندان ایرانی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>اسلامی که تمام یا بخش مهمی از آن به حساب اختصاص یافته است، اشاره میشود: </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1. بخشهایی از کتاب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>المختصر فی حساب الجبر و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">المقابلة'' </del>و نیز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>الجمع و التفریق<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دربارۀ </del>حساب و دستگاه شمار هندی) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نوشتۀ </del>محمد بن موسی خوارزمی<sup>*</sup> که کهنترین و از جمله مهمترین رسالات ریاضی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورۀ </del>اسلامی به شمار میروند<<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup>4</sup</del>> <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2</del>. ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ما یحتاج الیه الکتّاب و العمال و غیرهم من علم</del>'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(یا </del>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">صناعة'') ''الحساب'' (یا المنازل السبع)، نوشتۀ ابوالوفای بوزجانی<sup>*</sup>. وی در این کتاب، همچنان که از عنوانش پیداست، آنچه را که حسابداران، کاتبان، کارگزارانِ ديوان خراج و سایر دیوان ها، بازرگانان و دیگر صاحبان مشاغل از حساب و محاسبۀ مساحت نیاز داشتهاند به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و براهین، گرد آورده است.<sup>5</sup> 3. برخی آثار بیرونی از جمله راشیکات الهند (دربارۀ تناسبهای هندی)، و فصل دوم، </del>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب التفهیم</del>'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(با عنوان: در شمار)</del>.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>6</sup> 4. آثار کَرَجی<sup>*</sup> از جمله</del>: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الکافی فی الحساب، الفخری فی الحساب، البدیع فی الحساب، که كتاب آخری از همه مهمتر است.<sup>7</sup> 5. آثار محمد بن ایوب طبری<sup>*</sup> مانند ''شُمارنامه'' و ''مِفتاح المعاملات''(كليد اعمال حساب) که از جمله نخستین آثار مستقل فارسی دربارۀ حساب </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شمار میروند</del>.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>8</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup> 6. ''مفتاح الحساب'' نوشتۀ غیاث الدین جمشید کاشانی<sup>*</sup</del>> <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ریاضیدان نامدار ایرانی كه کاملترین و دقیقترین اثر دورۀ اسلامی دربارۀ حساب به شمار میرود. بسیاری از روشهای کنونی اعمالی چون ضرب، یافتن ریشۀ دوم و ریشۀ چندم و مانند آنها در واقع همانهایی است که کاشانی در این کتاب مطرح کرده است. براي نمونه روش وی برای ريشة n اُم عدد دلخواه، اساساً همان روشي است كه آن را صدها سال بعد پائولو روفيني (رياضيدان ايتاليايي، 1765-1822ميلادي)، و ويليام جُرج هارنر (رياضيدان انگليسي،1786-1837ميلادي)، بازيافتند و ارائه دادند و به روش روفيني ـ هارنر شهرت يافت و امروزه نیز به کار میرود</del>.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>9</sup></del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1. بخشهایی از کتاب المختصر فی حساب الجبر و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">المقابله </ins>و نیز الجمع و التفریق (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درباره </ins>حساب و دستگاه شمار هندی) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نوشته [[ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی|</ins>محمد بن موسی خوارزمی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> که کهنترین و از جمله مهمترین رسالات ریاضی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>اسلامی به شمار میروند<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرامتی، یونس</ins>. '''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نخستین گامهای جبر</ins>'''''. