حق - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۱

2025-05-01T12:51:00Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۱
خط ۲۰:		خط ۲۰:

	=== 3) از دیدگاه منطق ===		=== 3) از دیدگاه منطق ===
	بر طبق این دیدگاه، حق و باطل، صفت قضیه است. بدین معنا كه اگر قضیه را ـ كه نتیجه صدور حكم است ـ با واقع (= واقعیت) بسنجیم، چنانچه واقع با ان مطابقت كند حكم را حق می‌شماریم و اگر مطابقت نكند حكم را باطل به شمار می‌آوریم<ref>ملاعبدالله. '''''حاشیه بر منطق تفتازانی'''''. 10. </ref><ref>خوانساری، '''''فرهنگ اصطلاحات منطقی'''''. مدخل «باطل» و «حق».</ref>.		بر طبق این دیدگاه، حق و باطل، صفت قضیه است. بدین معنا كه اگر قضیه را ـ كه نتیجه صدور حكم است ـ با واقع (= واقعیت) بسنجیم، چنانچه واقع با آن مطابقت كند حكم را حق می‌شماریم و اگر مطابقت نكند حكم را باطل به شمار می‌آوریم<ref>ملاعبدالله. '''''حاشیه بر منطق تفتازانی'''''. 10. </ref><ref>خوانساری، '''''فرهنگ اصطلاحات منطقی'''''. مدخل «باطل» و «حق».</ref>.

	=== 4) از دیدگاه عملی ===		=== 4) از دیدگاه عملی ===
خط ۲۹:		خط ۲۹:

	==== ب) دیدگاه فلسفی ـ كلامی ====		==== ب) دیدگاه فلسفی ـ كلامی ====
	كه بر طبق ان فعل حق، فعلی است كه به غایت خود برسد و از اثری و سودی به بار ~~اید~~ و فعل باطل، فعلی است كه به غایت خود نرسد و از ان اثر و سودی به بار نیاید، مثل فعل عبث. قول حق، سخنی است صادق یعنی سخنی است كه با واقع مطابقت دارد و قول باطل، سخنی است كاذب، یعنی سخنی است كه با واقع مطابق نیست. همچنین از سخن سودمند به حق و از سخن ناسودمند به باطل تعبیر كرده‌اند<ref>غزالی، '''''المقصد الاسنی'''''. 61.</ref><ref>فیض، مولی‌محسن، '''''علم‌الیقین'''''. 1/153.</ref><ref>جمیل صلیبا، '''''المعجم‌ الفلسفی'''''. مدخل «باطل».</ref><ref>دادبه، اصغر. «باطل»، '''''دایره المعارف تشیع'''''. 1380ش، ج 3/44-46.</ref>.		كه بر طبق آن فعل حق، فعلی است كه به غایت خود برسد و از اثری و سودی به بار آید و فعل باطل، فعلی است كه به غایت خود نرسد و از آن اثر و سودی به بار نیاید، مثل فعل عبث. قول حق، سخنی است صادق یعنی سخنی است كه با واقع مطابقت دارد و قول باطل، سخنی است كاذب، یعنی سخنی است كه با واقع مطابق نیست. همچنین از سخن سودمند به حق و از سخن ناسودمند به باطل تعبیر كرده‌اند<ref>غزالی، '''''المقصد الاسنی'''''. 61.</ref><ref>فیض، مولی‌محسن، '''''علم‌الیقین'''''. 1/153.</ref><ref>جمیل صلیبا، '''''المعجم‌ الفلسفی'''''. مدخل «باطل».</ref><ref>دادبه، اصغر. «باطل»، '''''دایره المعارف تشیع'''''. 1380ش، ج 3/44-46.</ref>.

