خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایلات - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei: /* ۱. خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایلی */

2026-02-10T18:20:53Z

۱. خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۲۰
خط ۱:		خط ۱:
	خانواده، ازدواج و خوایشاوندی در ایلات شامل موارد مختلفی است مانند:		خانواده، [[ازدواج]] و خوایشاوندی در ایلات شامل موارد مختلفی است مانند:

	=== ۱. خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایلی ===		=== خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایلی ===
	جامعه‌شناسی غربی، برایِ سازماندهی [[ایلات و عشایر\|ایلات]]، تشکل و رده‌بندیِ درونی آنها، معیارها و عواملِ چندی مانندِ جنگ، کوشش در حراست از سرزمین [[ایل]]<nowiki/>ی و... را مطرح می‌کند. با این حال، مراجعه به تحقیقاتِ موجود نشان می‌دهد که سازمانِ عشایرِ ایران بر نَسّب و روابطِ خویشاوندی بنیادگرفته است. و درواقع، اهمیّتِ روابطِ خویشاوندی در سازمانِ عشایرِ [[ایران]] تا بدانجاست‌که در هریک از زمینه‌ها و ابعادِ مختلفِ حیاتِ ایلی، می‌توان صبغه‌ای از آن را مشاهده‌کرد؛ صبغه‌ای از آنچه که دستمایه قوام و تداوم ایل است. در مجموع، پیوندهایِ خویشاوندی در عشایرِ ایران را از جنبه‌هایِ سه‌گانه زیر می‌توان موردِ بررسی قرار داد:		جامعه‌شناسی غربی، برایِ سازماندهی [[ایلات و عشایر\|ایلات]]، تشکل و رده‌بندیِ درونی آنها، معیارها و عواملِ چندی مانندِ جنگ، کوشش در حراست از سرزمین [[ایل]]<nowiki/>ی و... را مطرح می‌کند. با این حال، مراجعه به تحقیقاتِ موجود نشان می‌دهد که سازمانِ عشایرِ ایران بر نَسّب و روابطِ خویشاوندی بنیادگرفته است. و درواقع، اهمیّتِ روابطِ خویشاوندی در سازمانِ عشایرِ [[ایران]] تا بدانجاست‌که در هریک از زمینه‌ها و ابعادِ مختلفِ حیاتِ ایلی، می‌توان صبغه‌ای از آن را مشاهده‌کرد؛ صبغه‌ای از آنچه که دستمایه قوام و تداوم ایل است. در مجموع، پیوندهایِ خویشاوندی در عشایرِ ایران را از جنبه‌هایِ سه‌گانه زیر می‌توان موردِ بررسی قرار داد:

Samei در ‏۱۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۰۲

2026-02-10T18:02:54Z

نمایش تغییرات

Setayesh در ‏۸ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۵۳

2026-02-08T16:53:37Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۵۳
خط ۴۲:		خط ۴۲:
	# کارِ رایگانِ دختر: از اَنجا که نیرویِ کارِ زن پس از [[ازدواج]]، از آن همسرش محسوب می‌شود، در مواردی، دختر که به خانه شوهر می‌رود نیز می‌تواند نیرویِ کارِ خود را به جایِ شیربها یا باشلق به خانواده خویش عرضه دارد. در چنین حالتی، نیروی‌کارِ او، جایگزینِ کار یا کالا یا پولِ همسرش محسوب شده و در قبالِ مدتِ این کار تعهدی میانِ طرفین بسته می‌شود.		# کارِ رایگانِ دختر: از اَنجا که نیرویِ کارِ زن پس از [[ازدواج]]، از آن همسرش محسوب می‌شود، در مواردی، دختر که به خانه شوهر می‌رود نیز می‌تواند نیرویِ کارِ خود را به جایِ شیربها یا باشلق به خانواده خویش عرضه دارد. در چنین حالتی، نیروی‌کارِ او، جایگزینِ کار یا کالا یا پولِ همسرش محسوب شده و در قبالِ مدتِ این کار تعهدی میانِ طرفین بسته می‌شود.

