حقوق اساسی ایران پیش از مشروطه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei: /* نویسنده مقاله */

2026-01-20T14:18:14Z

نویسنده مقاله

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۱۸
خط ۱۸:		خط ۱۸:
	عباس منوچهری		عباس منوچهری
	[[رده:تاریخ]]		[[رده:تاریخ]]
			[[رده:نظام سیاسی]]

Samei در ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۱۷

2026-01-20T14:17:47Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۱۷
خط ۱:		خط ۱:
	از مشخصات بارز این دوره استبداد مطلق فردی سلاطین و وابستگان آنها در امر حکومت و فرمانروایی بر جامعه بود. تقریبا تنها قوانین منسجم مورد عمل، قوانین شرع انور اسلام بود که بعد از ترویج دین مبین [~~https://iranology-e.ir/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85~~ اسلام] در ایران به وسیله مراجع و پیشوایان دینی در امور مدنی مردم و حل اختلافات بین آنها مراعات می‌شد. سلاطین کشور و حکام و امرای محلی هم متناسب با قدرت و نفوذ خود از یک سلسله قواعد و مقررات عرفی برای رتق و فتق امور مملکتی اعم از کشوری و لشکری تبعیت می‌کردند. این قواعد و مقررات، هم اغلب ساخته و پرداخته خود آنان بود و هم غالبا به سلیقه شخصی آنها تغییر می‌یافت و به هر حال اولویت با اراده‌های فردی و تمایلات شخصی حکام بود. به همین دلیل ظلم، تعدّی و تجاوز به حقوق مردم و اعمال شکنجه‌های قرون وسطایی بر مخالفان سلاطین و حکام، امری رایج و متداول بود و دستگاه قضایی قانونی و مطمئنی برای دادخواهی مردم وجود نداشت. تاریخ این دوره گویای این حقیقت است که افراد اصلاح طلب و خیرخواه در مقابل سلاطین مستبد و حکام جبار زمینه رشد و خدمت به مملکت را نمی‌یافتند. نمونه بارز این شخصیتهای سیاسی و مذهبی در دوره متاخر پیش از [~~https://iranology-e.ir/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87~~ مشروطه]، قائم مقام فراهانی، [~~https://iranology-e.ir/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D8%8C_%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7_%D8%AA%D9%82%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%86~~ امیرکبیر]، سید جمال‌الدین اسدآبادی و تعدادی از مراجع مسلم مذهب شیعه بودند که هر کدام گرفتار قهر حکام جبار زمان خود شدند و جان باختند. هر چند از زمان استقرار سلسله ~~[https://iranology-e.ir/%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86~~ صفویه] در قرن دهم هجری به مقتضای زمان یک نوع مجاورت دینی و سیاسی به وجود آمده بود، اما این نزدیکی به معنی اتحاد واقعی دین و دولت نبود و جدایی این دو رکن مهم اجتماعی همچنان استمرار داشت. بنابراین، استبداد حکومتی و فقدان حقوق و آزادیهای فردی و نبودن قوانینی مدون که امروزه مظهری از حاکمیت مردم می‌باشد از مشخصات قابل ذکر این دوره از تاریخ ایران، مانند بسیاری ازکشورهای دیگر دنیا در طول تاریخ است.		از مشخصات بارز این دوره استبداد مطلق فردی سلاطین و وابستگان آنها در امر حکومت و فرمانروایی بر جامعه بود. تقریبا تنها قوانین منسجم مورد عمل، قوانین شرع انور اسلام بود که بعد از ترویج دین مبین [[اسلام]] در ایران به وسیله مراجع و پیشوایان دینی در امور مدنی مردم و حل اختلافات بین آنها مراعات می‌شد. سلاطین کشور و حکام و امرای محلی هم متناسب با قدرت و نفوذ خود از یک سلسله قواعد و مقررات عرفی برای رتق و فتق امور مملکتی اعم از کشوری و لشکری تبعیت می‌کردند. این قواعد و مقررات، هم اغلب ساخته و پرداخته خود آنان بود و هم غالبا به سلیقه شخصی آنها تغییر می‌یافت و به هر حال اولویت با اراده‌های فردی و تمایلات شخصی حکام بود.