	باطل ← حق		باطل ← حق
خط ۴۸:		خط ۴۸:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	اصغر دادبه		اصغر دادبه
			[[رده:عرفان، فلسفه و کلام]]

Samei در ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۱

2025-04-18T09:41:09Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۱
خط ۱:		خط ۱:
	'''[[حق]]،''' در لغت به معنی راست و درست است. در اصطلاح علوم عقلی، حق، نقیض باطل به معنی ناچیز و تباه و امری كه فساد آن اشكارا معلوم<ref>شیخ‌طوسی، '''''الرسائل‌العشره.''''' ص84.</ref> و در بنیاد خود نادرست و ناسودمند است<ref> جرجانی، '''''تعریفات''.'''</ref>. حق و باطل، صفت وجود (در معنی فلسفی و عرفانی ان)؛ صفت شناخت؛ صفت حكم یا قضیه، و صفت و فعل و قول واقع می‌شوند و از دیدگاه وجودشناسی فلسفی و عرفانی، از دیدگاه شناخت شناسانه یا معرفت شناسانه، از دیدگاه منطقی و از دیدگاه عملی یا اخلاقی مورد بحث قرار می‌گیرند:		'''[[حق]]،''' در لغت به معنی راست و درست است. در اصطلاح علوم عقلی، حق، نقیض باطل به معنی ناچیز و تباه و امری كه فساد آن اشكارا معلوم<ref>شیخ‌طوسی، '''''الرسائل‌العشره.''''' ص84.</ref> و در بنیاد خود نادرست و ناسودمند است<ref> جرجانی، '''''تعریفات''.'''</ref>. حق و باطل، صفت وجود (در معنی فلسفی و عرفانی ان)؛ صفت شناخت؛ صفت حكم یا قضیه، و صفت و فعل و قول واقع می‌شوند و از دیدگاه وجودشناسی فلسفی و عرفانی، از دیدگاه شناخت شناسانه یا معرفت شناسانه، از دیدگاه منطقی و از دیدگاه عملی یا اخلاقی مورد بحث قرار می‌گیرند:

	=== 1) از دیدگاه وجودشناختی: ===		=== 1) از دیدگاه وجودشناختی ===
	شامل تفسیر وجودشناختی فلسفی و عرفانی:		شامل تفسیر وجودشناختی فلسفی و عرفانی:

	الف) ~~'''~~تفسیر فلسفی~~:'''~~ بر طبق این دیدگاه، حق، امری وجودی و باطل، امری عدمی است و به تعبیر دیگر حق، صفت وجود و باطل، صفت عدم است. از ان‌جا كه فلاسفه وجود را به عینی (واقعی) و ذهنی؛ ثابت و متغیر و قدیم و حادث طبقه‌بندی می‌كنند، حق، صفت وجود عینی، ثابت و قدیم است و باطل، صفت وجود ذهنی، متغیّر و حادث كه هر سه به گونه‌ای مستقل نیستند و جنبه عدمی دارند<ref>فخررازی و نصیرالدین طوسی. '''''شرحی الاشارات'''''. 1/~~192؛~~ ملكشاهی، '''''ترجمه و شرح اشارات''''' '''''و تنبیهات'''''. 252- 253، ~~517؛~~ قاضی صاعد، '''''الحدود و الحقایق'''''. چاپ شده در یادنامه شیخ طوسی، 2/~~221؛ ..~~. '''''اقطاب‌ قطبیه'''''. ص171.</ref>.		==== الف) تفسیر فلسفی ====
			بر طبق این دیدگاه، حق، امری وجودی و باطل، امری عدمی است و به تعبیر دیگر حق، صفت وجود و باطل، صفت عدم است. از ان‌جا كه فلاسفه وجود را به عینی (واقعی) و ذهنی؛ ثابت و متغیر و قدیم و حادث طبقه‌بندی می‌كنند، حق، صفت وجود عینی، ثابت و قدیم است و باطل، صفت وجود ذهنی، متغیّر و حادث كه هر سه به گونه‌ای مستقل نیستند و جنبه عدمی دارند<ref>فخررازی و نصیرالدین طوسی. '''''شرحی الاشارات'''''. 1/192.</ref><ref>ملكشاهی، '''''ترجمه و شرح اشارات''''' '''''و تنبیهات'''''. 252- 253، 517.</ref><ref>قاضی صاعد، '''''الحدود و الحقایق'''''. چاپ شده در یادنامه شیخ طوسی، 2/221.</ref><ref>'''''اقطاب‌ قطبیه'''''. ص171.</ref>.