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران</ins>: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1380، ص 15 </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بعد</ins>.</<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2. ما یحتاج الیه الکتّاب و العمال و غیرهم من علم (یا صناعه) الحساب (یا المنازل السبع)، نوشته ابوالوفای [[بوزجانی]]<sup>*</sup>. وی در این کتاب، همچنان که از عنوانش پیداست، آنچه را که حسابداران، کاتبان، کارگزارانِ دیوان خراج و سایر دیوان ها، بازرگانان و دیگر صاحبان مشاغل از حساب و محاسبه مساحت نیاز داشتهاند به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و براهین، گرد آورده است<ref>کرامتی، یونس. «بوزجانی»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 12، ص 735.</ref>. </ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نیز نگاه کنید به</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3. برخی آثار بیرونی از جمله راشیکات الهند (درباره تناسبهای هندی)، و فصل دوم، كتاب التفهیم (با عنوان: در شمار)<ref>کرامتی، یونس. «التفهیم»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 14، زیر چاپ.</ref>. </ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جبر</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4. آثار [[ابوبکر محمد بن حسن کرجی|کَرَجی]]<sup>*</sup> از جمله: الکافی فی الحساب، الفخری فی الحساب، البدیع فی الحساب، که كتاب آخری از همه مهمتر است<ref>كرامتی، یونس. '''''کارنامه ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص 103-104.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مآخذ</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5. آثار [[محمد بن ایوب حاسب طبری|محمد بن ایوب طبری]]<sup>*</sup> مانند شُمارنامه و مِفتاح المعاملات(كلید اعمال حساب) که از جمله نخستین آثار مستقل فارسی درباره حساب به شمار میروند<ref>قربانی. '''''زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 444-445.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> بیرونی</del>. '''''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">التفهیم لأوائل صناعة التنجیم</del>'''''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، </del>تهران: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1352، باب دوم: «در شمار»</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">6</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مفتاح الحساب نوشته [[غیاث الدین جمشید کاشانی]]<sup>*</sup> ریاضیدان نامدار ایرانی كه کاملترین و دقیقترین اثر دوره اسلامی درباره حساب به شمار میرود. بسیاری از روشهای کنونی اعمالی چون ضرب، یافتن ریشه دوم و ریشه چندم و مانند آنها در واقع همانهایی است که کاشانی در این کتاب مطرح کرده است. برای نمونه روش وی برای ریشه n اُم عدد دلخواه، اساساً همان روشی است كه آن را صدها سال بعد پائولو روفینی (ریاضیدان ایتالیایی، 1765-1822میلادی)، و ویلیام جُرج هارنر (ریاضیدان انگلیسی،1786-1837میلادی)، بازیافتند و ارائه دادند و به روش روفینی ـ هارنر شهرت یافت و امروزه نیز به کار میرود<ref>کرامتی، یونس</ins>. '''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در قلمرو ریاضیات</ins>'''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>تهران: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1381، ص 19، 31-34، 49-51.</ref></ins>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2. بیرونی. همان. ص 48-51.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3. خوارزمی، </del>محمد بن موسی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. '''''المختصر فی حساب الجبر و المقابلة'''''، به کوشش فردریک رزن، لندن: 1831م.