	'''ازدواج تنظیم شده:''' پیشتر گفتیم که در ایلاتِ ایران، ازدواج پدیده‌ای صرفاً فردی نیست و اهمیتِ ابعادِ اجتماعی آن در مواردِ بیشماری، بر ابعادِ فردی‌اش می‌چربد. از این رو است که می‌بینیم نزدِ عشایرِ ایران، در مواردی، ازدواج به شکل افزاری برایِ حلّ بسیاری از مشکلاتِ اجتماعی متجلّی می‌شود؛ چنان‌که به هنگام قتلِ یک نفر از یک طایفه، طایفه مقابل با ارایه یک دختر درعوضِ مقتول به ایشان، از دست یازیدن به انتقامهایِ متقابلِ توسطِ آنها جلوگیری می‌کند؛ یا در مواردی ازدواج موجبِ جلوگیری از خُرد شدنِ مایملکِ یک خانواده می‌شود. درواقع، با توجه به چنین کارکردهایی است که نزدِ عشایر، ازدواج زیرِ نظرِ دقیقِ خانواده قرار داشته و با کوششِ نمایندگانِ آن انجام می‌پذیرد. درعینِ‌حال، گفتنی است که نمایندگانِ جامعه عشایری در این مورد عبارتند از بزرگترها، ریش‌سفیدها و مخصوصاً والدین؛ البته از یک واحدِ عشایری تا واحدِ دیگر، از اهمیّتِ برخی از آنها کاسته شده و اهمیتِ برخی دیگر فزونی می‌یابد. چنان‌که برای مثال، در ایلِ باصری، به نوشته بارت: <blockquote>«اجازه عقد و قرارداد ازدواج در مورد اعضای یک خانواده به دست رییس آن خانواده است».<ref>درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 555.</ref> </blockquote>در موردِ ایل بامدی نیز، همین قاعده به عنوانِ اصلی‌ترین قاعده زوجیت دیده می‌شود. به نوشته محققان: <blockquote>«در بامدی، شرطِ اصلی ازدواج دختر رضایت و موافقت پدر است؛ همان‌طور که در مورد پسر نیز چنین است».<ref>رخش و دیگران، بامدی، طایفه‌ای از [~~https://iranology-e.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C~~ بختیاری]، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۴، ص 118.</ref> </blockquote>وضع دیگر واحدهایِ عشایری نیز بر همین منوال است. درواقع، نزدِ عشایرِ ایران، والدینِ طرفینِ عروس و داماد، نه تنها کارِ ارزیابی آنها را به انجام می‌رسانند، بلکه خود نیز در اتخاذ تصمیم نهایی اصلی‌ترین و موثرترین عاملند و تقبّل سایرِ امورِ مربوط به ازدواج نیز برعهده آنهاست؛ و می‌توان هم رای با بارت، آنها را افرادی تام‌الاختیار در انتخابِ همسر دانست.<ref name=":1">درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 225.</ref> درعین‌حال، به‌رغم آنکه نزدِ عشایر، انجام کلیّه امورِ مربوط به ازدواج برعهده والدین عروس و داماد است، امّا در غیابِ آنها، رده‌های‌گوناگونی از خویشاوندان از حق تصمیم‌گیری در این زمینه برخوردارند؛ ازجمله عمو و برادرِ بزرگ. برایِ مثال در نمونه ایل [[باصری]]: <blockquote>«ازدواج کلیّه زنان و پسرانِ مجرّد موکول به اجازه ولی یا قیّم متأهّل است که رییسِ خانوارِ آنها می‌باشد، درغیر این صورت یک برادر یا عمو».<ref>درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 56.</ref> </blockquote>در چنین وضعیتی، طبیعی است که‌گزینشِ همسر، به [[ازدواج]] آنهایی می‌انجامد که بسیارشان حتی به سن بلوغ هم نرسیده‌اند. چرا که والدین، یا بزرگترها، با در نظر گرفتنِ ازدواج به عنوانِ افزاری در جهتِ حلّ مشکلاتٍ اجتماعی، بسا که قولِ نامزدی فرزندانِ خود را از همان آغازِ تولدش می‌دهند. چنانکه در ایل [[باصری]] چنین وضعیتی را شاهدیم؛ در این ایل: <blockquote>«والدین ممکن است قولِ نامزدی را مدتها قبل از رسیدنِ موقع مناسبِ نامزدی بدهند، ولی بیشترِ آنها مایلند در همین مورد تعهدی بسپارند».<ref name=":1" /> </blockquote>درواقع می‌توان گفت که ازدواج تنظیم شده از رواجی چشمگیر در ایلاتِ ایران برخوردار است و حتی در مواردی چند، تنها صورتِ رسمی و پذیرفته شده زوجیّت به‌شمار می‌آید. در این نوع ازدواج، کارِگزینشِ همسر به صورتی غیرمستقیم انجام می‌گیرد و این امر به سن و سالِ فرد و حتی ازدواج مجددِ او ربطی ندارد. چنانکه در ایل [[باصری]]، افرادِ بزرگسالی مانند بیوه‌ها نیز، هرگز درباره ازدواج مجددِ خود صحبت نکرده و از طریق یک خویشاوندِ ارشد اقدام می‌کنند.		'''ازدواج تنظیم شده:''' پیشتر گفتیم که در ایلاتِ ایران، ازدواج پدیده‌ای صرفاً فردی نیست و اهمیتِ ابعادِ اجتماعی آن در مواردِ بیشماری، بر ابعادِ فردی‌اش می‌چربد. از این رو است که می‌بینیم نزدِ عشایرِ ایران، در مواردی، ازدواج به شکل افزاری برایِ حلّ بسیاری از مشکلاتِ اجتماعی متجلّی می‌شود؛ چنان‌که به هنگام قتلِ یک نفر از یک طایفه، طایفه مقابل با ارایه یک دختر درعوضِ مقتول به ایشان، از دست یازیدن به انتقامهایِ متقابلِ توسطِ آنها جلوگیری می‌کند؛ یا در مواردی ازدواج موجبِ جلوگیری از خُرد شدنِ مایملکِ یک خانواده می‌شود. درواقع، با توجه به چنین کارکردهایی است که نزدِ عشایر، ازدواج زیرِ نظرِ دقیقِ خانواده قرار داشته و با کوششِ نمایندگانِ آن انجام می‌پذیرد. درعینِ‌حال، گفتنی است که نمایندگانِ جامعه عشایری در این مورد عبارتند از بزرگترها، ریش‌سفیدها و مخصوصاً والدین؛ البته از یک واحدِ عشایری تا واحدِ دیگر، از اهمیّتِ برخی از آنها کاسته شده و اهمیتِ برخی دیگر فزونی می‌یابد. چنان‌که برای مثال، در ایلِ باصری، به نوشته بارت: <blockquote>«اجازه عقد و قرارداد ازدواج در مورد اعضای یک خانواده به دست رییس آن خانواده است».<ref>درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 555.</ref> </blockquote>در موردِ ایل بامدی نیز، همین قاعده به عنوانِ اصلی‌ترین قاعده زوجیت دیده می‌شود. به نوشته محققان: <blockquote>«در بامدی، شرطِ اصلی ازدواج دختر رضایت و موافقت پدر است؛ همان‌طور که در مورد پسر نیز چنین است».<ref>رخش و دیگران، بامدی، طایفه‌ای از [[بختیاری]]، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۴، ص 118.</ref> </blockquote>وضع دیگر واحدهایِ عشایری نیز بر همین منوال است. درواقع، نزدِ عشایرِ ایران، والدینِ طرفینِ عروس و داماد، نه تنها کارِ ارزیابی آنها را به انجام می‌رسانند، بلکه خود نیز در اتخاذ تصمیم نهایی اصلی‌ترین و موثرترین عاملند و تقبّل سایرِ امورِ مربوط به ازدواج نیز برعهده آنهاست؛ و می‌توان هم رای با بارت، آنها را افرادی تام‌الاختیار در انتخابِ همسر دانست.<ref name=":1">درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 225.</ref> درعین‌حال، به‌رغم آنکه نزدِ عشایر، انجام کلیّه امورِ مربوط به ازدواج برعهده والدین عروس و داماد است، امّا در غیابِ آنها، رده‌های‌گوناگونی از خویشاوندان از حق تصمیم‌گیری در این زمینه برخوردارند؛ ازجمله عمو و برادرِ بزرگ. برایِ مثال در نمونه ایل [[باصری]]: <blockquote>«ازدواج کلیّه زنان و پسرانِ مجرّد موکول به اجازه ولی یا قیّم متأهّل است که رییسِ خانوارِ آنها می‌باشد، درغیر این صورت یک برادر یا عمو».<ref>درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 56.</ref> </blockquote>در چنین وضعیتی، طبیعی است که‌گزینشِ همسر، به [[ازدواج]] آنهایی می‌انجامد که بسیارشان حتی به سن بلوغ هم نرسیده‌اند. چرا که والدین، یا بزرگترها، با در نظر گرفتنِ ازدواج به عنوانِ افزاری در جهتِ حلّ مشکلاتٍ اجتماعی، بسا که قولِ نامزدی فرزندانِ خود را از همان آغازِ تولدش می‌دهند. چنانکه در ایل [[باصری]] چنین وضعیتی را شاهدیم؛ در این ایل: <blockquote>«والدین ممکن است قولِ نامزدی را مدتها قبل از رسیدنِ موقع مناسبِ نامزدی بدهند، ولی بیشترِ آنها مایلند در همین مورد تعهدی بسپارند».<ref name=":1" /> </blockquote>درواقع می‌توان گفت که ازدواج تنظیم شده از رواجی چشمگیر در ایلاتِ ایران برخوردار است و حتی در مواردی چند، تنها صورتِ رسمی و پذیرفته شده زوجیّت به‌شمار می‌آید. در این نوع ازدواج، کارِگزینشِ همسر به صورتی غیرمستقیم انجام می‌گیرد و این امر به سن و سالِ فرد و حتی ازدواج مجددِ او ربطی ندارد. چنانکه در ایل [[باصری]]، افرادِ بزرگسالی مانند بیوه‌ها نیز، هرگز درباره ازدواج مجددِ خود صحبت نکرده و از طریق یک خویشاوندِ ارشد اقدام می‌کنند.