	ب) ~~'''~~تفسیر عرفانی~~:'''~~ بر طبق نظریه‌های عرفانی مبتنی بر وحدت وجود، وجود حقیقی اصیل همانا وجود مطلق (= حق واجب‌الوجود= حق‌تعالی) است و هر چه جز خداست، یعنی ماسوی‌الله، پرتو و سایه ان وجود مطلق یگانه یا طفیلی حق است و در قیاس با وجود حق، شایسته ان نیستند كه وجود نامیده شوند، یعنی ذاتاً معدوم‌اند و به همین سبب، عرفا جز حق، دیگر چیزها را باطل می‌شمارند و تصریح می‌كنند كه «الا كُّل شیء ماخلا اللهِ باطلٌ: یعنی بدان هر چه جز خداست باطل است»<ref>لاهیجی، '''''مفاتیح الاعجاز فی شرح گلش‌راز'''''. (تهران، چاپ زوار)، ~~50؛~~ سمعانی'''''، روح الارواح'''''. ~~438؛~~ غزالی، '''''المقصد الاسنی'''''. 60- 61.</ref>، یعنی ماسوی‌الله، وجودی وابسته و نسبی دارند و در ذات خود چیزی نیستند و سخن خدای تعالی مبنی بر این‌كه «كُّل شی هالكٌ الّا وَجْهَهُ: هر چیز جز وجود خدا نیست و نابود و باطل است»<ref>سوره القصص. 88.</ref> همین است<ref>فخررازی'''''. لوامع البیّنات'''''. 290.</ref>.		==== ب) تفسیر عرفانی ====
			بر طبق نظریه‌های عرفانی مبتنی بر وحدت وجود، وجود حقیقی اصیل همانا وجود مطلق (= حق واجب‌الوجود= حق‌تعالی) است و هر چه جز خداست، یعنی ماسوی‌الله، پرتو و سایه ان وجود مطلق یگانه یا طفیلی حق است و در قیاس با وجود حق، شایسته آن نیستند كه وجود نامیده شوند، یعنی ذاتاً معدوم‌اند و به همین سبب، عرفا جز حق، دیگر چیزها را باطل می‌شمارند و تصریح می‌كنند كه «الا كُّل شیء ماخلا اللهِ باطلٌ: یعنی بدان هر چه جز خداست باطل است»<ref>لاهیجی، '''''مفاتیح الاعجاز فی شرح گلش‌راز'''''. (تهران، چاپ زوار)، 50.</ref><ref>سمعانی'''''، روح الارواح'''''. 438.</ref><ref>غزالی، '''''المقصد الاسنی'''''. 60- 61.</ref>، یعنی ماسوی‌الله، وجودی وابسته و نسبی دارند و در ذات خود چیزی نیستند و سخن خدای تعالی مبنی بر این‌كه «كُّل شی هالكٌ الّا وَجْهَهُ: هر چیز جز وجود خدا نیست و نابود و باطل است»<ref>سوره القصص. 88.</ref> همین است<ref>فخررازی'''''. لوامع البیّنات'''''. 290.</ref>.

	2) ~~'''~~از دیدگاه معرفت شناختی~~:'''~~ بر طبق تفسیر معرفت شناسانه یا شناخت شناسانه، حق و باطل، صفت «فكر» و صفت «اعتقاد» هستند و می‌توان از حق یا باطل بودن فكر و اعتقاد سخن گفت:		=== 2) از دیدگاه معرفت شناختی ===
			بر طبق تفسیر معرفت شناسانه یا شناخت شناسانه، حق و باطل، صفت «فكر» و صفت «اعتقاد» هستند و می‌توان از حق یا باطل بودن فكر و اعتقاد سخن گفت:

	الف) ~~'''~~صفت فكر~~:'''~~ حق (= حقیقت) مطابقت فكر است با واقع، یعنی اگر فكر با واقع مطابقت داشته باشد ان‌ را حق می‌شمارند و اگر مطابقت نداشته باشد ان را به صفت باطل (= خطا) موصوف می‌سازند. فی المثل اگر فكر كنیم اكنون هوا روشن است و چنین باشد فكر ما حق و اگر چنین نباشد فكر ما باطل (= خطا) است.		==== الف) صفت فكر ====
			حق (= حقیقت) مطابقت فكر است با واقع، یعنی اگر فكر با واقع مطابقت داشته باشد ان‌ را حق می‌شمارند و اگر مطابقت نداشته باشد آن را به صفت باطل (= خطا) موصوف می‌سازند. فی المثل اگر فكر كنیم اكنون هوا روشن است و چنین باشد فكر ما حق و اگر چنین نباشد فكر ما باطل (= خطا) است.