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[جبر]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ابوریحان بیرونی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ابوعبدالله </ins>محمد بن موسی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خوارزمی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ابوبکر محمد بن حسن کرجی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[محمد بن ایوب حاسب طبری]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[غیاث الدین جمشید کاشانی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4. کرامتی، یونس. '''''نخستین گامهای جبر'''''. تهران: 1380، ص 15 به بعد.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5. کرامتی، یونس. «بوزجانی»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 12، ص 735.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">6. کرامتی، یونس. «التفهیم»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 14، زیر چاپ.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">7. كرامتی، یونس. '''''کارنامۀ ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص 103-104.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">8. قربانی. '''''زندگینامۀ ریاضیدانان دورۀ اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 444-445.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">9. کرامتی، یونس. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. تهران: 1381، ص 19، 31-34، 49-51.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یونس کرامتی</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8&diff=6094&oldid=prevSamei در ۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۱2025-05-05T09:41:37Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. ابوریحان بیرونی در روایت فارسی كتاب التفهیم واژۀ فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است.<sup>1</sup> اغلب ریاضیدانان دورۀ اسلامی جبر را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتاب التفهیم که «در شمار» نام دارد، بخشی را با عنوان «فصل در جبر و مقابله» به جبر اختصاص داده است<sup>2</sup> و به همین رو برخی آثار جبری، همچون کتاب خوارزمی<sup>3</sup>، عنوان حساب جبر و مقابله بر خود دارند. در بسیاری از آثار نوشته شده در باب حساب که بدانها اشاره خواهد شد، مبحثی نیز به جبر اختصاص یافته است. در این جا به برخی آثار مشهور ریاضی دانشمندان ایرانی دورۀ اسلامی که تمام یا بخش مهمی از آن به حساب اختصاص یافته است، اشاره میشود: </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ابوریحان بیرونی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در روایت فارسی كتاب التفهیم واژۀ فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است.<sup>1</sup> اغلب ریاضیدانان دورۀ اسلامی جبر را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتاب التفهیم که «در شمار» نام دارد، بخشی را با عنوان «فصل در جبر و مقابله» به جبر اختصاص داده است<sup>2</sup> و به همین رو برخی آثار جبری، همچون کتاب خوارزمی<sup>3</sup>، عنوان حساب جبر و مقابله بر خود دارند. در بسیاری از آثار نوشته شده در باب حساب که بدانها اشاره خواهد شد، مبحثی نیز به جبر اختصاص یافته است. در این جا به برخی آثار مشهور ریاضی دانشمندان ایرانی دورۀ اسلامی که تمام یا بخش مهمی از آن به حساب اختصاص یافته است، اشاره میشود: </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1. بخشهایی از کتاب ''المختصر فی حساب الجبر و المقابلة'' و نیز ''الجمع و التفریق'' (دربارۀ حساب و دستگاه شمار هندی) نوشتۀ محمد بن موسی خوارزمی<sup>*</sup> که کهنترین و از جمله مهمترین رسالات ریاضی دورۀ اسلامی به شمار میروند<sup>4</sup> 2. ''ما یحتاج الیه الکتّاب و العمال و غیرهم من علم'' (یا ''صناعة'') ''الحساب'' (یا المنازل السبع)، نوشتۀ ابوالوفای بوزجانی<sup>*</sup>. وی در این کتاب، همچنان که از عنوانش پیداست، آنچه را که حسابداران، کاتبان، کارگزارانِ ديوان خراج و سایر دیوان ها، بازرگانان و دیگر صاحبان مشاغل از حساب و محاسبۀ مساحت نیاز داشتهاند به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و براهین، گرد آورده است.