	گفتنی است که از بارزترین نتایج این نوع [[ازدواج]]، نه تنها عدمِ شناخت زوجین از یکدیگر پیش از دورانِ نامزدی است، بلکه تفوقِ مطلتِ مرد در خانواده را نیز می‌توان شاهد بود. همچنین قابل ذکر است که انجام ازدواج در سنینِ پایین، از دیگر شاخصهایِ این نوع ازدواج می‌باشد. بررسی تک‌نگارانه، و دقیقِ افشار نادری درباره ایلِ بهمیی نیز بهترین تأیید درباره ویژگیها و نتایج این نوع ازدواج است. به نوشته او در سال ۱۳۴۷ شمسی: <blockquote>«۱۳۷۲ پرسشنامه که در ایل بهمیی درباره زنان به‌طورِ تصادفی پر شده است، نشان می‌دهد که ۲۸۲ نفر از آنها در سنینِ ده تا چهارده سالگی ازدواج کرده‌اند؛ ازدواج دخترانِ هشت یا نه ساله نیز کم نیست».<ref name=":2">نادر افشارنادری، مونوگرافی ایل بهمیی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۷، ص 77.</ref> </blockquote>درعین‌حال، باید دانست که ازدواج زودرس در میانِ ایلات، بیش از همه بر دختران موثر واقع می‌شود؛ چرا که شکافِ سنّی در گزینشِ همسر را در زمینه جامعه عشایری موجب می‌گردد. گزارش افشار نادری نیز بی‌آنکه صراحتاً بر این نکته تأکیدی داشته باشد،گوشه‌ای از این واقعیت را برمی‌نماید؛ او می‌نویسد: <blockquote>«هرچند دخترانِ ایلی در سنینِ کم ازدواج می‌کنند، امّا مردان (همواره) این‌گونه نیستند و معمولاً بین ۱۸ تا ۲۸ سالگی ازدواج می‌کنند».<ref name=":2" /> </blockquote>گونه‌هایِ دیگرِ [[ازدواج]]: علاوه بر «ازدواج مبادله‌ای» و «ازدواج تنظیم شده» به عنوانِ گونه‌هایِ رایج و غالب در میانِ عشایرِ ایران،گاه شیوه‌هایِ دیگری مانندِ ربایشِ همسر را نیز می‌توان در شماری از ایلات مشاهده کرد. در جستجویِ چرایی این نوع ازدواج، بایستی بر تأکیدِ جامعه عشایریِ ایران بر حرکاتِ نظامی در طولِ تاریخ حیاتِ این جامعه توجه داشت. چرا که جامعه عشایری بدین‌ترتیب بر تقویتِ روحیه رزمی جوانانش می‌کوشیده و بر آن بوده است که در برابرِ رفاه‌زدگیِ ساکنانِ شهری، جامعه‌ای پر تحرّک، فعّال در فنونِ نظامی، و غالب در صحنه‌هایِ نبرد را به معرضِ نمایش بگذارد. بدیهی است که در چنین جامعه‌ای،گزینشِ همسر از طریقِ ربایشِ او، نه تنها نشان‌دهنده رشادتِ مردِ جوان و پیروزی وی بر رقبا خواهد بود، بلکه روزنه‌هایِ تجلّیِ ارزشهایِ نظامیِ موردِنظر به حساب می‌آید. رسم فوق‌الذکر را به ویژه می‌توان در ایل قره‌پایاق ساکن در اطرافِ شهرِ نقده مشاهده کرد؛ ناگفته نماند که چگونگی انجام این رسم درحالِ حاضر، آشکار می‌کند که:		گفتنی است که از بارزترین نتایج این نوع [[ازدواج]]، نه تنها عدمِ شناخت زوجین از یکدیگر پیش از دورانِ نامزدی است، بلکه تفوقِ مطلتِ مرد در خانواده را نیز می‌توان شاهد بود. همچنین قابل ذکر است که انجام ازدواج در سنینِ پایین، از دیگر شاخصهایِ این نوع ازدواج می‌باشد. بررسی تک‌نگارانه، و دقیقِ افشار نادری درباره ایلِ بهمیی نیز بهترین تأیید درباره ویژگیها و نتایج این نوع ازدواج است. به نوشته او در سال ۱۳۴۷ شمسی: <blockquote>«۱۳۷۲ پرسشنامه که در ایل بهمیی درباره زنان به‌طورِ تصادفی پر شده است، نشان می‌دهد که ۲۸۲ نفر از آنها در سنینِ ده تا چهارده سالگی ازدواج کرده‌اند؛ ازدواج دخترانِ هشت یا نه ساله نیز کم نیست».<ref name=":2">نادر افشارنادری، مونوگرافی ایل بهمیی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۷، ص 77.</ref> </blockquote>درعین‌حال، باید دانست که ازدواج زودرس در میانِ ایلات، بیش از همه بر دختران موثر واقع می‌شود؛ چرا که شکافِ سنّی در گزینشِ همسر را در زمینه جامعه عشایری موجب می‌گردد. گزارش افشار نادری نیز بی‌آنکه صراحتاً بر این نکته تأکیدی داشته باشد،گوشه‌ای از این واقعیت را برمی‌نماید؛ او می‌نویسد: <blockquote>«هرچند دخترانِ ایلی در سنینِ کم ازدواج می‌کنند، امّا مردان (همواره) این‌گونه نیستند و معمولاً بین ۱۸ تا ۲۸ سالگی ازدواج می‌کنند».<ref name=":2" /> </blockquote>گونه‌هایِ دیگرِ [[ازدواج]]: علاوه بر «ازدواج مبادله‌ای» و «ازدواج تنظیم شده» به عنوانِ گونه‌هایِ رایج و غالب در میانِ عشایرِ ایران،گاه شیوه‌هایِ دیگری مانندِ ربایشِ همسر را نیز می‌توان در شماری از ایلات مشاهده کرد. در جستجویِ چرایی این نوع ازدواج، بایستی بر تأکیدِ جامعه عشایریِ ایران بر حرکاتِ نظامی در طولِ تاریخ حیاتِ این جامعه توجه داشت. چرا که جامعه عشایری بدین‌ترتیب بر تقویتِ روحیه رزمی جوانانش می‌کوشیده و بر آن بوده است که در برابرِ رفاه‌زدگیِ ساکنانِ شهری، جامعه‌ای پر تحرّک، فعّال در فنونِ نظامی، و غالب در صحنه‌هایِ نبرد را به معرضِ نمایش بگذارد. بدیهی است که در چنین جامعه‌ای،گزینشِ همسر از طریقِ ربایشِ او، نه تنها نشان‌دهنده رشادتِ مردِ جوان و پیروزی وی بر رقبا خواهد بود، بلکه روزنه‌هایِ تجلّیِ ارزشهایِ نظامیِ موردِنظر به حساب می‌آید. رسم فوق‌الذکر را به ویژه می‌توان در ایل قره‌پایاق ساکن در اطرافِ شهرِ نقده مشاهده کرد؛ ناگفته نماند که چگونگی انجام این رسم درحالِ حاضر، آشکار می‌کند که:
خط ۵۱:		خط ۵۱:
	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==

	* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%8C_%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%88_%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1 خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران معاصر]		* [[خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران معاصر]]
	* [~~https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85~~ خانواده و ازدواج از دیدگاه اسلام]		* [[خانواده و ازدواج از دیدگاه اسلام]]
	* [~~https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1~~ خانواده در دوران‌گذار]		* [[خانواده در دوران‌گذار]]
	* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%8C_%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%88_%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C خانواده، ازدواج و خویشاوندی در حماسه‌ها و اسطوره‌های ایرانی]		* [[خانواده، ازدواج و خویشاوندی در حماسه‌ها و اسطوره‌های ایرانی]]
	* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%8C_%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%88_%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D8%B3_%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران پس از اسلام]		* [[خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران پس از اسلام]]

	== پاورقی ==		== پاورقی ==
خط ۶۴:		خط ۶۴:

	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	فرخجسته، هوشنگ ( 1382). کتاب ایران: خانواده. [~~https://iranology-e.ir/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%B1~~ تهران]: [https://www.icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی- بین المللی.		فرخجسته، هوشنگ ( 1382). کتاب ایران: خانواده. [[تهران مصور\|تهران]]: [https://www.icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی- بین المللی.

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	هوشنگ فرخجسته		هوشنگ فرخجسته
	[[رده:خانواده]]		[[رده:خانواده]]

Setayesh در ‏۱۳ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۵

2025-12-13T09:25:09Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۵
خط ۱:		خط ۱:
			خانواده، ازدواج و خوایشاوندی در ایلات شامل موارد مختلفی است مانند:

	=== ۱. خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایلی ===		=== ۱. خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایلی ===
	جامعه‌شناسی غربی، برایِ سازماندهی ایلات، تشکل و رده‌بندیِ درونی آنها، معیارها و عواملِ چندی مانندِ جنگ، کوشش در حراست از سرزمین [[ایل]]<nowiki/>ی و... را مطرح می‌کند. با این حال، مراجعه به تحقیقاتِ موجود نشان می‌دهد که سازمانِ عشایرِ ایران بر نَسّب و روابطِ خویشاوندی بنیادگرفته است. و درواقع، اهمیّتِ روابطِ خویشاوندی در سازمانِ عشایرِ [[ایران]] تا بدانجاست‌که در هریک از زمینه‌ها و ابعادِ مختلفِ حیاتِ ایلی، می‌توان صبغه‌ای از آن را مشاهده‌کرد؛ صبغه‌ای از آنچه که دستمایه قوام و تداوم ایل است.		جامعه‌شناسی غربی، برایِ سازماندهی ایلات، تشکل و رده‌بندیِ درونی آنها، معیارها و عواملِ چندی مانندِ جنگ، کوشش در حراست از سرزمین [[ایل]]<nowiki/>ی و... را مطرح می‌کند. با این حال، مراجعه به تحقیقاتِ موجود نشان می‌دهد که سازمانِ عشایرِ ایران بر نَسّب و روابطِ خویشاوندی بنیادگرفته است. و درواقع، اهمیّتِ روابطِ خویشاوندی در سازمانِ عشایرِ [[ایران]] تا بدانجاست‌که در هریک از زمینه‌ها و ابعادِ مختلفِ حیاتِ ایلی، می‌توان صبغه‌ای از آن را مشاهده‌کرد؛ صبغه‌ای از آنچه که دستمایه قوام و تداوم ایل است.
خط ۱۴:		خط ۱۶:
	امّا در میانِ عشایرِ [[قشقایی]] واژه دیگری جایگزینِ اولاد است: «تَش». نزدِ قشقاییها، هر «تَش» از چند «خانوار» تشکیل می‌شود؛ خانوارهایی که با یکدیگر روابطِ نَسَبی دارند. در اینجا هر «تَش» به چند «مال» تقسیم شده است و چند «تش» یک «تیره» را به وجود می‌آورند.		امّا در میانِ عشایرِ [[قشقایی]] واژه دیگری جایگزینِ اولاد است: «تَش». نزدِ قشقاییها، هر «تَش» از چند «خانوار» تشکیل می‌شود؛ خانوارهایی که با یکدیگر روابطِ نَسَبی دارند. در اینجا هر «تَش» به چند «مال» تقسیم شده است و چند «تش» یک «تیره» را به وجود می‌آورند.

	از این تقسیم‌بندی‌ها که بگذریم، درمی‌یابیم که پایه‌هایِ سازمانِ ایلی در ایران بر نوع خاصی از خویشاوندی استوار شده که «قراردادی»<ref>کار ویژه این نوع خویشاوندی آن است که سازمانِ ایل را از پیوندهایی محکم برخوردار می‌سازد و موجب می‌شود که تغییر منافع و مصالح، در ایل، دگرگونیهای غیرمترقبه ایجاد نکند و ایل از وفاقی برخوردار شود نظیر آنچه ابن‌خلدون در بابِ «عصبیّت» می‌گوید.</ref> نامیده می‌شود. این خویشاوندی، هرچند که همواره بنیادی واقعی ندارد، امّا واقعی دانسته می‌شود. درواقع، در بیشتر موارد، این افسانه‌ها و داستانهایِ نامکتوب‌اَند که کارِ توجه به این نوع خویشاوندی را برعهده می‌گیرند و بدین‌وسیله، تداومِ حیاتِ ایل را تضمین می‌کنند؛ چرا که هرگونه تردیدی در این نوع خویشاوندی، می‌تواند ممبستگیِ کلِ ایل را به مخاطره افکند.		از این تقسیم‌بندی‌ها که بگذریم، درمی‌یابیم که پایه‌هایِ سازمانِ ایلی در ایران بر نوع خاصی از خویشاوندی استوار شده که «قراردادی»{2} نامیده می‌شود. این خویشاوندی، هرچند که همواره بنیادی واقعی ندارد، امّا واقعی دانسته می‌شود. درواقع، در بیشتر موارد، این افسانه‌ها و داستانهایِ نامکتوب‌اَند که کارِ توجه به این نوع خویشاوندی را برعهده می‌گیرند و بدین‌وسیله، تداومِ حیاتِ ایل را تضمین می‌کنند؛ چرا که هرگونه تردیدی در این نوع خویشاوندی، می‌تواند ممبستگیِ کلِ ایل را به مخاطره افکند.

	برای مثال، «یموت»ها در شجره‌شناسیِ خود، تا شخصیتی تاریخی و افسانه‌ای به نام «عِرت» به عقب باز می‌گردند؛ همچنان که لرهایِ بهمیی و طیبی، هریک خود را به ترتیب، فرزندانِ بهِمنِ و طیب می‌دانند.<ref>نادر افشارنادری، مونوگرافی ایل بهمیی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۷، ص 52.</ref>		برای مثال، «یموت»ها در شجره‌شناسیِ خود، تا شخصیتی تاریخی و افسانه‌ای به نام «عِرت» به عقب باز می‌گردند؛ همچنان که لرهایِ بهمیی و طیبی، هریک خود را به ترتیب، فرزندانِ بهِمنِ و طیب می‌دانند.<ref>نادر افشارنادری، مونوگرافی ایل بهمیی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۷، ص 52.</ref>
خط ۵۴:		خط ۵۶:
	* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%8C_%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%88_%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C خانواده، ازدواج و خویشاوندی در حماسه‌ها و اسطوره‌های ایرانی]		* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%8C_%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%88_%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%B7%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C خانواده، ازدواج و خویشاوندی در حماسه‌ها و اسطوره‌های ایرانی]
	* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%8C_%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%88_%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D8%B3_%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران پس از اسلام]		* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%8C_%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC_%D9%88_%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D8%B3_%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران پس از اسلام]

			== پاورقی ==
			{1}. کار ویژه این نوع خویشاوندی آن است که سازمانِ ایل را از پیوندهایی محکم برخوردار می‌سازد و موجب می‌شود که تغییر منافع و مصالح، در ایل، دگرگونیهای غیرمترقبه ایجاد نکند و ایل از وفاقی برخوردار شود نظیر آنچه ابن‌خلدون در بابِ «عصبیّت» می‌گوید.

	== مآخذ ==		== مآخذ ==

Setayesh در ‏۴ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۰۳

2025-11-04T08:03:26Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۰۳
خط ۱:		خط ۱:
	=== ۱. خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایلی ===		=== ۱. خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایلی ===
	جامعه‌شناسی غربی، برایِ سازماندهی ایلات، تشکل و رده‌بندیِ درونی آنها، معیارها و عواملِ چندی مانندِ جنگ، کوشش در حراست از سرزمین [[ایل]]<nowiki/>ی و... را مطرح می‌کند. با این حال، مراجعه به تحقیقاتِ موجود نشان می‌دهد که سازمانِ عشایرِ ایران بر نَسّب و روابطِ خویشاوندی بنیادگرفته است. و درواقع، اهمیّتِ روابطِ خویشاوندی در سازمانِ عشایرِ [[ایران]] تا بدانجاست‌که در هریک از زمینه‌ها و ابعادِ مختلفِ حیاتِ ایلی، می‌توان صبغه‌ای از آن را مشاهده‌کرد؛ صبغه‌ای از آنچه که دستمایه قوام و تداوم ایل است.		جامعه‌شناسی غربی، برایِ سازماندهی ایلات، تشکل و رده‌بندیِ درونی آنها، معیارها و عواملِ چندی مانندِ جنگ، کوشش در حراست از سرزمین [[ایل]]<nowiki/>ی و... را مطرح می‌کند. با این حال، مراجعه به تحقیقاتِ موجود نشان می‌دهد که سازمانِ عشایرِ ایران بر نَسّب و روابطِ خویشاوندی بنیادگرفته است. و درواقع، اهمیّتِ روابطِ خویشاوندی در سازمانِ عشایرِ [[ایران]] تا بدانجاست‌که در هریک از زمینه‌ها و ابعادِ مختلفِ حیاتِ ایلی، می‌توان صبغه‌ای از آن را مشاهده‌کرد؛ صبغه‌ای از آنچه که دستمایه قوام و تداوم ایل است.