	ب) ~~'''~~صفت اعتقاد~~:'''~~ چون چیزی را بشناسیم ممكن است نسبت بدان یقین پیدا كنیم و بدان معتقد شویم. در چنین وضعی اگر واقعیت را با اعتقاد خود بسنجیم یا واقعیت با اعتقاد ما مطابق است، یا مطابق نیست. در صورت نخست، اعتقاد ما حق است و در صورت دوم، باطل<ref>~~همو،~~ '''''~~همان~~'''''. 289- ~~290؛~~ تهانوی، '''''كشاف اصطلاحات الفنون'''''. 1/329.</ref>.		==== ب) صفت [[اعتقاد]] ====
			چون چیزی را بشناسیم ممكن است نسبت بدان [[یقین]] پیدا كنیم و بدان معتقد شویم. در چنین وضعی اگر واقعیت را با [[اعتقاد]] خود بسنجیم یا واقعیت با [[اعتقاد]] ما مطابق است، یا مطابق نیست. در صورت نخست، [[اعتقاد]] ما حق است و در صورت دوم، باطل<ref>فخر رازی'''''. لوامع البیّنات'''''. 289- 290.</ref><ref>تهانوی، '''''كشاف اصطلاحات الفنون'''''. 1/329.</ref>.

	3) ~~'''~~از دیدگاه منطق~~:'''~~ بر طبق این دیدگاه، حق و باطل، صفت قضیه است. بدین معنا كه اگر قضیه را ـ كه نتیجه صدور حكم است ـ با واقع (= واقعیت) بسنجیم، چنانچه واقع با ان مطابقت كند حكم را حق می‌شماریم و اگر مطابقت نكند حكم را باطل به شمار ~~می‌اوریم~~<ref>ملاعبدالله. '''''حاشیه بر منطق تفتازانی'''''. ~~10؛~~ خوانساری، '''''فرهنگ اصطلاحات منطقی'''''. مدخل «باطل» و «حق». </ref>.		=== 3) از دیدگاه منطق ===
			بر طبق این دیدگاه، حق و باطل، صفت قضیه است. بدین معنا كه اگر قضیه را ـ كه نتیجه صدور حكم است ـ با واقع (= واقعیت) بسنجیم، چنانچه واقع با ان مطابقت كند حكم را حق می‌شماریم و اگر مطابقت نكند حكم را باطل به شمار می‌آوریم<ref>ملاعبدالله. '''''حاشیه بر منطق تفتازانی'''''. 10. </ref><ref>خوانساری، '''''فرهنگ اصطلاحات منطقی'''''. مدخل «باطل» و «حق».</ref>.

	4) ~~'''~~از دیدگاه عملی~~:'''~~ اگر عمل را بر فعل و قول (= كردار و گفتار) اطلاق كنیم می‌توانیم از حق یا باطل بودن فعل و قول سخن بگوییم. حق و باطل بودن فعل و قول از دو دیدگاه و با دو مبنا تفسیر می‌شود: الف) '''دیدگاه دینی (شرعی)،''' كه بر طبق ان حق، قول و فعلی است كه با موازین شرع پسندیده به شمار می‌اید و باطل، قول و فعلی است با موازین شرع ناپسند محسوب می‌شود؛<ref> سیدمرتضی، '''''الحدود و الحقایق'''''. چاپ شده در یادنامه شیخ طوسی. 2/145؛ قاضی عبدالرسول احمد نگری، '''''دستورالعلما'''''. 1/229.</ref>		=== 4) از دیدگاه عملی ===
			اگر عمل را بر فعل و قول (= كردار و گفتار) اطلاق كنیم می‌توانیم از حق یا باطل بودن فعل و قول سخن بگوییم. حق و باطل بودن فعل و قول از دو دیدگاه و با دو مبنا تفسیر می‌شود:

	ب) ~~'''~~دیدگاه ~~فلسفی ـ كلامی،'''~~ كه بر طبق ان ~~فعل~~ حق، فعلی است كه به ~~غایت خود برسد و از اثری و سودی به بار اید~~ و ~~فعل~~ باطل، ~~فعلی است كه به غایت خود نرسد و از ان اثر و سودی به بار نیاید، مثل فعل عبث.~~ قول ~~حق، سخنی است صادق یعنی سخنی است كه با واقع مطابقت دارد~~ و ~~قول باطل، سخنی است كاذب، یعنی سخنی~~ است كه با ~~واقع مطابق نیست. همچنین از سخن سودمند به حق و از سخن ناسودمند به باطل تعبیر كرده‌اند~~<ref>~~غزالی،~~ '''''~~المقصد الاسنی~~'''''. ~~61؛ فیض، مولی‌محسن،~~ '''''~~علم‌الیقین~~'''''. 1/~~153؛ جمیل صلیبا، '''''المعجم‌ الفلسفی'''''. مدخل «باطل»~~.		==== الف) دیدگاه دینی (شرعی) ====
			كه بر طبق ان حق، قول و فعلی است كه با موازین شرع پسندیده به شمار می‌اید و باطل، قول و فعلی است با موازین شرع ناپسند محسوب می‌شود<ref> سیدمرتضی، '''''الحدود و الحقایق'''''. چاپ شده در یادنامه شیخ طوسی. 2/145.</ref><ref>قاضی عبدالرسول احمد نگری، '''''دستورالعلما'''''. 1/229.</ref>؛

	~~نیز شرح مبسوط~~ حق و باطل ~~را نك:~~ دادبه، اصغر. «باطل»، '''''دایره المعارف تشیع'''''. 1380ش، ج 3/44-46.</ref>.		==== ب) دیدگاه فلسفی ـ كلامی ====
			كه بر طبق ان فعل حق، فعلی است كه به غایت خود برسد و از اثری و سودی به بار اید و فعل باطل، فعلی است كه به غایت خود نرسد و از ان اثر و سودی به بار نیاید، مثل فعل عبث. قول حق، سخنی است صادق یعنی سخنی است كه با واقع مطابقت دارد و قول باطل، سخنی است كاذب، یعنی سخنی است كه با واقع مطابق نیست. همچنین از سخن سودمند به حق و از سخن ناسودمند به باطل تعبیر كرده‌اند<ref>غزالی، '''''المقصد الاسنی'''''. 61.</ref><ref>فیض، مولی‌محسن، '''''علم‌الیقین'''''. 1/153.</ref><ref>جمیل صلیبا، '''''المعجم‌ الفلسفی'''''. مدخل «باطل».</ref><ref>دادبه، اصغر. «باطل»، '''''دایره المعارف تشیع'''''. 1380ش، ج 3/44-46.</ref>.

