حماسه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۲۱ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۲۰

2025-06-21T19:20:26Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۲۰
خط ۱:		خط ۱:

	حماسه[Epic]، نوعی شعر در وصف پهلوانی‌ها، دلاوری‌ها، جنگ‌ها، پیروزی‌ها و افتخارات قومی و [[ملی شدن صنعت نفت\|ملی]] مردم یک سرزمین، در لغت به معنی دلیری و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستانی روایتی است، با زمینه‌ای قهرمانی و رنگ قومی و ملّی و سبکی فاخر که در آن حوادث خارق العاده در گذشته‌ای دور رخ می‌دهد<ref>رستگار فسایی، منصور. ''انواع نثر فارسی''. تهران: سمت، 1380، ص 352.</ref>. حماسه قدیمی‌ترین انواع ادبی و به گفته لامارتین[Lamartin] شاعر فرانسوی، شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه که تاریخ و اساطیر، ‌خیال و حقیقت درهم می‌آمیزند و شاعر مورخ ملت است<ref>شمیسا، سیروس. ''انواع ادبی'' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ص 63.</ref>. از آنجا که حماسه به زندگی و اعمال پهلوانان می‌پردازد، ‌نام «شعر پهلوانی» نیز بر آن نهاده‌اند. حماسه در آغاز سینه به سینه و به صورت شفاهی نقل می‌شد و بیشتر به سبب نیاز و ضرورت به کتابت درمی‌آمد. از این رو، حماسه‌ها از لحاظ قدمت سه دسته‌اند<ref>تمیم داری، احمد. '''''کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی'''''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref><ref>'''''تاریخ ادب پارسی'''''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref>:		حماسه[Epic]، نوعی شعر در وصف پهلوانی‌ها، دلاوری‌ها، جنگ‌ها، پیروزی‌ها و افتخارات قومی و [[ملی شدن صنعت نفت\|ملی]] مردم یک سرزمین، در لغت به معنی دلیری و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستانی روایتی است، با زمینه‌ای قهرمانی و رنگ قومی و ملّی و سبکی فاخر که در آن حوادث خارق العاده در گذشته‌ای دور رخ می‌دهد<ref>رستگار فسایی، منصور. '''''انواع نثر فارسی'''''. تهران: سمت، 1380، ص 352.</ref>. حماسه قدیمی‌ترین انواع ادبی و به گفته لامارتین[Lamartin] شاعر فرانسوی، شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه که تاریخ و اساطیر، ‌خیال و حقیقت درهم می‌آمیزند و شاعر مورخ ملت است<ref>شمیسا، سیروس. '''''انواع ادبی''''' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ص 63.</ref>. از آنجا که حماسه به زندگی و اعمال پهلوانان می‌پردازد، ‌نام «شعر پهلوانی» نیز بر آن نهاده‌اند. حماسه در آغاز سینه به سینه و به صورت شفاهی نقل می‌شد و بیشتر به سبب نیاز و ضرورت به کتابت درمی‌آمد. از این رو، حماسه‌ها از لحاظ قدمت سه دسته‌اند<ref>تمیم داری، احمد. '''''کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی'''''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref><ref>'''''تاریخ ادب پارسی'''''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref>:

	~~الف)~~ حماسه‌های سنّتی که به آن حماسه‌های ابتدایی یا نخستینه و حماسه‌های شفاهی نیز گویند، مانند: ''ایلیاد''[Iliad] و ''اودیسه''[Odyssee]، ‌''مِهابهاراتا''[Mahâbhâeratâ]، ''ایاتکار زریران،'' ‌''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' [[فردوسی]] و ''[[گرشاسب نامه\|گرشاسب‌نامه]]''‌ [[اسدی طوسی\|اسدی]]؛		# حماسه‌های سنّتی که به آن حماسه‌های ابتدایی یا نخستینه و حماسه‌های شفاهی نیز گویند، مانند: ''ایلیاد''[Iliad] و ''اودیسه''[Odyssee]، ‌''مِهابهاراتا''[Mahâbhâeratâ]، ''ایاتکار زریران،'' ‌''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' [[فردوسی]] و ''[[گرشاسب نامه\|گرشاسب‌نامه]]''‌ [[اسدی طوسی\|اسدی]]؛
			# حماسه‌های ثانوی یا ادبی که بر مبنای حماسه‌های کهن پدید آمده‌اند، نظیر بهشت گمشده[Paradis perdu] از میلتون[Milton]، ‌شاعر انگلیسی؛
	ب) حماسه‌های ثانوی یا ادبی که بر مبنای حماسه‌های کهن پدید آمده‌اند، نظیر بهشت گمشده[Paradis perdu] از میلتون[Milton]، ‌شاعر ~~انگلیسی،~~		# حماسه‌های متأخر یا سومین که از روی حماسه‌های ثانوی در ادوار مختلف ساخته شده‌اند، ‌مانند ''رستم و [[سهراب سپهری\|سهراب]]'' آرنولد[Arnold] شاعر انگلیسی که بر مبنای رستم و [[سهراب سپهری\|سهراب]] ''[[شاهنامه و شاهنامه نویسی\|شاهنامه]]'' سروده شده است<ref>شمیسا، ‌سیروس. سیروس. '''''انواع ادبی''''' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ‌ص 68.</ref>.

	ج) حماسه‌های متأخر یا سومین که از روی حماسه‌های ثانوی در ادوار مختلف ساخته شده‌اند، ‌مانند ''رستم و [[سهراب سپهری\|سهراب]]'' آرنولد[Arnold] شاعر انگلیسی که بر مبنای رستم و [[سهراب سپهری\|سهراب]] ''[[شاهنامه و شاهنامه نویسی\|شاهنامه]]'' سروده شده است<ref>شمیسا، ‌سیروس. سیروس. ''انواع ادبی'' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ‌ص 68.</ref>.

	در ادبیات، دو نوع منظومه‌حماسی می‌توان یافت:		در ادبیات، دو نوع منظومه‌حماسی می‌توان یافت:

	# منظومه‌های حماسی طبیعی و ملّی که به ذکر جنگ‌ها، ‌پهلوانی‌ها و فداکاری‌های یک ملت در طی قرون می‌پردازد، نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' از هومر[Homer] شاعر یونانی، ''مهابهاراتا'' هندوان و ‌[[شاهنامه فردوسی\|''شاهنامه'' فردوسی]] در زبان و ادبیات [[فارسی]]؛		# منظومه‌های حماسی طبیعی و ملّی که به ذکر جنگ‌ها، ‌پهلوانی‌ها و فداکاری‌های یک ملت در طی قرون می‌پردازد، نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' از هومر[Homer] شاعر یونانی، ''مهابهاراتا'' هندوان و ‌[[شاهنامه فردوسی\|''شاهنامه'' فردوسی]] در زبان و ادبیات [[فارسی]]؛
	# منظومه‌های حماسی مصنوع که در آن شاعر با رعایت قواعد و قوانین شعر حماسی، ‌آزادانه موضوع داستان خود را ابداع می‌کند که منظومه ''هانریاد''[Henriade] ولتر[Voltaire] نویسنده و شاعر فرانسوی از این نوع است<ref>صفا، ‌ذبیح‌الله. ''حماسه‌سرایی در ایران''. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1352، ص 5 و 6.</ref>.		# منظومه‌های حماسی مصنوع که در آن شاعر با رعایت قواعد و قوانین شعر حماسی، ‌آزادانه موضوع داستان خود را ابداع می‌کند که منظومه ''هانریاد''[Henriade] ولتر[Voltaire] نویسنده و شاعر فرانسوی از این نوع است<ref>صفا، ‌ذبیح‌الله. '''''حماسه‌سرایی در ایران'''''. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1352، ص 5 و 6.</ref>.