<sup>5</sup> 3. برخی آثار بیرونی از جمله راشیکات الهند (دربارۀ تناسبهای هندی)، و فصل دوم، ''كتاب التفهیم'' (با عنوان: در شمار).<sup>6</sup> 4. آثار کَرَجی<sup>*</sup> از جمله: الکافی فی الحساب، الفخری فی الحساب، البدیع فی الحساب، که كتاب آخری از همه مهمتر است.<sup>7</sup> 5. آثار محمد بن ایوب طبری<sup>*</sup> مانند ''شُمارنامه'' و ''مِفتاح المعاملات''(كليد اعمال حساب) که از جمله نخستین آثار مستقل فارسی دربارۀ حساب به شمار میروند.<sup>8</sup> 6. ''مفتاح الحساب'' نوشتۀ غیاث الدین جمشید کاشانی<sup>*</sup> ریاضیدان نامدار ایرانی كه کاملترین و دقیقترین اثر دورۀ اسلامی دربارۀ حساب به شمار میرود. بسیاری از روشهای کنونی اعمالی چون ضرب، یافتن ریشۀ دوم و ریشۀ چندم و مانند آنها در واقع همانهایی است که کاشانی در این کتاب مطرح کرده است. براي نمونه روش وی برای ريشة n اُم عدد دلخواه، اساساً همان روشي است كه آن را صدها سال بعد پائولو روفيني (رياضيدان ايتاليايي، 1765-1822ميلادي)، و ويليام جُرج هارنر (رياضيدان انگليسي،1786-1837ميلادي)، بازيافتند و ارائه دادند و به روش روفيني ـ هارنر شهرت يافت و امروزه نیز به کار میرود.<sup>9</sup></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1. بخشهایی از کتاب ''المختصر فی حساب الجبر و المقابلة'' و نیز ''الجمع و التفریق'' (دربارۀ حساب و دستگاه شمار هندی) نوشتۀ محمد بن موسی خوارزمی<sup>*</sup> که کهنترین و از جمله مهمترین رسالات ریاضی دورۀ اسلامی به شمار میروند<sup>4</sup> 2. ''ما یحتاج الیه الکتّاب و العمال و غیرهم من علم'' (یا ''صناعة'') ''الحساب'' (یا المنازل السبع)، نوشتۀ ابوالوفای بوزجانی<sup>*</sup>. وی در این کتاب، همچنان که از عنوانش پیداست، آنچه را که حسابداران، کاتبان، کارگزارانِ ديوان خراج و سایر دیوان ها، بازرگانان و دیگر صاحبان مشاغل از حساب و محاسبۀ مساحت نیاز داشتهاند به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و براهین، گرد آورده است.<sup>5</sup> 3. برخی آثار بیرونی از جمله راشیکات الهند (دربارۀ تناسبهای هندی)، و فصل دوم، ''كتاب التفهیم'' (با عنوان: در شمار).<sup>6</sup> 4. آثار کَرَجی<sup>*</sup> از جمله: الکافی فی الحساب، الفخری فی الحساب، البدیع فی الحساب، که كتاب آخری از همه مهمتر است.<sup>7</sup> 5. آثار محمد بن ایوب طبری<sup>*</sup> مانند ''شُمارنامه'' و ''مِفتاح المعاملات''(كليد اعمال حساب) که از جمله نخستین آثار مستقل فارسی دربارۀ حساب به شمار میروند.<sup>8</sup> 6. ''مفتاح الحساب'' نوشتۀ غیاث الدین جمشید کاشانی<sup>*</sup> ریاضیدان نامدار ایرانی كه کاملترین و دقیقترین اثر دورۀ اسلامی دربارۀ حساب به شمار میرود. بسیاری از روشهای کنونی اعمالی چون ضرب، یافتن ریشۀ دوم و ریشۀ چندم و مانند آنها در واقع همانهایی است که کاشانی در این کتاب مطرح کرده است. براي نمونه روش وی برای ريشة n اُم عدد دلخواه، اساساً همان روشي است كه آن را صدها سال بعد پائولو روفيني (رياضيدان ايتاليايي، 1765-1822ميلادي)، و ويليام جُرج هارنر (رياضيدان انگليسي،1786-1837ميلادي)، بازيافتند و ارائه دادند و به روش روفيني ـ هارنر شهرت يافت و امروزه نیز به کار میرود.<sup>9</sup></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8&diff=1634&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. ابوریحان بیرونی در روایت فارسی كتاب التفهیم واژۀ فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است.<sup>1</sup> اغلب ریاضیدانان دورۀ اسلامی جبر را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتا...» ایجاد کرد2024-08-22T04:56:00Z<p>صفحهای تازه حاوی «حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. ابوریحان بیرونی در روایت فارسی كتاب التفهیم واژۀ فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است.