	باطل ← حق		باطل ← حق
خط ۲۶:		خط ۳۵:
	خطا ← حق		خطا ← حق

	== ~~'''~~نیز نگاه کنید به~~'''~~ ==		== نیز نگاه کنید به ==

			* [[یقین]]
			* [[اعتقاد]]<br />

			== مآخذ ==

	== ~~ماخذ~~ ==
	<references />		<references />

Samei در ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۱

2025-04-18T09:31:31Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۱
خط ۱:		خط ۱:
	'''[[حق]]،''' در لغت به معنی راست و درست است. در اصطلاح علوم عقلی، حق، نقیض باطل به معنی ناچیز و تباه و امری كه فساد ان اشكارا معلوم<ref>شیخ‌طوسی، '''''الرسائل‌العشره.''''' ص84.</ref> و در بنیاد خود نادرست و ناسودمند است<ref> جرجانی، '''''تعریفات''.'''</ref> حق و باطل، صفت وجود (در معنی فلسفی و عرفانی ان)؛ صفت شناخت؛ صفت حكم یا قضیه، و صفت و فعل و قول واقع می‌شوند و از دیدگاه وجودشناسی فلسفی و عرفانی، از دیدگاه شناخت شناسانه یا معرفت شناسانه، از دیدگاه منطقی و از دیدگاه عملی یا اخلاقی مورد بحث قرار می‌گیرند:		'''[[حق]]،''' در لغت به معنی راست و درست است. در اصطلاح علوم عقلی، حق، نقیض باطل به معنی ناچیز و تباه و امری كه فساد آن اشكارا معلوم<ref>شیخ‌طوسی، '''''الرسائل‌العشره.''''' ص84.</ref> و در بنیاد خود نادرست و ناسودمند است<ref> جرجانی، '''''تعریفات''.'''</ref>. حق و باطل، صفت وجود (در معنی فلسفی و عرفانی ان)؛ صفت شناخت؛ صفت حكم یا قضیه، و صفت و فعل و قول واقع می‌شوند و از دیدگاه وجودشناسی فلسفی و عرفانی، از دیدگاه شناخت شناسانه یا معرفت شناسانه، از دیدگاه منطقی و از دیدگاه عملی یا اخلاقی مورد بحث قرار می‌گیرند:

	~~'''~~1) از دیدگاه وجودشناختی:~~'''~~ شامل تفسیر وجودشناختی فلسفی و عرفانی:		=== 1) از دیدگاه وجودشناختی: ===
			شامل تفسیر وجودشناختی فلسفی و عرفانی:

	الف) '''تفسیر فلسفی:''' بر طبق این دیدگاه، حق، امری وجودی و باطل، امری عدمی است و به تعبیر دیگر حق، صفت وجود و باطل، صفت عدم است. از ان‌جا كه فلاسفه وجود را به عینی (واقعی) و ذهنی؛ ثابت و متغیر و قدیم و حادث طبقه‌بندی می‌كنند، حق، صفت وجود عینی، ثابت و قدیم است و باطل، صفت وجود ذهنی، متغیّر و حادث كه هر سه به گونه‌ای مستقل نیستند و جنبه عدمی دارند<ref>فخررازی و نصیرالدین طوسی. '''''شرحی الاشارات'''''. 1/192؛ ملكشاهی، '''''ترجمه و شرح اشارات''''' '''''و تنبیهات'''''. 252- 253، 517؛ قاضی صاعد، '''''الحدود و الحقایق'''''. چاپ شده در یادنامه شیخ طوسی، 2/221؛ ... '''''اقطاب‌ قطبیه'''''. ص171.</ref>.		الف) '''تفسیر فلسفی:''' بر طبق این دیدگاه، حق، امری وجودی و باطل، امری عدمی است و به تعبیر دیگر حق، صفت وجود و باطل، صفت عدم است. از ان‌جا كه فلاسفه وجود را به عینی (واقعی) و ذهنی؛ ثابت و متغیر و قدیم و حادث طبقه‌بندی می‌كنند، حق، صفت وجود عینی، ثابت و قدیم است و باطل، صفت وجود ذهنی، متغیّر و حادث كه هر سه به گونه‌ای مستقل نیستند و جنبه عدمی دارند<ref>فخررازی و نصیرالدین طوسی. '''''شرحی الاشارات'''''. 1/192؛ ملكشاهی، '''''ترجمه و شرح اشارات''''' '''''و تنبیهات'''''. 252- 253، 517؛ قاضی صاعد، '''''الحدود و الحقایق'''''. چاپ شده در یادنامه شیخ طوسی، 2/221؛ ... '''''اقطاب‌ قطبیه'''''. ص171.</ref>.
خط ۳۴:		خط ۳۵:

	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی ~~الهدی،~~		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	اصغر دادبه		اصغر دادبه

Maedeh در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۴۵

2025-04-13T18:45:44Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۴۵
خط ۳۰:		خط ۳۰:


	== ~~'''~~ماخذ~~'''~~ ==		== ماخذ ==
	<references />		<references />

Maedeh در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۳۴

2025-04-13T18:34:14Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۳۴
خط ۲۵:		خط ۲۵:
	خطا ← حق		خطا ← حق

	== '''~~ماخذ:~~''' ==		== '''نیز نگاه کنید به''' ==


	== ~~نیز نگاه کنید به~~ ==

			== '''ماخذ''' ==
			<references />

	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	دانشنامه ایران		سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	اصغر دادبه		اصغر دادبه