	از دیدگاه موضوع، حماسه‌ها را به چند دسته تقسیم کرده‌اند:		از دیدگاه موضوع، حماسه‌ها را به چند دسته تقسیم کرده‌اند:
خط ۲۰:		خط ۱۸:
	# حماسه دینی یا مذهبی نظیر ''کمدی الهی''[Diviná Commedia] از دانته[Dante] شاعر ایتالیایی و ''خاوران نامه'' ابن حسام (د 875ق / ؟م)؛		# حماسه دینی یا مذهبی نظیر ''کمدی الهی''[Diviná Commedia] از دانته[Dante] شاعر ایتالیایی و ''خاوران نامه'' ابن حسام (د 875ق / ؟م)؛
	# حماسه عرفانی که به ویژه در ادبیات [[فارسی]] تشخص زیادی دارد؛		# حماسه عرفانی که به ویژه در ادبیات [[فارسی]] تشخص زیادی دارد؛
	# حماسه مضحک که با سبک حماسه به موضوعات مسخره می‌پردازد نظیر ''موش و گربه'' سروده [[عبید زاکانی]]<sup>*</sup> (م 771ق / ؟م)<ref>''دانشنامه ادب فارسی (2)؛ فرهنگنامه ‌ادبی فارسی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، ص 537 ـ 538.</ref>.		# حماسه مضحک که با سبک حماسه به موضوعات مسخره می‌پردازد نظیر ''موش و گربه'' سروده [[عبید زاکانی]]<sup>*</sup> (م 771ق / ؟م)<ref>'''''دانشنامه ادب فارسی (2)؛ فرهنگنامه ‌ادبی فارسی'''''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، ص 537 ـ 538.</ref>.

			از حماسه‌های پیش از [[اسلام]] می‌توان به ''[[یشت ها\|یشت‌ها]]'' از بخش‌های ''[[اوستا]]'' و نیز ''یادگار زریران'' منظومه حماسی به زبان پهلوی اشاره کرد. در شعر [[فارسی]] مناسب‌ترین وزن برای بیان حماسی بحر متقارب است که نخست دقیقی (م 368ق / ؟م) و سپس [[فردوسی]] و بیشتر حماسه سرایان از آن سود برده‌اند<ref>'''''دانشنامه ادب فارسی (1)؛‌ ادب فارسی در آسیای مرکزی'''''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، 359.</ref>. وجوه مشترکی را می‌توان برای بیشتر حماسه‌ها در نظر گرفت که از آن جمله‌اند:

	از حماسه‌های پیش از [[اسلام]] می‌توان به ''[[یشت ها\|یشت‌ها]]'' از بخش‌های ''[[اوستا]]'' و نیز ''یادگار زریران'' منظومه حماسی به زبان پهلوی اشاره کرد. در شعر [[فارسی]] مناسب‌ترین وزن برای بیان حماسی بحر متقارب است که نخست دقیقی (م 368ق / ؟م) و سپس [[فردوسی]] و بیشتر حماسه سرایان از آن سود برده‌اند<ref>''دانشنامه ادب فارسی (1)؛‌ ادب فارسی در آسیای مرکزی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، 359.</ref>. وجوه مشترکی را می‌توان برای بیشتر حماسه‌ها در نظر گرفت که از آن جمله‌اند: الف ـ در هر حماسه یک هیأت مرکزی پهلوانی (جهان پهلوان) حضور دارد که برآیند نهاد پهلوانی ~~است، ب ـ~~ در هر حماسه یک عنصر نیرومند، خواه آیینی و ماوراء طبیعی و خواه اخلاقی و سیاسی و گاه نیز تاریخی، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژه‌ای ~~می‌بخشد، ج‌ـ~~ در هر حماسه سفرهای مخاطره‌آمیزی در رابطه با زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی روایت ~~می‌شود، دـ~~ در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر، و دلاورانه رزمی و عاشقانه‌ای روی می‌دهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوانان است<ref>مختاری، ‌محمد. ''حماسه در رمز و راز ملی''. تهران: توس، ‌چ 2، 1379، ص 27ـ 28.</ref>.		# در هر حماسه یک هیأت مرکزی پهلوانی (جهان پهلوان) حضور دارد که برآیند نهاد پهلوانی است؛
			# در هر حماسه یک عنصر نیرومند، خواه آیینی و ماوراء طبیعی و خواه اخلاقی و سیاسی و گاه نیز تاریخی، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژه‌ای می‌بخشد؛
			# در هر حماسه سفرهای مخاطره‌آمیزی در رابطه با زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی روایت می‌شود؛
			# در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر، و دلاورانه رزمی و عاشقانه‌ای روی می‌دهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوانان است<ref>مختاری، ‌محمد. '''''حماسه در رمز و راز ملی'''''. تهران: توس، ‌چ 2، 1379، ص 27ـ 28.</ref>.

	مشهورترین حماسه‌های موجود در ادبیات [[جهان نو\|جهان]] ابتدا در سرزمین‌های کهن [[ایران]]، ‌هند، ‌بین‌النهرین، ‌یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیم‌ترین منظومه حماسی [[جهان نو\|جهان]] ''گیلگمش'' پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بین‌النهرین قدیم است. بزرگ‌ترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' حکیم [[فردوسی]] است. از دیگر حماسه‌های [[جهان نو\|جهان]] در یونان باستان ''ایلیاد'' و ''اودیسه،'' در روم باستان انه‌ئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است<ref>رزمجو، ‌حسین''. قلمرو ادبیات حماسی ایران.'' تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).</ref>.		مشهورترین حماسه‌های موجود در ادبیات [[جهان نو\|جهان]] ابتدا در سرزمین‌های کهن [[ایران]]، ‌هند، ‌بین‌النهرین، ‌یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیم‌ترین منظومه حماسی [[جهان نو\|جهان]] ''گیلگمش'' پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بین‌النهرین قدیم است. بزرگ‌ترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' حکیم [[فردوسی]] است. از دیگر حماسه‌های [[جهان نو\|جهان]] در یونان باستان ''ایلیاد'' و ''اودیسه،'' در روم باستان انه‌ئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است<ref>رزمجو، ‌حسین''. '''قلمرو ادبیات حماسی ایران.''''' تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).</ref>.