			به همین دلیل ظلم، تعدّی و تجاوز به حقوق مردم و اعمال شکنجه‌های قرون وسطایی بر مخالفان سلاطین و حکام، امری رایج و متداول بود و دستگاه قضایی قانونی و مطمئنی برای دادخواهی مردم وجود نداشت. تاریخ این دوره گویای این حقیقت است که افراد اصلاح طلب و خیرخواه در مقابل سلاطین مستبد و حکام جبار زمینه رشد و خدمت به مملکت را نمی‌یافتند. نمونه بارز این شخصیتهای سیاسی و مذهبی در دوره متاخر پیش از [[نهضت مشروطه\|مشروطه]]، قائم مقام فراهانی، [[امیرکبیر، میرزا تقی خان\|امیرکبیر]]، [[سید جمال الدین اسد آبادی\|سید جمال‌الدین اسدآبادی]] و تعدادی از مراجع مسلم مذهب شیعه بودند که هر کدام گرفتار قهر حکام جبار زمان خود شدند و جان باختند. هر چند از زمان استقرار [[صفویان\|سلسله صفویه]] در قرن دهم هجری به مقتضای زمان یک نوع مجاورت دینی و سیاسی به وجود آمده بود، اما این نزدیکی به معنی اتحاد واقعی دین و دولت نبود و جدایی این دو رکن مهم اجتماعی همچنان استمرار داشت. بنابراین، استبداد حکومتی و فقدان حقوق و آزادیهای فردی و نبودن قوانینی مدون که امروزه مظهری از حاکمیت مردم می‌باشد از مشخصات قابل ذکر این دوره از تاریخ ایران، مانند بسیاری ازکشورهای دیگر دنیا در طول تاریخ است.

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==

	* [[حقوق اساسی در ایران]]		* [[حقوق اساسی در ایران]]
	* [https://iranology-e.ir/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D8%B3_%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87 حقوق اساسی ایران پس از انقلاب مشروطه]		* [[حقوق اساسی ایران پس از انقلاب مشروطه]]
	* [https://iranology-e.ir/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AD%D9%84_%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%A8_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 مراحل تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]		* [[مراحل تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]
	* [https://iranology-e.ir/%D8%AA%D8%AF%D9%88%DB%8C%D9%86_%D9%88_%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%A8_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 تدوین و تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]		* [[تدوین و تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]
	* [https://iranology-e.ir/%D8%B4%DA%A9%D9%84_%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D8%B3_%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شکل حکومت ایران پس از انقلاب اسلامی]		* [[شکل حکومت ایران پس از انقلاب اسلامی]]
	* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%B4%DA%A9%D9%84%DB%8C_%D9%88_%D8%B5%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 خصوصیات شکلی و صوری جمهوری اسلامی ایران]		* [[حق حاکمیت ملت ایران و قوای ناشی از آن]]
	* [https://iranology-e.ir/%D8%AD%D9%82_%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA_%D9%85%D9%84%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D9%82%D9%88%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D8%A7%D8%B4%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%A2%D9%86 حق حاکمیت ملت ایران و قوای ناشی از آن]