	در مجموع، پیوندهایِ خویشاوندی در عشایرِ ایران را از جنبه‌هایِ سه‌گانه زیر می‌توان موردِ بررسی قرار داد:		در مجموع، پیوندهایِ خویشاوندی در عشایرِ ایران را از جنبه‌هایِ سه‌گانه زیر می‌توان موردِ بررسی قرار داد:
خط ۲۶:		خط ۲۶:
	از ترکمانانِ یموت که بگذریم، مشاهده می‌کنیم که دیگر واحدهای عشایریِ ایران بر بنیادِ پیوندهایِ خویشاوندیِ واقعی شکل گرفته و بدان تکیه دارند. معروفترینِ این گروههایِ نَسّبی عبارتند از: «پِنکو» و «بیله» در ایلاتِ [[قشقایی]]، و «اولاد» در واحدهایِ عشایریِ دیگر. قابل ذکر است که مفهوم «اولاد» در ایلاتِ مختلف، معانیِ بالنسبه متمایزی دارد، امّا در تمام موارد، اتکایِ تامّ آن بر روابطِ خویشاوندی است.		از ترکمانانِ یموت که بگذریم، مشاهده می‌کنیم که دیگر واحدهای عشایریِ ایران بر بنیادِ پیوندهایِ خویشاوندیِ واقعی شکل گرفته و بدان تکیه دارند. معروفترینِ این گروههایِ نَسّبی عبارتند از: «پِنکو» و «بیله» در ایلاتِ [[قشقایی]]، و «اولاد» در واحدهایِ عشایریِ دیگر. قابل ذکر است که مفهوم «اولاد» در ایلاتِ مختلف، معانیِ بالنسبه متمایزی دارد، امّا در تمام موارد، اتکایِ تامّ آن بر روابطِ خویشاوندی است.

	'''نام‌گذاریِ ایلی:''' دیدیم که پیوندهایِ خویشاوندی، مهمترین عنصرِ قوام‌بخش به حیاتِ اجتماعی ایلاتِ [[ایران]] است؛ چه، از سویی بُن‌مایه اصلی حیاتِ عشایری است و بر هر رابطه دیگری تفوق دارد، و از سویِ دیگر، با انبعاثِ عصبیّتِ ایلی از آن، درواقع، موجبِ تمایز و انفکاک، یا نزدیکی و پیوند است. اکنون باید بگوییم که مسیله بسیار حسّاسِ نام‌گذاریِ ایل نیز نزدِ عشایرِ ایران براساسِ همین رگه‌هایِ خویشاوندی تبیین می‌شود و نخستین شاخصی که از اهمیّتِ خانواده و نَسَب نزدِ عشایر خبر می‌دهد، همین توجه به نام‌گذاریِ افراد است چنان که فیروزان به درستی نوشته است: <blockquote>«اساسِ نسبی سازمانِ ایلات در فراوانی اصلاحاتِ نَسَبی چون «وند» نزدِ [[لری\|لر]]<nowiki/>ها (مانندِ ممی‌وند، نجف‌وند)، «زهی» یا «زایی» نزدِ [[بلوچ]] ها (مانندِ اسماعیل زهی، بارانزهی)، «لو» و «اوشاقی» نزدِ [[ترک]]<nowiki/>ان (مانندِ قوجابگلو، جان اوقلی اوشاقی)، «بنی» و «آل» نزدِ اعرابِ (مانندِ بنی‌طرف، آل‌کثیر)، «اولاد» نزدِ فارس، [[ترک]] و عرب (مانندِ اولاد عزیز، صفی‌قلی اولادی) و... منعکس است».<ref>ت. فیروزان، درباره ترکیب و سازمانِ ایلات و عشایرِ ایران، تهران: آگاه، ۱۳۶۲، ص ۵۲.</ref> </blockquote>'''توسعه ایلات:''' باید گفت که روابطِ خویشاوندی نه تنها بُن‌مایه واحدهایِ عشایری بوده و رده‌بندیِ موجودِ ایلات بر محورِ آنها انجام می‌گیرد، بلکه از دیدگاهِ پویایی‌شناسیِ گروهی نیز تحرّکِ کمی و کیفی ایلات بر پایه همین روابط استوار است؛<ref name=":0">درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 60.</ref>و بسا که ازدواج و خویشاوندیِ سببی ناشی از آن، افزارِ تنظیم‌کننده روابطِ افرادِ ایل می‌شود. فردریک بارت در این‌باره نوشته است: <blockquote>«اتفاق بین خویشاوندان سببی علاوه بر اسلاف و اخلافِ توارثی جملگی به خاطرِ اشتراک منافع از یک دارایی یا ملک (زن) به صورتی بی‌نظیر به چشم می‌خورد.»<ref name=":0" /> </blockquote>بدین‌سان، در می‌یابیم که کمتر گروهِ انسانی است که بر گونه واحدهایِ عشایری، خویشاوندیِ سببی و ناشی از [[ازدواج]]، تا این اندازه در حیاتِ اجتماعی‌اش نفوذکرده و مایه‌بخشِ وفاق گردد. شماری از محققان، علّتِ این امر را در رودرروییِ فردِ عشایری با طبیعت به شکلی بی‌واسطه و مستقیم جستجو کرده‌اند. به‌رغم این عدّه، از اَنجا که فردِ انسانی به تنهایی از عهده ستیز، رام کردن و ساختنِ طبیعت برحسبِ نیازهایِ خود بر نمی‌آید، ناگزیر از جستجویِ روابطی پایا، استوار و ریشه‌دار با دیگر انسانهاست و در چنین فضایی رابطه خویشاوندیِ سببی و ناشی از ازدواج، در زمره بهترین و موثرترین روابطِ انسانی خواهد بود.		'''نام‌گذاریِ ایلی:''' دیدیم که پیوندهایِ خویشاوندی، مهمترین عنصرِ قوام‌بخش به حیاتِ اجتماعی ایلاتِ [[ایران]] است؛ چه، از سویی بُن‌مایه اصلی حیاتِ عشایری است و بر هر رابطه دیگری تفوق دارد، و از سویِ دیگر، با انبعاثِ عصبیّتِ ایلی از آن، درواقع، موجبِ تمایز و انفکاک، یا نزدیکی و پیوند است. اکنون باید بگوییم که مسیله بسیار حسّاسِ نام‌گذاریِ ایل نیز نزدِ عشایرِ ایران براساسِ همین رگه‌هایِ خویشاوندی تبیین می‌شود و نخستین شاخصی که از اهمیّتِ خانواده و نَسَب نزدِ عشایر خبر می‌دهد، همین توجه به نام‌گذاریِ افراد است چنان که فیروزان به درستی نوشته است: <blockquote>«اساسِ نسبی سازمانِ ایلات در فراوانی اصلاحاتِ نَسَبی چون «وند» نزدِ [[لری\|لر]]<nowiki/>ها (مانندِ ممی‌وند، نجف‌وند)، «زهی» یا «زایی» نزدِ [[بلوچ]] ها (مانندِ اسماعیل زهی، بارانزهی)، «لو» و «اوشاقی» نزدِ [[ترک]]<nowiki/>ان (مانندِ قوجابگلو، جان اوقلی اوشاقی)، «بنی» و «آل» نزدِ اعرابِ (مانندِ بنی‌طرف، آل‌کثیر)، «اولاد» نزدِ فارس، [[ترک]] و عرب (مانندِ اولاد عزیز، صفی‌قلی اولادی) و... منعکس است».<ref>ت. فیروزان، درباره ترکیب و سازمانِ ایلات و عشایرِ ایران، تهران: آگاه، ۱۳۶۲، ص ۵۲.</ref></blockquote>'''توسعه ایلات:''' باید گفت که روابطِ خویشاوندی نه تنها بُن‌مایه واحدهایِ عشایری بوده و رده‌بندیِ موجودِ ایلات بر محورِ آنها انجام می‌گیرد، بلکه از دیدگاهِ پویایی‌شناسیِ گروهی نیز تحرّکِ کمی و کیفی ایلات بر پایه همین روابط استوار است؛<ref name=":0">درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 60.</ref>و بسا که ازدواج و خویشاوندیِ سببی ناشی از آن، افزارِ تنظیم‌کننده روابطِ افرادِ ایل می‌شود. فردریک بارت در این‌باره نوشته است: <blockquote>«اتفاق بین خویشاوندان سببی علاوه بر اسلاف و اخلافِ توارثی جملگی به خاطرِ اشتراک منافع از یک دارایی یا ملک (زن) به صورتی بی‌نظیر به چشم می‌خورد.»<ref name=":0" /> </blockquote>بدین‌سان، در می‌یابیم که کمتر گروهِ انسانی است که بر گونه واحدهایِ عشایری، خویشاوندیِ سببی و ناشی از [[ازدواج]]، تا این اندازه در حیاتِ اجتماعی‌اش نفوذکرده و مایه‌بخشِ وفاق گردد. شماری از محققان، علّتِ این امر را در رودرروییِ فردِ عشایری با طبیعت به شکلی بی‌واسطه و مستقیم جستجو کرده‌اند. به‌رغم این عدّه، از اَنجا که فردِ انسانی به تنهایی از عهده ستیز، رام کردن و ساختنِ طبیعت برحسبِ نیازهایِ خود بر نمی‌آید، ناگزیر از جستجویِ روابطی پایا، استوار و ریشه‌دار با دیگر انسانهاست و در چنین فضایی رابطه خویشاوندیِ سببی و ناشی از ازدواج، در زمره بهترین و موثرترین روابطِ انسانی خواهد بود.