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==

	* ''[[اوستا]]''		* [[اوستا]]
	* [[فردوسی]]		* [[فردوسی]]
	* [[فتحعلی شاه قاجار]]		* [[فتحعلی شاه قاجار]]
	* ‌[[شاهنامه فردوسی\|''شاهنامه'' فردوسی]]		* ‌[[شاهنامه فردوسی\|''شاهنامه'' فردوسی]]
	* [[سهراب سپهری\|سهراب]]
	* [[ایران]]		== مآخذ ==
	~~مآخذ~~<references />		<references />
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
خط ۴۰:		خط ۴۳:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	ابوالقاسم رادفر		ابوالقاسم رادفر
	[[~~index.php?title=~~رده:ادبیات و زبان شناسی]]		[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
	[[~~index.php?title=~~رده:ادبیات]]		[[رده:ادبیات]]

Samei در ‏۲۱ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۱۵

2025-06-21T19:15:34Z

Samei در ‏۲۱ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۰۴

2025-06-21T19:04:40Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۰۴
خط ۱:		خط ۱:

	[[حماسه]][Epic]، نوعی شعر در وصف پهلوانی‌ها، دلاوری‌ها، جنگ‌ها، پیروزی‌ها و افتخارات قومی و [[ملی شدن صنعت نفت\|ملی]] مردم یک سرزمین، در لغت به معنی دلیری و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستانی روایتی است، با زمینه‌ای قهرمانی و رنگ قومی و ملّی و سبکی فاخر که در آن حوادث خارق العاده در گذشته‌ای دور رخ می‌دهد<ref>رستگار فسایی، منصور. ''انواع نثر فارسی''. تهران: سمت، 1380، ص 352.</ref>. [[حماسه]] قدیمی‌ترین انواع ادبی و به گفته لامارتین[Lamartin] شاعر ~~فرانسوی:~~ شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه که تاریخ و اساطیر، ‌خیال و حقیقت درهم می‌آمیزند و شاعر مورخ ملت است<ref>شمیسا، سیروس. ''انواع ادبی'' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ص 63.</ref>. از آنجا که حماسه به زندگی و اعمال پهلوانان می‌پردازد، ‌نام «شعر پهلوانی» نیز بر آن نهاده‌اند. [[حماسه]] در آغاز سینه به سینه و به صورت شفاهی نقل می‌شد و بیشتر به سبب نیاز و ضرورت به کتابت درمی‌آمد. از این رو، حماسه‌ها از لحاظ قدمت سه دسته‌اند<ref>تمیم داری، احمد. ''کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref><ref>''تاریخ ادب پارسی''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref>. الف) حماسه‌های سنّتی که به آن حماسه‌های ابتدایی یا نخستینه و حماسه‌های شفاهی نیز گویند، مانند: ''ایلیاد''[Iliad] و ''اودیسه''[Odyssee]، ‌''مِهابهاراتا''[Mahâbhâeratâ]، ''ایاتکار زریران،''<sup></sup> ‌''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]''<sup></sup> [[فردوسی]]<sup></sup> و ''گرشاسب‌نامه''‌<sup></sup> [[اسدی طوسی\|اسدی]]<sup></sup>؛ ب) حماسه‌های ثانوی یا ادبی که بر مبنای حماسه‌های کهن پدید آمده‌اند، نظیر بهشت گمشده[Paradis perdu] از میلتون[Milton]، ‌شاعر انگلیسی، ج) حماسه‌های متأخر یا سومین که از روی حماسه‌های ثانوی در ادوار مختلف ساخته شده‌اند، ‌مانند ''رستم و [[سهراب سپهری\|سهراب]]'' آرنولد[Arnold] شاعر انگلیسی که بر مبنای رستم و [[سهراب سپهری\|سهراب]] ''[[شاهنامه و شاهنامه نویسی\|شاهنامه]]'' سروده شده است<ref>شمیسا، ‌سیروس. سیروس. ''انواع ادبی'' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ‌ص 68.</ref>. در ادبیات، دو نوع منظومه‌حماسی می‌توان یافت: 1ـ منظومه‌های حماسی طبیعی و ملّی که به ذکر جنگ‌ها، ‌پهلوانی‌ها و فداکاری‌های یک ملت در طی قرون می‌پردازد، نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' از هومر[Homer] شاعر یونانی، ''مهابهاراتا'' هندوان و ‌[[شاهنامه فردوسی\|''شاهنامه'' فردوسی]] در زبان و ادبیات [[فارسی]]، ‌2ـ منظومه‌های حماسی مصنوع که در آن شاعر با رعایت قواعد و قوانین شعر حماسی، ‌آزادانه موضوع داستان خود را ابداع می‌کند که منظومه ''هانریاد''[Henriade] ولتر[Voltaire] نویسنده و شاعر فرانسوی از این نوع است<ref>صفا، ‌ذبیح‌الله. ''حماسه‌سرایی در ایران''. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1352، ص 5 و 6.</ref>. از دیدگاه موضوع، حماسه‌ها را به چند دسته تقسیم کرده‌اند: 1ـ حماسه‌ اساطیری مانند ''گیلگمش''[Gilgamesh] به زبان سومری و ''ایاتکارزریران'' به پهلوی، 2ـ حماسه پهلوانی که ممکن است جنبه اساطیری داشته باشد نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' و ممکن است جنبه‌تاریخی داشته باشد نظیر ''شهنشاه نامه'' فتحعلی خان صبا که قهرمانش [[فتحعلی شاه قاجار]] (حک 1212ـ 1250ق) است، 3ـ حماسه ملی مانند بیووُ لف[Beowulf] در ادبیات انگلیس و ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' در ادبیات [[ایران]]، ‌4ـ حماسه دینی یا مذهبی نظیر ''کمدی الهی''[Diviná Commedia] از دانته[Dante] شاعر ایتالیایی و ''خاوران نامه'' ابن حسام (د 875ق / ؟م)، ‌5ـ حماسه عرفانی که به ویژه در ادبیات [[فارسی]] تشخص زیادی دارد، 6ـ حماسه مضحک که با سبک حماسه به موضوعات مسخره می‌پردازد نظیر ''موش و گربه'' سروده [[عبید زاکانی]]<sup></sup> (م 771ق / ؟م)<ref>''دانشنامه ادب فارسی (2)؛ فرهنگنامه ‌ادبی فارسی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، ص 537 ـ 538.</ref>. از حماسه‌های پیش از [[اسلام]] می‌توان به ''یشت‌ها''<sup></sup> از بخش‌های ''[[اوستا]]''<sup></sup> و نیز ''یادگار زریران'' منظومه حماسی به زبان پهلوی اشاره کرد. در شعر [[فارسی]] مناسب‌ترین وزن برای بیان حماسی بحر متقارب است که نخست دقیقی (م 368ق / ؟م) و سپس [[فردوسی]] و بیشتر حماسه سرایان از آن سود برده‌اند<ref>''دانشنامه ادب فارسی (1)؛‌ ادب فارسی در آسیای مرکزی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، 359.</ref>. وجوه مشترکی را می‌توان برای بیشتر حماسه‌ها در نظر گرفت که از آن جمله‌اند: الف ـ در هر حماسه یک هیأت مرکزی پهلوانی<sup>*</sup> (جهان پهلوان) حضور دارد که برآیند نهاد پهلوانی است، ب ـ در هر حماسه یک عنصر نیرومند، خواه آیینی و ماوراء طبیعی و خواه اخلاقی و سیاسی و گاه نیز تاریخی، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژه‌ای می‌بخشد، ج‌ـ در هر حماسه سفرهای مخاطره‌آمیزی در رابطه با زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی روایت می‌شود، دـ در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر، و دلاورانه رزمی و عاشقانه‌ای روی می‌دهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوانان است<ref>مختاری، ‌محمد. ''حماسه در رمز و راز ملی''. تهران: توس، ‌چ 2، 1379، ص 27ـ 28.</ref>.		حماسه[Epic]، نوعی شعر در وصف پهلوانی‌ها، دلاوری‌ها، جنگ‌ها، پیروزی‌ها و افتخارات قومی و [[ملی شدن صنعت نفت\|ملی]] مردم یک سرزمین، در لغت به معنی دلیری و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستانی روایتی است، با زمینه‌ای قهرمانی و رنگ قومی و ملّی و سبکی فاخر که در آن حوادث خارق العاده در گذشته‌ای دور رخ می‌دهد<ref>رستگار فسایی، منصور. ''انواع نثر فارسی''. تهران: سمت، 1380، ص 352.</ref>. حماسه قدیمی‌ترین انواع ادبی و به گفته لامارتین[Lamartin] شاعر فرانسوی، شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه که تاریخ و اساطیر، ‌خیال و حقیقت درهم می‌آمیزند و شاعر مورخ ملت است<ref>شمیسا، سیروس. ''انواع ادبی'' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ص 63.</ref>. از آنجا که حماسه به زندگی و اعمال پهلوانان می‌پردازد، ‌نام «شعر پهلوانی» نیز بر آن نهاده‌اند. حماسه در آغاز سینه به سینه و به صورت شفاهی نقل می‌شد و بیشتر به سبب نیاز و ضرورت به کتابت درمی‌آمد. از این رو، حماسه‌ها از لحاظ قدمت سه دسته‌اند<ref>تمیم داری، احمد. ''کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref><ref>''تاریخ ادب پارسی''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref>:

			الف) حماسه‌های سنّتی که به آن حماسه‌های ابتدایی یا نخستینه و حماسه‌های شفاهی نیز گویند، مانند: ''ایلیاد''[Iliad] و ''اودیسه''[Odyssee]، ‌''مِهابهاراتا''[Mahâbhâeratâ]، ''ایاتکار زریران،''<sup></sup> ‌''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]''<sup></sup> [[فردوسی]]<sup></sup> و ''گرشاسب‌نامه''‌<sup></sup> [[اسدی طوسی\|اسدی]]<sup>*</sup>؛

			ب) حماسه‌های ثانوی یا ادبی که بر مبنای حماسه‌های کهن پدید آمده‌اند، نظیر بهشت گمشده[Paradis perdu] از میلتون[Milton]، ‌شاعر انگلیسی،

			ج) حماسه‌های متأخر یا سومین که از روی حماسه‌های ثانوی در ادوار مختلف ساخته شده‌اند، ‌مانند ''رستم و [[سهراب سپهری\|سهراب]]'' آرنولد[Arnold] شاعر انگلیسی که بر مبنای رستم و [[سهراب سپهری\|سهراب]] ''[[شاهنامه و شاهنامه نویسی\|شاهنامه]]'' سروده شده است<ref>شمیسا، ‌سیروس. سیروس. ''انواع ادبی'' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ‌ص 68.</ref>.

			در ادبیات، دو نوع منظومه‌حماسی می‌توان یافت:

			1ـ منظومه‌های حماسی طبیعی و ملّی که به ذکر جنگ‌ها، ‌پهلوانی‌ها و فداکاری‌های یک ملت در طی قرون می‌پردازد، نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' از هومر[Homer] شاعر یونانی، ''مهابهاراتا'' هندوان و ‌[[شاهنامه فردوسی\|''شاهنامه'' فردوسی]] در زبان و ادبیات [[فارسی]]،

			‌2ـ منظومه‌های حماسی مصنوع که در آن شاعر با رعایت قواعد و قوانین شعر حماسی، ‌آزادانه موضوع داستان خود را ابداع می‌کند که منظومه ''هانریاد''[Henriade] ولتر[Voltaire] نویسنده و شاعر فرانسوی از این نوع است<ref>صفا، ‌ذبیح‌الله. ''حماسه‌سرایی در ایران''. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1352، ص 5 و 6.</ref>.

			از دیدگاه موضوع، حماسه‌ها را به چند دسته تقسیم کرده‌اند:

			# حماسه‌ اساطیری مانند ''گیلگمش''[Gilgamesh] به زبان سومری و ''ایاتکارزریران'' به پهلوی،
			# 2ـ حماسه پهلوانی که ممکن است جنبه اساطیری داشته باشد نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' و ممکن است جنبه‌تاریخی داشته باشد نظیر ''شهنشاه نامه'' فتحعلی خان صبا که قهرمانش [[فتحعلی شاه قاجار]] (حک 1212ـ 1250ق) است،
			# 3ـ حماسه ملی مانند بیووُ لف[Beowulf] در ادبیات انگلیس و ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' در ادبیات [[ایران]]،
			# ‌4ـ حماسه دینی یا مذهبی نظیر ''کمدی الهی''[Diviná Commedia] از دانته[Dante] شاعر ایتالیایی و ''خاوران نامه'' ابن حسام (د 875ق / ؟م)،
			# ‌5ـ حماسه عرفانی که به ویژه در ادبیات [[فارسی]] تشخص زیادی دارد،
			# 6ـ حماسه مضحک که با سبک حماسه به موضوعات مسخره می‌پردازد نظیر ''موش و گربه'' سروده [[عبید زاکانی]]<sup>*</sup> (م 771ق / ؟م)<ref>''دانشنامه ادب فارسی (2)؛ فرهنگنامه ‌ادبی فارسی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، ص 537 ـ 538.</ref>.