	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==

Mahdi در ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۷

2025-11-22T08:17:42Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۷
خط ۱:		خط ۱:
	. پیش از مشروطه		از مشخصات بارز این دوره استبداد مطلق فردی سلاطین و وابستگان آنها در امر حکومت و فرمانروایی بر جامعه بود. تقریبا تنها قوانین منسجم مورد عمل، قوانین شرع انور اسلام بود که بعد از ترویج دین مبین [https://iranology-e.ir/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 اسلام] در ایران به وسیله مراجع و پیشوایان دینی در امور مدنی مردم و حل اختلافات بین آنها مراعات می‌شد. سلاطین کشور و حکام و امرای محلی هم متناسب با قدرت و نفوذ خود از یک سلسله قواعد و مقررات عرفی برای رتق و فتق امور مملکتی اعم از کشوری و لشکری تبعیت می‌کردند. این قواعد و مقررات، هم اغلب ساخته و پرداخته خود آنان بود و هم غالبا به سلیقه شخصی آنها تغییر می‌یافت و به هر حال اولویت با اراده‌های فردی و تمایلات شخصی حکام بود. به همین دلیل ظلم، تعدّی و تجاوز به حقوق مردم و اعمال شکنجه‌های قرون وسطایی بر مخالفان سلاطین و حکام، امری رایج و متداول بود و دستگاه قضایی قانونی و مطمئنی برای دادخواهی مردم وجود نداشت. تاریخ این دوره گویای این حقیقت است که افراد اصلاح طلب و خیرخواه در مقابل سلاطین مستبد و حکام جبار زمینه رشد و خدمت به مملکت را نمی‌یافتند. نمونه بارز این شخصیتهای سیاسی و مذهبی در دوره متاخر پیش از [https://iranology-e.ir/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87 مشروطه]، قائم مقام فراهانی، [https://iranology-e.ir/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D8%8C_%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7_%D8%AA%D9%82%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%86 امیرکبیر]، سید جمال‌الدین اسدآبادی و تعدادی از مراجع مسلم مذهب شیعه بودند که هر کدام گرفتار قهر حکام جبار زمان خود شدند و جان باختند. هر چند از زمان استقرار سلسله [https://iranology-e.ir/%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86 صفویه] در قرن دهم هجری به مقتضای زمان یک نوع مجاورت دینی و سیاسی به وجود آمده بود، اما این نزدیکی به معنی اتحاد واقعی دین و دولت نبود و جدایی این دو رکن مهم اجتماعی همچنان استمرار داشت. بنابراین، استبداد حکومتی و فقدان حقوق و آزادیهای فردی و نبودن قوانینی مدون که امروزه مظهری از حاکمیت مردم می‌باشد از مشخصات قابل ذکر این دوره از تاریخ ایران، مانند بسیاری ازکشورهای دیگر دنیا در طول تاریخ است.

	از مشخصات بارز این دوره استبداد مطلق فردی سلاطین و وابستگان آنها در امر حکومت و فرمانروایی بر جامعه بود. تقریباً تنها قوانین منسجم مورد عمل، قوانین شرع انور اسلام بود که بعد از ترویج دین مبین اسلام در ایران به وسیله مراجع و پیشوایان دینی در امور مدنی مردم و حل اختلافات بین آنها مراعات می‌شد. سلاطین کشور و حکام و امرای محلی هم متناسب با قدرت و نفوذ خود از یک سلسله قواعد و مقررات عرفی برای رتق و فتق امور مملکتی اعم از کشوری و لشکری تبعیت می‌کردند. این قواعد و مقررات، هم اغلب ساخته و پرداخته خود آنان بود و هم غالباً به سلیقه شخصی آنها تغییر می‌یافت و به هر حال اولویت با اراده‌های فردی و تمایلات شخصی حکام بود. به همین دلیل ظلم، تعدّی و تجاوز به حقوق مردم و اعمال شکنجه‌های قرون وسطایی بر مخالفان سلاطین و حکام، امری رایج و متداول بود و دستگاه قضایی قانونی و مطمئنی برای دادخواهی مردم وجود نداشت. تاریخ این دوره گویای این		== نیز نگاه کنید به ==

			* [[حقوق اساسی در ایران]]
			* [https://iranology-e.ir/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D8%B3_%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87 حقوق اساسی ایران پس از انقلاب مشروطه]
			* [https://iranology-e.ir/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AD%D9%84_%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%A8_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 مراحل تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]
			* [https://iranology-e.ir/%D8%AA%D8%AF%D9%88%DB%8C%D9%86_%D9%88_%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%A8_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 تدوین و تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]
			* [https://iranology-e.ir/%D8%B4%DA%A9%D9%84_%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D8%B3_%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شکل حکومت ایران پس از انقلاب اسلامی]
			* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%B4%DA%A9%D9%84%DB%8C_%D9%88_%D8%B5%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 خصوصیات شکلی و صوری جمهوری اسلامی ایران]
			* [https://iranology-e.ir/%D8%AD%D9%82_%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA_%D9%85%D9%84%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D9%82%D9%88%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D8%A7%D8%B4%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%A2%D9%86 حق حاکمیت ملت ایران و قوای ناشی از آن]