Maedeh در ‏۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۴۲

2025-04-03T20:42:08Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''حق،''' در لغت به معني راست و درست است. در اصطلاح علوم عقلي، حق، نقيض باطل به معني ناچيز و تباه و امري كه فساد آن آشكارا معلوم¹ و در بنياد خود نادرست و ناسودمند است² حق و باطل، صفت وجود (در معني فلسفي و عرفاني آن)؛ صفت شناخت؛ صفت حكم يا ق...» ایجاد کرد

2024-08-12T23:23:31Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''حق،''' در لغت به معني راست و درست است. در اصطلاح علوم عقلي، حق، نقيض باطل به معني ناچيز و تباه و امري كه فساد آن آشكارا معلوم1 و در بنياد خود نادرست و ناسودمند است2 حق و باطل، صفت وجود (در معني فلسفي و عرفاني آن)؛ صفت شناخت؛ صفت حكم يا ق...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''حق،''' در لغت به معني راست و درست است. در اصطلاح علوم عقلي، حق، نقيض باطل به معني ناچيز و تباه و امري كه فساد آن آشكارا معلوم1 و در بنياد خود نادرست و ناسودمند است2 حق و باطل، صفت وجود (در معني فلسفي و عرفاني آن)؛ صفت شناخت؛ صفت حكم يا قضيه، و صفت و فعل و قول واقع مي‌شوند و از ديدگاه وجودشناسي فلسفي و عرفاني، از ديدگاه شناخت شناسانه يا معرفت شناسانه، از ديدگاه منطقي و از ديدگاه عملي يا اخلاقي مورد بحث قرار مي‌گيرند:

'''1) از ديدگاه وجودشناختي:''' شامل تفسير وجودشناختي فلسفي و عرفاني:

الف) '''تفسير فلسفي:''' بر طبق اين ديدگاه، حق، امري وجودي و باطل، امري عدمي است و به تعبير ديگر حق، صفت وجود و باطل، صفت عدم است. از آن‌جا كه فلاسفه وجود را به عيني (واقعي) و ذهني؛ ثابت و متغير و قديم و حادث طبقه‌بندي مي‌كنند، حق، صفت وجود عيني، ثابت و قديم است و باطل، صفت وجود ذهني، متغيّر و حادث كه هر سه به گونه‌اي مستقل نيستند و جنبة عدمي دارند.3

ب) '''تفسير عرفاني:''' بر طبق نظريه‌هاي عرفاني مبتني بر وحدت وجود، وجود حقيقي اصيل همانا وجود مطلق (= حق واجب‌الوجود= حق‌تعالي) است و هر چه جز خداست، يعني ماسوي‌الله، پرتو و ساية آن وجود مطلق يگانه يا طفيلي حق است و در قياس با وجود حق، شايستة آن نيستند كه وجود ناميده شوند، يعني ذاتاً معدوم‌اند و به همين سبب، عرفا جز حق، ديگر چيزها را باطل مي‌شمارند و تصريح مي‌كنند كه «الا كُّل شيء ماخلا اللهِ باطلٌ: يعني بدان هر چه جز خداست باطل است»4، يعني ماسوي‌الله، وجودي وابسته و نسبي دارند و در ذات خود چيزي نيستند و سخن خداي تعالي مبني بر اين‌كه «كُّل شي هالكٌ الّا وَجْهَهُ: هر چيز جز وجود خدا نيست و نابود و باطل است»5 همين است.6

2) '''از ديدگاه معرفت شناختي:''' بر طبق تفسير معرفت شناسانه يا شناخت شناسانه، حق و باطل، صفت «فكر» و صفت «اعتقاد» هستند و مي‌توان از حق يا باطل بودن فكر و اعتقاد سخن گفت:

الف) '''صفت فكر:''' حق (= حقيقت) مطابقت فكر است با واقع، يعني اگر فكر با واقع مطابقت داشته باشد آن‌ را حق مي‌شمارند و اگر مطابقت نداشته باشد آن را به صفت باطل (= خطا) موصوف مي‌سازند. في المثل اگر فكر كنيم اكنون هوا روشن است و چنين باشد فكر ما حق و اگر چنين نباشد فكر ما باطل (= خطا) است.