			از حماسه‌های پیش از [[اسلام]] می‌توان به ''یشت‌ها''<sup></sup> از بخش‌های ''[[اوستا]]''<sup></sup> و نیز ''یادگار زریران'' منظومه حماسی به زبان پهلوی اشاره کرد. در شعر [[فارسی]] مناسب‌ترین وزن برای بیان حماسی بحر متقارب است که نخست دقیقی (م 368ق / ؟م) و سپس [[فردوسی]] و بیشتر حماسه سرایان از آن سود برده‌اند<ref>''دانشنامه ادب فارسی (1)؛‌ ادب فارسی در آسیای مرکزی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، 359.</ref>. وجوه مشترکی را می‌توان برای بیشتر حماسه‌ها در نظر گرفت که از آن جمله‌اند: الف ـ در هر حماسه یک هیأت مرکزی پهلوانی<sup>*</sup> (جهان پهلوان) حضور دارد که برآیند نهاد پهلوانی است، ب ـ در هر حماسه یک عنصر نیرومند، خواه آیینی و ماوراء طبیعی و خواه اخلاقی و سیاسی و گاه نیز تاریخی، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژه‌ای می‌بخشد، ج‌ـ در هر حماسه سفرهای مخاطره‌آمیزی در رابطه با زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی روایت می‌شود، دـ در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر، و دلاورانه رزمی و عاشقانه‌ای روی می‌دهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوانان است<ref>مختاری، ‌محمد. ''حماسه در رمز و راز ملی''. تهران: توس، ‌چ 2، 1379، ص 27ـ 28.</ref>.

	مشهورترین حماسه‌های موجود در ادبیات [[جهان نو\|جهان]] ابتدا در سرزمین‌های کهن [[ایران]]، ‌هند، ‌بین‌النهرین، ‌یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیم‌ترین منظومه حماسی [[جهان نو\|جهان]] ''گیلگمش'' پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بین‌النهرین قدیم است. بزرگ‌ترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' حکیم [[فردوسی]] است. از دیگر حماسه‌های [[جهان نو\|جهان]] در یونان باستان ''ایلیاد'' و ''اودیسه،'' در روم باستان انه‌ئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است<ref>رزمجو، ‌حسین''. قلمرو ادبیات حماسی ایران.'' تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).</ref>.		مشهورترین حماسه‌های موجود در ادبیات [[جهان نو\|جهان]] ابتدا در سرزمین‌های کهن [[ایران]]، ‌هند، ‌بین‌النهرین، ‌یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیم‌ترین منظومه حماسی [[جهان نو\|جهان]] ''گیلگمش'' پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بین‌النهرین قدیم است. بزرگ‌ترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' حکیم [[فردوسی]] است. از دیگر حماسه‌های [[جهان نو\|جهان]] در یونان باستان ''ایلیاد'' و ''اودیسه،'' در روم باستان انه‌ئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است<ref>رزمجو، ‌حسین''. قلمرو ادبیات حماسی ایران.'' تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).</ref>.

Karimian در ‏۱۱ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۴۲

2025-06-11T20:42:46Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۴۲
خط ۱۲:		خط ۱۲:
	* [[سهراب سپهری\|سهراب]]		* [[سهراب سپهری\|سهراب]]
	* [[ایران]]		* [[ایران]]
			مآخذ<references />
	~~== '''~~مآخذ~~''' ==~~
	<references />
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
خط ۲۰:		خط ۱۸:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	ابوالقاسم رادفر		ابوالقاسم رادفر
	[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]		[[index.php?title=رده:ادبیات و زبان شناسی]]
	[[رده:ادبیات]]		[[index.php?title=رده:ادبیات]]

Karimian در ‏۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۳

2025-06-09T19:43:30Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۳
خط ۱۴:		خط ۱۴:

	== '''مآخذ''' ==		== '''مآخذ''' ==
			<references />
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
خط ۲۰:		خط ۲۰:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	ابوالقاسم رادفر		ابوالقاسم رادفر
			[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
			[[رده:ادبیات]]

Karimian در ‏۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۲

2025-06-09T19:42:49Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی « حماسه[1]، نوعي شعر در وصف پهلواني‌ها، دلاوري‌ها، جنگ‌ها، پيروزي‌ها و افتخارات قومي و ملي مردم يك سرزمين، در لغت به معني دليري و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستاني روايتي است، با زمينه‌اي قهرماني و رنگ قومي و ملّي و سبكي فاخر كه در آن حوادث خارق...» ایجاد کرد

2025-06-04T14:19:17Z

صفحه‌ای تازه حاوی « حماسه[1]، نوعي شعر در وصف پهلواني‌ها، دلاوري‌ها، جنگ‌ها، پيروزي‌ها و افتخارات قومي و ملي مردم يك سرزمين، در لغت به معني دليري و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستاني روايتي است، با زمينه‌اي قهرماني و رنگ قومي و ملّي و سبكي فاخر كه در آن حوادث خارق...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