	افزون بر این نظر باید گفت که [[ازدواج]]، کارکردِ دیگری نیز دارد، که عبارت از گشودنِ مرحله تازه‌ای در حیاتِ انسانی است که در پرتو آن، جوانِ عشایری از استقلالِ بیشتری برخوردار می‌شود و بدین‌سان ازدواج به شکلِ افزاریِ موثر یا وسیله‌ای در راهِ تجزیه خانواده بزرگِ عشیرتی و برپایی هسته‌هایِ دیگری به نام خانوار در درونِ ایل نمود می‌یابد. بارت در توصیفِ این فرایند در ایل باصری چنین نگاشته است: <blockquote>«از این طریق یک پسر در زمانِ [[ازدواج]]، بخشی از گله پدرش را از رویِ محاسبه در اختیار می‌گیرد و این محاسبه چنان است که اگر پدر به فرض در همان لحظه فوت کند، وی به عنوانِ وارث، صاحبِ آن بخش ازگله خواهد شد و در همان لحظه نیز دریافت خواهد داشت. در این حالت خویشاوندانِ پدریِ نزدیک، موجبِ محرومیّتِ خویشاوندانِ پدری دور می‌شوند، درحالی که مرد غالباً برایِ خود مقداری مساوی آنچه که به پسرِ خود تخصیص می‌دهد، نگه می‌دارد.»<ref>درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 35.</ref> </blockquote>از آنچه بارت نوشته برمی‌آید که ازدواج در چارچوب نظامهایِ ایلی، علاوه بر آنکه در تقسیم خانوارِ بزرگ و پیدایی انشعاب در آن موثر است و فراهم آورنده موجباتِ بقایِ نظامِ موجود و انتقال آن به نسلهایِ بعدی می‌باشد، نقشهایِ اجتماعی و اقتصادی نیز دارد؛ و به سخنِ دیگر، ازدواج نزدِ عشایر، تنها افزاری برای دستیابی به سعادت افراد نیست، بلکه افزاری اجتماعی - اقتصادی و حتی سیاسی است که با ساختِ قدرت ارتباطی پیوسته دارد و این ارتباط را می‌توان کمابیش در همه گروههایِ عشایری مشاهده کرد. اشاره به نمونه «بامدی» که طایفه‌ای از ایلِ بختیاری است، منظورِ ما را روشن‌تر می‌سازد. به گفته محققان، در این ایل: <blockquote>«ازدواج بین خانواده خوانین و کلانتران، بیشتر تحت تأثیر عامل سیاسی برایِ تحکیم همبستگی به نفع خوانین و کسبِ موقعیّت ممتازتر اجتماعی برای کلانتران قرار داشت».<ref>رخش و دیگران، بامدی، طایفه‌ای از [[بختیاری]]، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۴، ص ۱۱۲.</ref></blockquote>		افزون بر این نظر باید گفت که [[ازدواج]]، کارکردِ دیگری نیز دارد، که عبارت از گشودنِ مرحله تازه‌ای در حیاتِ انسانی است که در پرتو آن، جوانِ عشایری از استقلالِ بیشتری برخوردار می‌شود و بدین‌سان ازدواج به شکلِ افزاریِ موثر یا وسیله‌ای در راهِ تجزیه خانواده بزرگِ عشیرتی و برپایی هسته‌هایِ دیگری به نام خانوار در درونِ ایل نمود می‌یابد. بارت در توصیفِ این فرایند در ایل باصری چنین نگاشته است: <blockquote>«از این طریق یک پسر در زمانِ [[ازدواج]]، بخشی از گله پدرش را از رویِ محاسبه در اختیار می‌گیرد و این محاسبه چنان است که اگر پدر به فرض در همان لحظه فوت کند، وی به عنوانِ وارث، صاحبِ آن بخش ازگله خواهد شد و در همان لحظه نیز دریافت خواهد داشت. در این حالت خویشاوندانِ پدریِ نزدیک، موجبِ محرومیّتِ خویشاوندانِ پدری دور می‌شوند، درحالی که مرد غالباً برایِ خود مقداری مساوی آنچه که به پسرِ خود تخصیص می‌دهد، نگه می‌دارد.»<ref>درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳، ص 35.</ref> </blockquote>از آنچه بارت نوشته برمی‌آید که ازدواج در چارچوب نظامهایِ ایلی، علاوه بر آنکه در تقسیم خانوارِ بزرگ و پیدایی انشعاب در آن موثر است و فراهم آورنده موجباتِ بقایِ نظامِ موجود و انتقال آن به نسلهایِ بعدی می‌باشد، نقشهایِ اجتماعی و اقتصادی نیز دارد؛ و به سخنِ دیگر، ازدواج نزدِ عشایر، تنها افزاری برای دستیابی به سعادت افراد نیست، بلکه افزاری اجتماعی - اقتصادی و حتی سیاسی است که با ساختِ قدرت ارتباطی پیوسته دارد و این ارتباط را می‌توان کمابیش در همه گروههایِ عشایری مشاهده کرد. اشاره به نمونه «بامدی» که طایفه‌ای از ایلِ بختیاری است، منظورِ ما را روشن‌تر می‌سازد. به گفته محققان، در این ایل: <blockquote>«ازدواج بین خانواده خوانین و کلانتران، بیشتر تحت تأثیر عامل سیاسی برایِ تحکیم همبستگی به نفع خوانین و کسبِ موقعیّت ممتازتر اجتماعی برای کلانتران قرار داشت».<ref>رخش و دیگران، بامدی، طایفه‌ای از [[بختیاری]]، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۴، ص ۱۱۲.</ref></blockquote>
خط ۵۶:		خط ۵۶:

	== مآخذ ==		== مآخذ ==
			<references />

			== منبع اصلی ==
			فرخجسته، هوشنگ ( 1382). کتاب ایران: خانواده. [https://iranology-e.ir/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%B1 تهران]: [https://www.icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی- بین المللی.

			== نویسنده مقاله ==
			هوشنگ فرخجسته
			[[رده:خانواده]]

Setayesh در ‏۴ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۰۲

2025-11-04T08:02:20Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۴ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۰

2025-09-04T15:00:15Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی « ۱. '''خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایل'''ی جامعه‌شناسی غربی، برایِ سازماندهی ایلات، تشکل و رده‌بندیِ درونی آنها، معیارها و عواملِ چندی مانندِ جنگ، کوشش در حراست از سرزمین ایلی و... را مطرح می‌کند. با این حال، مراجعه به تحقیقاتِ موجود ن...» ایجاد کرد

2025-09-04T14:58:12Z

صفحه‌ای تازه حاوی « ۱. '''خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایل'''ی جامعه‌شناسی غربی، برایِ سازماندهی ایلات، تشکل و رده‌بندیِ درونی آنها، معیارها و عواملِ چندی مانندِ جنگ، کوشش در حراست از سرزمین ایلی و... را مطرح می‌کند. با این حال، مراجعه به تحقیقاتِ موجود ن...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

۱. '''خویشاوندی؛ بن‌مایه سازمان و روابطِ ایل'''ی

جامعه‌شناسی غربی، برایِ سازماندهی ایلات، تشکل و رده‌بندیِ درونی آنها، معیارها و عواملِ چندی مانندِ جنگ، کوشش در حراست از سرزمین ایلی و... را مطرح می‌کند. با این حال، مراجعه به تحقیقاتِ موجود نشان می‌دهد که سازمانِ عشایرِ ایران بر نَسّب و روابطِ خویشاوندی بنیادگرفته است. و درواقع، اهمیّتِ روابطِ خویشاوندی در سازمانِ عشایرِ ایران تا بدانجاست‌که در هریک از زمینه‌ها و ابعادِ مختلفِ حیاتِ ایلی، می‌توان صبغه‌ای از آن را مشاهده‌کرد؛ صبغه‌ای از آنچه که دستمایه قوام و تداوم ایل است.