ب) '''صفت اعتقاد:''' چون چيزي را بشناسيم ممكن است نسبت بدان يقين پيدا كنيم و بدان معتقد شويم. در چنين وضعي اگر واقعيت را با اعتقاد خود بسنجيم يا واقعيت با اعتقاد ما مطابق است، يا مطابق نيست. در صورت نخست، اعتقاد ما حق است و در صورت دوم، باطل.7

3) '''از ديدگاه منطق:''' بر طبق اين ديدگاه، حق و باطل، صفت قضيه است. بدين معنا كه اگر قضيه را ـ كه نتيجة صدور حكم است ـ با واقع (= واقعيت) بسنجيم، چنانچه واقع با آن مطابقت كند حكم را حق مي‌شماريم و اگر مطابقت نكند حكم را باطل به شمار مي‌آوريم.8

4) '''از ديدگاه عملي:''' اگر عمل را بر فعل و قول (= كردار و گفتار) اطلاق كنيم مي‌توانيم از حق يا باطل بودن فعل و قول سخن بگوييم. حق و باطل بودن فعل و قول از دو ديدگاه و با دو مبنا تفسير مي‌شود: الف) '''ديدگاه ديني (شرعي)،''' كه بر طبق آن حق، قول و فعلي است كه با موازين شرع پسنديده به شمار مي‌آيد و باطل، قول و فعلي است با موازين شرع ناپسند محسوب مي‌شود؛9

ب) '''ديدگاه فلسفي ـ كلامي،''' كه بر طبق آن فعل حق، فعلي است كه به غايت خود برسد و از اثري و سودي به بار آيد و فعل باطل، فعلي است كه به غايت خود نرسد و از آن اثر و سودي به بار نيايد، مثل فعل عبث. قول حق، سخني است صادق يعني سخني است كه با واقع مطابقت دارد و قول باطل، سخني است كاذب، يعني سخني است كه با واقع مطابق نيست. همچنين از سخن سودمند به حق و از سخن ناسودمند به باطل تعبير كرده‌اند.10

باطل ← حق

خطا ← حق

'''مآخذ:'''

1. شيخ‌طوسي، '''''الرسائل‌العشره.''''' ص84.

2. جرجاني، '''''تعريفات''.'''

3. فخررازي و نصيرالدين طوسي. '''''شرحي الاشارات'''''. 1/192؛ ملكشاهي، '''''ترجمه و شرح اشارات''''' '''''و تنبيهات'''''. 252- 253، 517؛ قاضي صاعد، '''''الحدود و الحقايق'''''. چاپ شده در يادنامة شيخ طوسي، 2/221؛ ... '''''اقطاب‌ قطبيه'''''. ص171.

4. لاهيجي، '''''مفاتيح الاعجاز في شرح گلش‌راز'''''. (تهران، چاپ زوار)، 50؛ سمعاني'''''، روح الارواح'''''. 438؛ غزالي، '''''المقصد الاسني'''''. 60- 61.

5. سوره القصص. 88.

6. فخررازي'''''. لوامع البيّنات'''''. 290.

7. همو، '''''همان'''''. 289- 290؛ تهانوي، '''''كشاف اصطلاحات الفنون'''''. 1/329.

8. ملاعبدالله. '''''حاشيه بر منطق تفتازاني'''''. 10؛ خوانساري، '''''فرهنگ اصطلاحات منطقي'''''. مدخل «باطل» و «حق».

9. سيدمرتضي، '''''الحدود و الحقايق'''''. چاپ شده در يادنامة شيخ طوسي. 2/145؛ قاضي عبدالرسول احمد نگري، '''''دستورالعلما'''''. 1/229.

10. غزالي، '''''المقصد الاسني'''''. 61؛ فيض، مولي‌محسن، '''''علم‌اليقين'''''. 1/153؛ جميل صليبا، '''''المعجم‌ الفلسفي'''''. مدخل «باطل».

نيز شرح مبسوط حق و باطل را نك: دادبه، اصغر. «باطل»، '''''دايرة المعارف تشيع'''''. 1380ش، ج 3/44-46.

اصغر دادبه