	۴		== منبع اصلی ==
			منوچهری، عباس(1381). کتاب ایران: نظام سیاسی در ایران. ویراستاری محسن شانه چی. تهران: [https://www.icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی – بین المللی.

	~~نظام سیاسی ایران~~		== نویسنده مقاله ==
			عباس منوچهری
	حقیقت است که افراد اصلاح طلب و خیرخواه در مقابل سلاطین مستبد و حکام جبار زمینه رشد و خدمت به مملکت را نمی‌یافتند. نمونه بارز این شخصیتهای سیاسی و مذهبی در دوره متأخر پیش از [[~~انقلاب مشروطه\|مشروطه~~]]، قائم مقام فراهانی، امیرکبیر، سید جمال‌الدین اسدآبادی و تعدادی از مراجع مسلم مذهب شیعه بودند که هر کدام گرفتار قهر حکام جبار زمان خود شدند و جان باختند. هر چند از زمان استقرار سلسله صفویه در قرن دهم هجری به مقتضای زمان یک نوع مجاورت دینی و سیاسی به وجود آمده بود، اما این نزدیکی به معنی اتحاد واقعی دین و دولت نبود و جدایی این دو رکن مهم اجتماعی همچنان استمرار داشت. بنابراین، استبداد حکومتی و فقدان حقوق و آزادیهای فردی و نبودن قوانینی مدون که امروزه مظهری از حاکمیت مردم می‌باشد از مشخصات قابل ذکر این دوره از تاریخ ایران، مانند بسیاری ازکشورهای دیگر دنیا در طول تاریخ است.		[[رده:تاریخ]]

Samei در ‏۲۱ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۰

2025-09-21T09:40:57Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۰
خط ۸:		خط ۸:
	نظام سیاسی ایران		نظام سیاسی ایران

	حقیقت است که افراد اصلاح طلب و خیرخواه در مقابل سلاطین مستبد و حکام جبار زمینه رشد و خدمت به مملکت را نمی‌یافتند. نمونه بارز این شخصیتهای سیاسی و مذهبی در دوره متأخر پیش از ~~مشروطه،~~ قائم مقام فراهانی، امیرکبیر، سید جمال‌الدین اسدآبادی و تعدادی از مراجع مسلم مذهب شیعه بودند که هر کدام گرفتار قهر حکام جبار زمان خود شدند و جان باختند. هر چند از زمان استقرار سلسله صفویه در قرن دهم هجری به مقتضای زمان یک نوع مجاورت دینی و سیاسی به وجود آمده بود، اما این نزدیکی به معنی اتحاد واقعی دین و دولت نبود و جدایی این دو رکن مهم اجتماعی همچنان استمرار داشت. بنابراین، استبداد حکومتی و فقدان حقوق و آزادیهای فردی و نبودن قوانینی مدون که امروزه مظهری از حاکمیت مردم می‌باشد از مشخصات قابل ذکر این دوره از تاریخ ایران، مانند بسیاری ازکشورهای دیگر دنیا در طول تاریخ است.		حقیقت است که افراد اصلاح طلب و خیرخواه در مقابل سلاطین مستبد و حکام جبار زمینه رشد و خدمت به مملکت را نمی‌یافتند. نمونه بارز این شخصیتهای سیاسی و مذهبی در دوره متأخر پیش از [[انقلاب مشروطه\|مشروطه]]، قائم مقام فراهانی، امیرکبیر، سید جمال‌الدین اسدآبادی و تعدادی از مراجع مسلم مذهب شیعه بودند که هر کدام گرفتار قهر حکام جبار زمان خود شدند و جان باختند. هر چند از زمان استقرار سلسله صفویه در قرن دهم هجری به مقتضای زمان یک نوع مجاورت دینی و سیاسی به وجود آمده بود، اما این نزدیکی به معنی اتحاد واقعی دین و دولت نبود و جدایی این دو رکن مهم اجتماعی همچنان استمرار داشت. بنابراین، استبداد حکومتی و فقدان حقوق و آزادیهای فردی و نبودن قوانینی مدون که امروزه مظهری از حاکمیت مردم می‌باشد از مشخصات قابل ذکر این دوره از تاریخ ایران، مانند بسیاری ازکشورهای دیگر دنیا در طول تاریخ است.