حماسه[1]، نوعي شعر در وصف پهلواني‌ها، دلاوري‌ها، جنگ‌ها، پيروزي‌ها و افتخارات قومي و ملي مردم يك سرزمين، در لغت به معني دليري و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستاني روايتي است، با زمينه‌اي قهرماني و رنگ قومي و ملّي و سبكي فاخر كه در آن حوادث خارق العاده در گذشته‌اي دور رخ مي‌دهد.1 حماسه قديمي‌ترين انواع ادبي و به گفتة لامارتين[2] شاعر فرانسوي: شعر ملل است به هنگام طفوليت ملل، آنگاه كه تاريخ و اساطير، ‌خيال و حقيقت درهم مي‌آميزند و شاعر مورخ ملت است.2 از آنجا كه حماسه به زندگي و اعمال پهلوانان مي‌پردازد، ‌نام «شعر پهلواني» نيز بر آن نهاده‌اند. حماسه در آغاز سينه به سينه و به صورت شفاهي نقل مي‌شد و بيشتر به سبب نياز و ضرورت به كتابت درمي‌آمد. از اين رو، حماسه‌ها از لحاظ قدمت سه دسته‌اند.3 الف) حماسه‌هاي سنّتي كه به آن حماسه‌هاي ابتدايي يا نخستينه و حماسه‌هاي شفاهي نيز گويند، مانند: ''ايلياد''[3] و ''اوديسه''[4]، ‌''مِهابهاراتا''[5]، ''اياتكار زريران،''* ‌''شاهنامة''* فردوسي* و ''گرشاسب‌نامة''‌* اسدي*؛ ب) حماسه‌هاي ثانوي يا ادبي كه بر مبناي حماسه‌هاي كهن پديد آمده‌اند، نظير بهشت گمشده[6] از ميلتون[7]، ‌شاعر انگليسي، ج) حماسه‌هاي متأخر يا سومين كه از روي حماسه‌هاي ثانوي در ادوار مختلف ساخته شده‌اند، ‌مانند ''رستم و سهراب'' آرنولد[8] شاعر انگليسي كه بر مبناي رستم و سهراب ''شاهنامه'' سروده شده است.4 در ادبيات، دو نوع منظومة‌حماسي مي‌توان يافت: 1ـ منظومه‌هاي حماسي طبيعي و ملّي كه به ذكر جنگ‌ها، ‌پهلواني‌ها و فداكاري‌هاي يك ملت در طي قرون مي‌پردازد، نظير ''ايلياد'' و ''اوديسه'' از هومر[9] شاعر يوناني، ''مهابهاراتا'' هندوان و ‌''شاهنامة'' فردوسي در زبان و ادبيات فارسي، ‌2ـ منظومه‌هاي حماسي مصنوع كه در آن شاعر با رعايت قواعد و قوانين شعر حماسي، ‌آزادانه موضوع داستان خود را ابداع مي‌كند كه منظومة ''هانرياد''[10] ولتر[11] نويسنده و شاعر فرانسوي از اين نوع است.5 از ديدگاه موضوع، حماسه‌ها را به چند دسته تقسيم كرده‌اند: 1ـ حماسة‌ اساطيري مانند ''گيلگمش''[12] به زبان سومري و ''اياتكارزريران'' به پهلوي، 2ـ حماسة پهلواني كه ممكن است جنبة اساطيري داشته باشد نظير ''ايلياد'' و ''اوديسه'' و ممكن است جنبة‌تاريخي داشته باشد نظير ''شهنشاه نامه'' فتحعلي خان صبا كه قهرمانش فتحعلي شاه قاجار (حك 1212ـ 1250ق) است، 3ـ حماسة ملي مانند بيووُ لف[13] در ادبيات انگليس و ''شاهنامه'' در ادبيات ايران، ‌4ـ حماسة ديني يا مذهبي نظير ''كمدي الهي''[14] از دانته[15] شاعر ايتاليايي و ''خاوران نامة'' ابن حسام (د 875ق / ؟م)، ‌5ـ حماسة عرفاني كه به ويژه در ادبيات فارسي تشخص زيادي دارد، 6ـ حماسة مضحك كه با سبك حماسه به موضوعات مسخره مي‌پردازد نظير ''موش و گربه'' سرودة عبيد زاكاني* (م 771ق / ؟م).6 از حماسه‌هاي پيش از اسلام مي‌توان به ''يشت‌ها''* از بخش‌هاي ''اوستا''* و نيز ''يادگار زريران'' منظومة حماسي به زبان پهلوي اشاره كرد. در شعر فارسي مناسب‌ترين وزن براي بيان حماسي بحر متقارب است كه نخست دقيقي (م 368ق / ؟م) و سپس فردوسي و بيشتر حماسه سرايان از آن سود برده‌اند.7 وجوه مشتركي را مي‌توان براي بيشتر حماسه‌ها در نظر گرفت كه از آن جمله‌اند: الف ـ در هر حماسه يك هيأت مركزي پهلواني* (جهان پهلوان) حضور دارد كه برآيند نهاد پهلواني است، ب ـ در هر حماسه يك عنصر نيرومند، خواه آييني و ماوراء طبيعي و خواه اخلاقي و سياسي و گاه نيز تاريخي، به آرايش حماسي آن مفهوم ويژه‌اي مي‌بخشد، ج‌ـ در هر حماسه سفرهاي مخاطره‌آميزي در رابطه با زندگي قهرمانان يا قهرمان اصلي روايت مي‌شود، دـ در هر حماسه رويدادهاي ناگوار و پر خطر، و دلاورانة رزمي و عاشقانه‌اي روي مي‌دهد كه نمودگاه روحيه و كنش پهلوانان است.8

مشهورترين حماسه‌هاي موجود در ادبيات جهان ابتدا در سرزمين‌هاي كهن ايران، ‌هند، ‌بين‌النهرين، ‌يونان و روم باستان و سپس در كشورهاي اروپايي آشكار شد. قديم‌ترين منظومة حماسي جهان ''گيلگمش'' پادشاه اوروك[16] واقع در بين‌النهرين قديم است. بزرگ‌ترين اثر حماسي ايران زمين و ادبيات فارسي ''شاهنامة'' حكيم فردوسي است. از ديگر حماسه‌هاي جهان در يونان باستان ''ايلياد'' و ''اوديسه،'' در روم باستان انه‌ئيد،[17] اثر ويرژيل،[18] شاعر رومي، در فرانسه شانسون دوژست،[19] از تورولدوس،[20] در آلمان نبيلونگن[21] و در انگليس بهشت گمشده اثر ميلتون است.9

'''مآخذ:'''

# رستگار فسايي، منصور. '''''انواع نثر فارسي'''''. تهران: سمت، 1380، ص 352.
# شميسا، سيروس. '''''انواع ادبي'' (ويرايش 3)'''. ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ص 63.
# تميم داري، احمد. '''''كتاب ايران؛ تاريخ ادب پارسي''.''' ‌تهران: انتشارات بين‌المللي الهدي، چ 1، 1379، ص 137.
# شميسا، ‌سيروس. همان، ‌ص 68.
# صفا، ‌ذبيح‌الله. '''''حماسه‌سرايي در ايران'''''. تهران: اميركبير، چ 3، 1352، ص 5 و 6.
# '''''دانشنامة ادب فارسي (2)؛ فرهنگنامة ‌ادبي فارسي''.''' به سرپرستي حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، ص 537 ـ 538.
# '''''دانشنامة ادب فارسي (1)؛‌ ادب فارسي در آسياي مركزي'''''. ‌همان، 359.
# مختاري، ‌محمد. '''''حماسه در رمز و راز ملي''.''' تهران: توس، ‌چ 2، 1379، ص 27ـ 28.
# رزمجو، ‌حسين'''''. قلمرو ادبيات حماسي ايران'''.'' تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).

[1]. Epic.

[2]. Lamartin.

[3]. Iliad.

[4]. Odyssee.

[5]. Mahâbhâeratâ.

[6]. Paradis perdu.

[7]. Milton.

[8]. Arnold.

[9]. Homer.

[10]. Henriade.

[11]. Voltaire.

[12]. Gilgamesh.

[13]. Beowulf.

[14]. Diviná Commedia.

[15]. Dante.

[16]. Uruk.

[17]. Eneid.

[18]. Virgil.

[19]. Chanson de geste.

[20]. Turoldus.

[21]. .

ابوالقاسم رادفر

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۱۵
خط ۱:		خط ۱:

	حماسه[Epic]، نوعی شعر در وصف پهلوانی‌ها، دلاوری‌ها، جنگ‌ها، پیروزی‌ها و افتخارات قومی و [[ملی شدن صنعت نفت\|ملی]] مردم یک سرزمین، در لغت به معنی دلیری و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستانی روایتی است، با زمینه‌ای قهرمانی و رنگ قومی و ملّی و سبکی فاخر که در آن حوادث خارق العاده در گذشته‌ای دور رخ می‌دهد<ref>رستگار فسایی، منصور. ''انواع نثر فارسی''. تهران: سمت، 1380، ص 352.</ref>. حماسه قدیمی‌ترین انواع ادبی و به گفته لامارتین[Lamartin] شاعر فرانسوی، شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه که تاریخ و اساطیر، ‌خیال و حقیقت درهم می‌آمیزند و شاعر مورخ ملت است<ref>شمیسا، سیروس. ''انواع ادبی'' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ص 63.</ref>. از آنجا که حماسه به زندگی و اعمال پهلوانان می‌پردازد، ‌نام «شعر پهلوانی» نیز بر آن نهاده‌اند. حماسه در آغاز سینه به سینه و به صورت شفاهی نقل می‌شد و بیشتر به سبب نیاز و ضرورت به کتابت درمی‌آمد. از این رو، حماسه‌ها از لحاظ قدمت سه دسته‌اند<ref>تمیم داری، احمد. ''کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref><ref>''تاریخ ادب پارسی''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref>:		حماسه[Epic]، نوعی شعر در وصف پهلوانی‌ها، دلاوری‌ها، جنگ‌ها، پیروزی‌ها و افتخارات قومی و [[ملی شدن صنعت نفت\|ملی]] مردم یک سرزمین، در لغت به معنی دلیری و شجاعت و در اصطلاح، اثر داستانی روایتی است، با زمینه‌ای قهرمانی و رنگ قومی و ملّی و سبکی فاخر که در آن حوادث خارق العاده در گذشته‌ای دور رخ می‌دهد<ref>رستگار فسایی، منصور. ''انواع نثر فارسی''. تهران: سمت، 1380، ص 352.</ref>. حماسه قدیمی‌ترین انواع ادبی و به گفته لامارتین[Lamartin] شاعر فرانسوی، شعر ملل است به هنگام طفولیت ملل، آنگاه که تاریخ و اساطیر، ‌خیال و حقیقت درهم می‌آمیزند و شاعر مورخ ملت است<ref>شمیسا، سیروس. ''انواع ادبی'' (ویرایش 3). ‌تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ص 63.</ref>. از آنجا که حماسه به زندگی و اعمال پهلوانان می‌پردازد، ‌نام «شعر پهلوانی» نیز بر آن نهاده‌اند. حماسه در آغاز سینه به سینه و به صورت شفاهی نقل می‌شد و بیشتر به سبب نیاز و ضرورت به کتابت درمی‌آمد. از این رو، حماسه‌ها از لحاظ قدمت سه دسته‌اند<ref>تمیم داری، احمد. '''''کتاب ایران؛ تاریخ ادب پارسی'''''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref><ref>'''''تاریخ ادب پارسی'''''. ‌تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، چ 1، 1379، ص 137.</ref>:

	الف) حماسه‌های سنّتی که به آن حماسه‌های ابتدایی یا نخستینه و حماسه‌های شفاهی نیز گویند، مانند: ''ایلیاد''[Iliad] و ''اودیسه''[Odyssee]، ‌''مِهابهاراتا''[Mahâbhâeratâ]، ''ایاتکار زریران،''~~<sup></sup>~~ ‌''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]''~~<sup></sup>~~ [[فردوسی]]~~<sup></sup>~~ و ''گرشاسب‌نامه''‌~~<sup></sup>~~ [[اسدی طوسی\|اسدی]]~~<sup>*</sup>~~؛		الف) حماسه‌های سنّتی که به آن حماسه‌های ابتدایی یا نخستینه و حماسه‌های شفاهی نیز گویند، مانند: ''ایلیاد''[Iliad] و ''اودیسه''[Odyssee]، ‌''مِهابهاراتا''[Mahâbhâeratâ]، ''ایاتکار زریران،'' ‌''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' [[فردوسی]] و ''[[گرشاسب نامه\|گرشاسب‌نامه]]''‌ [[اسدی طوسی\|اسدی]]؛

	ب) حماسه‌های ثانوی یا ادبی که بر مبنای حماسه‌های کهن پدید آمده‌اند، نظیر بهشت گمشده[Paradis perdu] از میلتون[Milton]، ‌شاعر انگلیسی،		ب) حماسه‌های ثانوی یا ادبی که بر مبنای حماسه‌های کهن پدید آمده‌اند، نظیر بهشت گمشده[Paradis perdu] از میلتون[Milton]، ‌شاعر انگلیسی،
خط ۱۰:		خط ۱۰:
	در ادبیات، دو نوع منظومه‌حماسی می‌توان یافت:		در ادبیات، دو نوع منظومه‌حماسی می‌توان یافت:

	1ـ منظومه‌های حماسی طبیعی و ملّی که به ذکر جنگ‌ها، ‌پهلوانی‌ها و فداکاری‌های یک ملت در طی قرون می‌پردازد، نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' از هومر[Homer] شاعر یونانی، ''مهابهاراتا'' هندوان و ‌[[شاهنامه فردوسی\|''شاهنامه'' فردوسی]] در زبان و ادبیات [[فارسی]]،		# منظومه‌های حماسی طبیعی و ملّی که به ذکر جنگ‌ها، ‌پهلوانی‌ها و فداکاری‌های یک ملت در طی قرون می‌پردازد، نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' از هومر[Homer] شاعر یونانی، ''مهابهاراتا'' هندوان و ‌[[شاهنامه فردوسی\|''شاهنامه'' فردوسی]] در زبان و ادبیات [[فارسی]]؛
			# منظومه‌های حماسی مصنوع که در آن شاعر با رعایت قواعد و قوانین شعر حماسی، ‌آزادانه موضوع داستان خود را ابداع می‌کند که منظومه ''هانریاد''[Henriade] ولتر[Voltaire] نویسنده و شاعر فرانسوی از این نوع است<ref>صفا، ‌ذبیح‌الله. ''حماسه‌سرایی در ایران''. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1352، ص 5 و 6.</ref>.
	~~‌2ـ~~ منظومه‌های حماسی مصنوع که در آن شاعر با رعایت قواعد و قوانین شعر حماسی، ‌آزادانه موضوع داستان خود را ابداع می‌کند که منظومه ''هانریاد''[Henriade] ولتر[Voltaire] نویسنده و شاعر فرانسوی از این نوع است<ref>صفا، ‌ذبیح‌الله. ''حماسه‌سرایی در ایران''. تهران: امیرکبیر، چ 3، 1352، ص 5 و 6.</ref>.

	از دیدگاه موضوع، حماسه‌ها را به چند دسته تقسیم کرده‌اند:		از دیدگاه موضوع، حماسه‌ها را به چند دسته تقسیم کرده‌اند:

	# حماسه‌ اساطیری مانند ''گیلگمش''[Gilgamesh] به زبان سومری و ''ایاتکارزریران'' به ~~پهلوی،~~		# حماسه‌ اساطیری مانند ''گیلگمش''[Gilgamesh] به زبان سومری و ''ایاتکارزریران'' به پهلوی؛
	# 2ـ حماسه پهلوانی که ممکن است جنبه اساطیری داشته باشد نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' و ممکن است جنبه‌تاریخی داشته باشد نظیر ''شهنشاه نامه'' فتحعلی خان صبا که قهرمانش [[فتحعلی شاه قاجار]] (حک 1212ـ 1250ق) ~~است،~~		# حماسه پهلوانی که ممکن است جنبه اساطیری داشته باشد نظیر ''ایلیاد'' و ''اودیسه'' و ممکن است جنبه‌تاریخی داشته باشد نظیر ''شهنشاه نامه'' فتحعلی خان صبا که قهرمانش [[فتحعلی شاه قاجار]] (حک 1212ـ 1250ق) است؛
	# 3ـ حماسه ملی مانند بیووُ لف[Beowulf] در ادبیات انگلیس و ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' در ادبیات [[ایران]]،		# حماسه ملی مانند بیووُ لف[Beowulf] در ادبیات انگلیس و ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' در ادبیات [[ایران]]؛
	# ~~‌4ـ~~ حماسه دینی یا مذهبی نظیر ''کمدی الهی''[Diviná Commedia] از دانته[Dante] شاعر ایتالیایی و ''خاوران نامه'' ابن حسام (د 875ق / ؟م)،		# حماسه دینی یا مذهبی نظیر ''کمدی الهی''[Diviná Commedia] از دانته[Dante] شاعر ایتالیایی و ''خاوران نامه'' ابن حسام (د 875ق / ؟م)؛
	# ~~‌5ـ~~ حماسه عرفانی که به ویژه در ادبیات [[فارسی]] تشخص زیادی ~~دارد،~~		# حماسه عرفانی که به ویژه در ادبیات [[فارسی]] تشخص زیادی دارد؛
	# 6ـ حماسه مضحک که با سبک حماسه به موضوعات مسخره می‌پردازد نظیر ''موش و گربه'' سروده [[عبید زاکانی]]<sup>*</sup> (م 771ق / ؟م)<ref>''دانشنامه ادب فارسی (2)؛ فرهنگنامه ‌ادبی فارسی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، ص 537 ـ 538.</ref>.		# حماسه مضحک که با سبک حماسه به موضوعات مسخره می‌پردازد نظیر ''موش و گربه'' سروده [[عبید زاکانی]]<sup>*</sup> (م 771ق / ؟م)<ref>''دانشنامه ادب فارسی (2)؛ فرهنگنامه ‌ادبی فارسی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، ص 537 ـ 538.</ref>.

	از حماسه‌های پیش از [[اسلام]] می‌توان به ''یشت‌ها''~~<sup></sup>~~ از بخش‌های ''[[اوستا]]''~~<sup></sup>~~ و نیز ''یادگار زریران'' منظومه حماسی به زبان پهلوی اشاره کرد. در شعر [[فارسی]] مناسب‌ترین وزن برای بیان حماسی بحر متقارب است که نخست دقیقی (م 368ق / ؟م) و سپس [[فردوسی]] و بیشتر حماسه سرایان از آن سود برده‌اند<ref>''دانشنامه ادب فارسی (1)؛‌ ادب فارسی در آسیای مرکزی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، 359.</ref>. وجوه مشترکی را می‌توان برای بیشتر حماسه‌ها در نظر گرفت که از آن جمله‌اند: الف ـ در هر حماسه یک هیأت مرکزی پهلوانی~~<sup>*</sup>~~ (جهان پهلوان) حضور دارد که برآیند نهاد پهلوانی است، ب ـ در هر حماسه یک عنصر نیرومند، خواه آیینی و ماوراء طبیعی و خواه اخلاقی و سیاسی و گاه نیز تاریخی، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژه‌ای می‌بخشد، ج‌ـ در هر حماسه سفرهای مخاطره‌آمیزی در رابطه با زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی روایت می‌شود، دـ در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر، و دلاورانه رزمی و عاشقانه‌ای روی می‌دهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوانان است<ref>مختاری، ‌محمد. ''حماسه در رمز و راز ملی''. تهران: توس، ‌چ 2، 1379، ص 27ـ 28.</ref>.		از حماسه‌های پیش از [[اسلام]] می‌توان به ''[[یشت ها\|یشت‌ها]]'' از بخش‌های ''[[اوستا]]'' و نیز ''یادگار زریران'' منظومه حماسی به زبان پهلوی اشاره کرد. در شعر [[فارسی]] مناسب‌ترین وزن برای بیان حماسی بحر متقارب است که نخست دقیقی (م 368ق / ؟م) و سپس [[فردوسی]] و بیشتر حماسه سرایان از آن سود برده‌اند<ref>''دانشنامه ادب فارسی (1)؛‌ ادب فارسی در آسیای مرکزی''. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات دانشنامه، ‌1376، 359.</ref>. وجوه مشترکی را می‌توان برای بیشتر حماسه‌ها در نظر گرفت که از آن جمله‌اند: الف ـ در هر حماسه یک هیأت مرکزی پهلوانی (جهان پهلوان) حضور دارد که برآیند نهاد پهلوانی است، ب ـ در هر حماسه یک عنصر نیرومند، خواه آیینی و ماوراء طبیعی و خواه اخلاقی و سیاسی و گاه نیز تاریخی، به آرایش حماسی آن مفهوم ویژه‌ای می‌بخشد، ج‌ـ در هر حماسه سفرهای مخاطره‌آمیزی در رابطه با زندگی قهرمانان یا قهرمان اصلی روایت می‌شود، دـ در هر حماسه رویدادهای ناگوار و پر خطر، و دلاورانه رزمی و عاشقانه‌ای روی می‌دهد که نمودگاه روحیه و کنش پهلوانان است<ref>مختاری، ‌محمد. ''حماسه در رمز و راز ملی''. تهران: توس، ‌چ 2، 1379، ص 27ـ 28.</ref>.

	مشهورترین حماسه‌های موجود در ادبیات [[جهان نو\|جهان]] ابتدا در سرزمین‌های کهن [[ایران]]، ‌هند، ‌بین‌النهرین، ‌یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیم‌ترین منظومه حماسی [[جهان نو\|جهان]] ''گیلگمش'' پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بین‌النهرین قدیم است. بزرگ‌ترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' حکیم [[فردوسی]] است. از دیگر حماسه‌های [[جهان نو\|جهان]] در یونان باستان ''ایلیاد'' و ''اودیسه،'' در روم باستان انه‌ئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است<ref>رزمجو، ‌حسین''. قلمرو ادبیات حماسی ایران.'' تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).</ref>.		مشهورترین حماسه‌های موجود در ادبیات [[جهان نو\|جهان]] ابتدا در سرزمین‌های کهن [[ایران]]، ‌هند، ‌بین‌النهرین، ‌یونان و روم باستان و سپس در کشورهای اروپایی آشکار شد. قدیم‌ترین منظومه حماسی [[جهان نو\|جهان]] ''گیلگمش'' پادشاه اوروک[Uruk] واقع در بین‌النهرین قدیم است. بزرگ‌ترین اثر حماسی ایران زمین و ادبیات فارسی ''[[شاهنامه فردوسی\|شاهنامه]]'' حکیم [[فردوسی]] است. از دیگر حماسه‌های [[جهان نو\|جهان]] در یونان باستان ''ایلیاد'' و ''اودیسه،'' در روم باستان انه‌ئید،[Eneid] اثر ویرژیل،[Virgil] شاعر رومی، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87 فرانسه] شانسون دوژست،[Chanson de geste] از تورولدوس،[ Turoldus] در آلمان نبیلونگن و در انگلیس بهشت گمشده اثر میلتون است<ref>رزمجو، ‌حسین''. قلمرو ادبیات حماسی ایران.'' تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ج 1، ص 27 ـ 29 (به اختصار).</ref>.