<sup>1</sup> اغلب ریاضیدانان دورۀ اسلامی جبر را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>حساب، رشتهای از ریاضیات مقدماتی. ابوریحان بیرونی در روایت فارسی كتاب التفهیم واژۀ فارسی «شُمار» را به جای حساب به کار برده است.<sup>1</sup> اغلب ریاضیدانان دورۀ اسلامی جبر را نیز نوع خاصی از حساب به شمار میآوردند. مثلاً ابوریحان در باب دوم کتاب التفهیم که «در شمار» نام دارد، بخشی را با عنوان «فصل در جبر و مقابله» به جبر اختصاص داده است<sup>2</sup> و به همین رو برخی آثار جبری، همچون کتاب خوارزمی<sup>3</sup>، عنوان حساب جبر و مقابله بر خود دارند. در بسیاری از آثار نوشته شده در باب حساب که بدانها اشاره خواهد شد، مبحثی نیز به جبر اختصاص یافته است. در این جا به برخی آثار مشهور ریاضی دانشمندان ایرانی دورۀ اسلامی که تمام یا بخش مهمی از آن به حساب اختصاص یافته است، اشاره میشود: <br />
<br />
1. بخشهایی از کتاب ''المختصر فی حساب الجبر و المقابلة'' و نیز ''الجمع و التفریق'' (دربارۀ حساب و دستگاه شمار هندی) نوشتۀ محمد بن موسی خوارزمی<sup>*</sup> که کهنترین و از جمله مهمترین رسالات ریاضی دورۀ اسلامی به شمار میروند<sup>4</sup> 2. ''ما یحتاج الیه الکتّاب و العمال و غیرهم من علم'' (یا ''صناعة'') ''الحساب'' (یا المنازل السبع)، نوشتۀ ابوالوفای بوزجانی<sup>*</sup>. وی در این کتاب، همچنان که از عنوانش پیداست، آنچه را که حسابداران، کاتبان، کارگزارانِ ديوان خراج و سایر دیوان ها، بازرگانان و دیگر صاحبان مشاغل از حساب و محاسبۀ مساحت نیاز داشتهاند به زبانی ساده و بدون اشاره به علل و براهین، گرد آورده است.<sup>5</sup> 3. برخی آثار بیرونی از جمله راشیکات الهند (دربارۀ تناسبهای هندی)، و فصل دوم، ''كتاب التفهیم'' (با عنوان: در شمار).<sup>6</sup> 4. آثار کَرَجی<sup>*</sup> از جمله: الکافی فی الحساب، الفخری فی الحساب، البدیع فی الحساب، که كتاب آخری از همه مهمتر است.<sup>7</sup> 5. آثار محمد بن ایوب طبری<sup>*</sup> مانند ''شُمارنامه'' و ''مِفتاح المعاملات''(كليد اعمال حساب) که از جمله نخستین آثار مستقل فارسی دربارۀ حساب به شمار میروند.<sup>8</sup> 6. ''مفتاح الحساب'' نوشتۀ غیاث الدین جمشید کاشانی<sup>*</sup> ریاضیدان نامدار ایرانی كه کاملترین و دقیقترین اثر دورۀ اسلامی دربارۀ حساب به شمار میرود. بسیاری از روشهای کنونی اعمالی چون ضرب، یافتن ریشۀ دوم و ریشۀ چندم و مانند آنها در واقع همانهایی است که کاشانی در این کتاب مطرح کرده است. براي نمونه روش وی برای ريشة n اُم عدد دلخواه، اساساً همان روشي است كه آن را صدها سال بعد پائولو روفيني (رياضيدان ايتاليايي، 1765-1822ميلادي)، و ويليام جُرج هارنر (رياضيدان انگليسي،1786-1837ميلادي)، بازيافتند و ارائه دادند و به روش روفيني ـ هارنر شهرت يافت و امروزه نیز به کار میرود.<sup>9</sup><br />
<br />
<br />
نیز نگاه کنید به<br />
<br />
جبر<br />
<br />
مآخذ<br />
<br />
1. بیرونی. '''''التفهیم لأوائل صناعة التنجیم'''''، روایت فارسی، به کوشش جلال همایی، تهران: 1352، باب دوم: «در شمار».<br />
<br />
2. بیرونی. همان. ص 48-51.<br />
<br />
3. خوارزمی، محمد بن موسی. '''''المختصر فی حساب الجبر و المقابلة'''''، به کوشش فردریک رزن، لندن: 1831م.<br />
<br />
4. کرامتی، یونس. '''''نخستین گامهای جبر'''''. تهران: 1380، ص 15 به بعد.<br />
<br />
5. کرامتی، یونس. «بوزجانی»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 12، ص 735.<br />
<br />
6. کرامتی، یونس. «التفهیم»، '''''دائرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 14، زیر چاپ.<br />
<br />
7. كرامتی، یونس. '''''کارنامۀ ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص 103-104.<br />
<br />
8. قربانی. '''''زندگینامۀ ریاضیدانان دورۀ اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 444-445.<br />
<br />
9. کرامتی، یونس. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. تهران: 1381، ص 19، 31-34، 49-51.<br />
<br />
<br />
یونس کرامتی</div>Samei