در مجموع، پیوندهایِ خویشاوندی در عشایرِ ایران را از جنبه‌هایِ سه‌گانه زیر می‌توان موردِ بررسی قرار داد: واحدهایِ ایلی، نام‌گذاریِ ایلی و توسعه و انشعاباتِ ایلی.

واحدهایِ ایلی: در میانِ عشایر بهمئی، پیوندِ اساسی میانِ اعضایِ هر اولاد، صرفاً بر روابطِ نَسَبی شکل گرفته است. بررسی دکتر افشار نادری نشان می‌دهد که در ایلِ مذکور، همه اولاد یا «دهه‌ها» عبارتند از پسرعموهایِ درجه یک، درجه دو و درجه سه و... پسرعموهایی که یکدیگر را «گَوَ» به معنی «برادر» می‌نامند.^{۱}

اصطلاح «اولاد» را در میانِ عشایرِ باصری نیز می‌توان دید. نزدِ آنها نیز اولاد عبارت است از یک گروهِ نسبتاً وسیع متکی بر روابطِ خویشاوندی، در ایلِ باصری، هرچند اولاد یک «تیره» را

۱. نادر افشارنادری، مونوگرافی ایل بهمئی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۷، ص ۴۸.

۹۰

خانواده

تشکیل می‌دهند و خودِ اولادها نیز هریک به چند «اردو» تقسیم می‌شوند. در بیشتر موارد مشاهده شده که نامِ اولاد از همین روابطِ نَسّبی‌گرفته شده؛ بدین‌معنی که اولادها با نام و نیایِ مشترک نامیده می‌شوند.

امّا در میانِ عشایرِ قشقایی واژه دیگری جایگزینِ اولاد است: «تَش». نزدِ قشقاییها، هر «تَش» از چند «خانوار» تشکیل می‌شود؛ خانوارهایی که با یکدیگر روابطِ نَسَبی دارند. در اینجا هر «تَش» به چند «مال» تقسیم شده است و چند «تش» یک «تیره» را به وجود می‌آورند.

از این تقسیم‌بندی‌ها که بگذریم، درمی‌یابیم که پایه‌هایِ سازمانِ ایلی در ایران بر نوع خاصی از خویشاوندی استوار شده که «قراردادی»^{۱} نامیده می‌شود. این خویشاوندی، هرچند که همواره بنیادی واقعی ندارد، امّا واقعی دانسته می‌شود. درواقع، در بیشتر موارد، این افسانه‌ها و داستانهایِ نامکتوب‌اَند که کارِ توجه به این نوع خویشاوندی را برعهده می‌گیرند و بدین‌وسیله، تداومِ حیاتِ ایل را تضمین می‌کنند؛ چرا که هرگونه تردیدی در این نوع خویشاوندی، می‌تواند ممبستگیِ کلِ ایل را به مخاطره افکند.

برای مثال، «یموت»ها در شجره‌شناسیِ خود، تا شخصیتی تاریخی و افسانه‌ای به نام «عِرت» به عقب باز می‌گردند؛ همچنان که لرهایِ بهمئی و طیبی، هریک خود را به ترتیب، فرزندانِ بهِمنِ و طیب می‌دانند.^{۲}

باید در نظر داشت که خویشاوندیِ واقعی، تنها در سطح خرد است که اساسِ سازمان‌بندی ایلاتِ ایران به‌شمار می‌آید و واحدهایِ زیرینِ ایل، فقط از یک تبار به‌شمار می‌آیند؛ و حاکمیت درنهایت از اَنِ تباری است که از تفوقِ بیشتریِ برخوردار باشد. نگاهی به سازمان هرمی شکل ایل باصری منظور ما را بهتر نشان می‌دهد:

این ایل از سیزده تیره تشکیل شده است که بیشترِ آنها، به ویژه تیره‌های پرجمعیت‌تر، هریک به چند اولاد تقسیم شده‌اند. در مقطع اولاد، تقسیماتِ ایلی، دقیقاً از مرحله قراردادی بیرون آمده و بر نَسبِ واقعی استوار می‌شود. پس از این مقطع است‌که تقسیم درونی هر اولاد به چند «اردو»

۱. کار ویژه این نوع خویشاوندی آن است که سازمانِ ایل را از پیوندهایی محکم برخوردار می‌سازد و موجب می‌شود که تغییر منافع و مصالح، در ایل، دگرگونیهای غیرمترقبه ایجاد نکند و ایل از وفاقی برخوردار شود نظیر آنچه ابن‌خلدون در بابِ «عصبیّت» می‌گوید. ۲. نادر افشار نادری، همان، ص ۵۲.

.

خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران معاصر

۹۱

و در مرحله بعد تقسیم هر اردو به چند «چادر» را شاهدیم. بدین‌ترتیب آشکار می‌شود که در تمامی مقاطع این هرم، جانمایه پیوندِ ایل، خویشاوندی با صُوّر گوناگونِ آن است و سازمانِ ایلی می‌کوشد که مسیرِ این پیوندهایِ خویشاوندی را با کنترلِ شیوه‌هایی ظریف تضمین کند. چنین است که می‌بینیم در این ایل، اهدافِ ازدواج «جمع‌گرایانه» است و جمع و منافع آن بر فرد و مصالح او برتری دارد. ناگفته پیداست‌که در چنین زمینه‌ای، هویّتِ آدمی نیز با توجه به‌گروه و خویشانش شکل می‌گیرد و در هر برهه از حیاتِ فرد، این هویّت در راستایِ هویّتِ گروهِ خویشاوندی موردِ ارزیابی و ارزش‌گذاری قرار می‌گیرد. بنابراین، جایِ تعجب ندارد اگر می‌بینیم که در میانِ ایلات، حرمخانه شکلی جمعی دارد و براساسِ روابطِ خویشاوندی تعریف می‌شود.۱

در ایلاتِ ایران شکل دیگری از خویشاوندی نیز به چشم می‌خورد. در بسیاری از واحدها، می‌بینیم که روابط نه بر خویشاوندیِ نسبی یا قراردادی، بلکه بر خویشاوندی متوافق استوار شده است؛ معنی این امر آن است که واحدِ مذکور، نخست بر پایه مصالح سیاسی یا مقتضیاتِ اقتصادی بنیاد نهاده شده، امّا به مرور صبغه خویشی نیز یافته است؛ تا آنجا که امروز می‌توان در آن یک‌گروه خویشاوندیِ گسترده را مشاهده‌کرد. بدیهی‌است که در چنین حالتی، اعضایِ واحد، خود را از یک نیایِ مشترک نمی‌دانند - درست برخلافِ خویشاوندیِ قراردادی و یا شبه توتمی - آنها در واقعیّتِ عینی نیز خویشاوند و همخون نیستند، امّا مایه‌هایِ قوام و وفاقِ خود را از روابطِ نَسَبی مسلّط می‌گیرند. سازمانِ اجتماعی ترکمانهای «یموت» مثالِ خوبی در این زمینه است. نزدِ یموت‌ها، هر ایل از چند «اوبه» تشکیل می‌شود. هر اوبه نیز شاملِ بیست‌وپنج تا صد خانوار است. در میانِ خانوارهایِ تشکیل‌دهنده هر اوبه، خانوارهایی هستند که «قونشی» یا «گونشی» به معنی «همسایه» نام دارند. این خانوارها با روابطِ نسبی با دیگر خانوارها پیوند نیافته‌اند، امّا در مجموع بیشتر خانوارهایِ اوبه پیوندهایِ خویشاوندی دارند. بن‌مایه اصلیِ اوبه نیز همان‌گروه وسیع خویشاوندی، یعنی «تیره» است؛ و این اوست که تصمیماتِ اصلی را برایِ ادامه حیاتِ اوبه اتخاذ می‌کند. در نام‌گذاریِ ایل نیز انچه مطمح نظر است، نیایِ تیره می‌باشد.