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «. پیش از مشروطه از مشخصات بارز این دوره استبداد مطلق فردی سلاطین و وابستگان آنها در امر حکومت و فرمانروایی بر جامعه بود. تقریباً تنها قوانین منسجم مورد عمل، قوانین شرع انور اسلام بود که بعد از ترویج دین مبین اسلام در ایران به وسیله مراجع و پیشو...» ایجاد کرد

2025-09-04T16:32:58Z

صفحه‌ای تازه حاوی «. پیش از مشروطه از مشخصات بارز این دوره استبداد مطلق فردی سلاطین و وابستگان آنها در امر حکومت و فرمانروایی بر جامعه بود. تقریباً تنها قوانین منسجم مورد عمل، قوانین شرع انور اسلام بود که بعد از ترویج دین مبین اسلام در ایران به وسیله مراجع و پیشو...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

. پیش از مشروطه

از مشخصات بارز این دوره استبداد مطلق فردی سلاطین و وابستگان آنها در امر حکومت و فرمانروایی بر جامعه بود. تقریباً تنها قوانین منسجم مورد عمل، قوانین شرع انور اسلام بود که بعد از ترویج دین مبین اسلام در ایران به وسیله مراجع و پیشوایان دینی در امور مدنی مردم و حل اختلافات بین آنها مراعات می‌شد. سلاطین کشور و حکام و امرای محلی هم متناسب با قدرت و نفوذ خود از یک سلسله قواعد و مقررات عرفی برای رتق و فتق امور مملکتی اعم از کشوری و لشکری تبعیت می‌کردند. این قواعد و مقررات، هم اغلب ساخته و پرداخته خود آنان بود و هم غالباً به سلیقه شخصی آنها تغییر می‌یافت و به هر حال اولویت با اراده‌های فردی و تمایلات شخصی حکام بود. به همین دلیل ظلم، تعدّی و تجاوز به حقوق مردم و اعمال شکنجه‌های قرون وسطایی بر مخالفان سلاطین و حکام، امری رایج و متداول بود و دستگاه قضایی قانونی و مطمئنی برای دادخواهی مردم وجود نداشت. تاریخ این دوره گویای این

۴

نظام سیاسی ایران

حقیقت است که افراد اصلاح طلب و خیرخواه در مقابل سلاطین مستبد و حکام جبار زمینه رشد و خدمت به مملکت را نمی‌یافتند. نمونه بارز این شخصیتهای سیاسی و مذهبی در دوره متأخر پیش از مشروطه، قائم مقام فراهانی، امیرکبیر، سید جمال‌الدین اسدآبادی و تعدادی از مراجع مسلم مذهب شیعه بودند که هر کدام گرفتار قهر حکام جبار زمان خود شدند و جان باختند. هر چند از زمان استقرار سلسله صفویه در قرن دهم هجری به مقتضای زمان یک نوع مجاورت دینی و سیاسی به وجود آمده بود، اما این نزدیکی به معنی اتحاد واقعی دین و دولت نبود و جدایی این دو رکن مهم اجتماعی همچنان استمرار داشت. بنابراین، استبداد حکومتی و فقدان حقوق و آزادیهای فردی و نبودن قوانینی مدون که امروزه مظهری از حاکمیت مردم می‌باشد از مشخصات قابل ذکر این دوره از تاریخ ایران، مانند بسیاری ازکشورهای دیگر دنیا در طول تاریخ است.