از ترکمانانِ یموت که بگذریم، مشاهده می‌کنیم که دیگر واحدهای عشایریِ ایران بر بنیادِ

۱. درباره ایل باصری ر.ک. به: فردریک بارت، ایل باصری، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۳.

'

۹۲

خانواده

پیوندهایِ خویشاوندیِ واقعی شکل گرفته و بدان تکیه دارند. معروفترینِ این گروههایِ نَسّبی عبارتند از: «پِنکو» و «بیله» در ایلاتِ قشقایی، و «اولاد» در واحدهایِ عشایریِ دیگر. قابل ذکر است که مفهوم «اولاد» در ایلاتِ مختلف، معانیِ بالنسبه متمایزی دارد، امّا در تمام موارد، اتکایِ تامّ آن بر روابطِ خویشاوندی است.

نام‌گذاریِ ایلی: دیدیم که پیوندهایِ خویشاوندی، مهمترین عنصرِ قوام‌بخش به حیاتِ اجتماعی ایلاتِ ایران است؛ چه، از سویی بُن‌مایه اصلی حیاتِ عشایری است و بر هر رابطه دیگری تفوق دارد، و از سویِ دیگر، با انبعاثِ عصبیّتِ ایلی از آن، درواقع، موجبِ تمایز و انفکاک، یا نزدیکی و پیوند است. اکنون باید بگوییم که مسئله بسیار حسّاسِ نام‌گذاریِ ایل نیز نزدِ عشایرِ ایران براساسِ همین رگه‌هایِ خویشاوندی تبیین می‌شود و نخستین شاخصی که از اهمیّتِ خانواده و نَسَب نزدِ عشایر خبر می‌دهد، همین توجه به نام‌گذاریِ افراد است چنان که فیروزان به درستی نوشته است:

«اساسِ نسبی سازمانِ ایلات در فراوانی اصلاحاتِ نَسَبی چون «وند» نزدِ لرها (مانندِ ممی‌وند، نجف‌وند)، «زهی» یا «زایی» نزدِ بلوچها (مانندِ اسماعیل زهی، بارانزهی)، «لو» و «اوشاقی» نزدِ ترکان (مانندِ قوجابگلو، جان اوقلی اوشاقی)، «بنی» و «آل» نزدِ اعرابِ (مانندِ بنی‌طرف، آل‌کثیر)، «اولاد» نزدِ فارس، ترک و عرب (مانندِ اولاد عزیز، صفی‌قلی اولادی) و... منعکس است».^{۱}

توسعه ایلات: باید گفت که روابطِ خویشاوندی نه تنها بُن‌مایه واحدهایِ عشایری بوده و رده‌بندیِ موجودِ ایلات بر محورِ آنها انجام می‌گیرد، بلکه از دیدگاهِ پویایی‌شناسیِ گروهی نیز تحرّکِ کمی و کیفی ایلات بر پایه همین روابط استوار است؛^{۲} و بسا که ازدواج و خویشاوندیِ سببی ناشی از آن، افزارِ تنظیم‌کننده روابطِ افرادِ ایل می‌شود. فردریک بارت در این‌باره نوشته است:

«اتفاق بین خویشاوندان سببی علاوه بر اسلاف و اخلافِ توارثی جملگی به خاطرِ اشتراک منافع از یک دارایی یا ملک (زن) به صورتی بی‌نظیر به چشم می‌خورد.»^{۳} ۱. ت. فیروزان، درباره ترکیب و سازمانِ ایلات و عشایرِ ایران، تهران: آگاه، ۱۳۶۲، ص ۵۲. ۲، فردریک بارت، همان، ص ۶۰. 3. همان.

خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران معاصر

۹۳

بدین‌سان، در می‌یابیم که کمتر گروهِ انسانی است که بر گونه واحدهایِ عشایری، خویشاوندیِ سببی و ناشی از ازدواج، تا این اندازه در حیاتِ اجتماعی‌اش نفوذکرده و مایه‌بخشِ وفاق گردد. شماری از محققان، علّتِ این امر را در رودرروییِ فردِ عشایری با طبیعت به شکلی بی‌واسطه و مستقیم جستجو کرده‌اند. به‌رغم این عدّه، از اَنجا که فردِ انسانی به تنهایی از عهده ستیز، رام کردن و ساختنِ طبیعت برحسبِ نیازهایِ خود بر نمی‌آید، ناگزیر از جستجویِ روابطی پایا، استوار و ریشه‌دار با دیگر انسانهاست و در چنین فضایی رابطه خویشاوندیِ سببی و ناشی از ازدواج، در زمره بهترین و مؤثرترین روابطِ انسانی خواهد بود.

افزون بر این نظر باید گفت که ازدواج، کارکردِ دیگری نیز دارد، که عبارت از گشودنِ مرحله تازه‌ای در حیاتِ انسانی است که در پرتو آن، جوانِ عشایری از استقلالِ بیشتری برخوردار می‌شود و بدین‌سان ازدواج به شکلِ افزاریِ مؤثر یا وسیله‌ای در راهِ تجزیه خانواده بزرگِ عشیرتی و برپایی هسته‌هایِ دیگری به نام خانوار در درونِ ایل نمود می‌یابد. بارت در توصیفِ این فرایند در ایل باصری چنین نگاشته است:

«از این طریق یک پسر در زمانِ ازدواج، بخشی از گله پدرش را از رویِ محاسبه در اختیا می‌گیرد و این محاسبه چنان است که اگر پدر به فرض در همان لحظه فوت کند، وی به عنوانِ وارث، صاحبِ آن بخش ازگله خواهد شد و در همان لحظه نیز دریافت خواهد داشت. در این حالت خویشاوندانِ پدریِ نزدیک، موجبِ محرومیّتِ خویشاوندانِ پدری دور می‌شوند، درحالی که مرد غالباً برایِ خود مقداری مساوی آنچه که به پسرِ خود تخصیص می‌دهد، نگه می‌دارد.»۱

از آنچه بارت نوشته برمی‌آید که ازدواج در چارچوب نظامهایِ ایلی، علاوه بر آنکه در تقسیم خانوارِ بزرگ و پیدایی انشعاب در آن مؤثر است و فراهم آورنده موجباتِ بقایِ نظامِ موجود و انتقال آن به نسلهایِ بعدی می‌باشد، نقشهایِ اجتماعی و اقتصادی نیز دارد؛ و به سخنِ دیگر، ازدواج نزدِ عشایر، تنها افزاری برای دستیابی به سعادت افراد نیست، بلکه افزاری اجتماعی - اقتصادی و حتی سیاسی است که با ساختِ قدرت ارتباطی پیوسته دارد و این ارتباط را می‌توان کمابیش در همه گروههایِ عشایری مشاهده کرد. اشاره به نمونه «بامدی» که طایفه‌ای از ایلِ بختیاری است، منظورِ ما را روشن‌تر می‌سازد. به گفته محققان، در این ایل:

۱. همان، ص ۳۵.

۹۴

خانواده

«ازدواج بین خانواده خوانین و کلانتران، بیشتر تحت تأثیر عامل سیاسی برایِ تحکیم همبستگی به نفع خوانین و کسبِ موقعیّت ممتازتر اجتماعی برای کلانتران قرار داشت».^{۱}