خرم دینان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Karimian در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۴۹

2025-05-10T16:49:26Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۴۹
خط ۱۸:		خط ۱۸:

	== پیوند به بیرون ==		== پیوند به بیرون ==
	خرمدینان، [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/~~%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86~~		خرمدینان، [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از [https://fa.wikifeqh.ir/خرمدینان خرمدینان/https://fa.wikifeqh.ir]

	خرمدینان، [https://www.cgie.org.ir/ دائره المعارف بزرگ اسلامی]، قابل بازیابی از [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/%D8%AE%D8%B1%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86 https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/]		خرمدینان، [https://www.cgie.org.ir/ دائره المعارف بزرگ اسلامی]، قابل بازیابی از [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/%D8%AE%D8%B1%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86 https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/]
خط ۲۹:		خط ۲۹:
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی
	[[رده:ادیان و مذاهب]]		[[رده:ادیان و مذاهب]]
	~~[[رده:تاریخ]]~~
	[[رده:ادیان]]		[[رده:ادیان]]
	[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]		[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]
			[[رده:تاریخ]]

Samei: /* نویسنده مقاله */

2025-05-04T23:17:38Z

نویسنده مقاله

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۳:۱۷
خط ۲۸:		خط ۲۸:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی
	~~[[index.php?title=رده:تاریخ]]~~
	~~[[index.php?title=رده:تاریخ و باستان شناسی]]~~
	[[رده:ادیان و مذاهب]]		[[رده:ادیان و مذاهب]]
			[[رده:تاریخ]]
	[[رده:ادیان]]		[[رده:ادیان]]
			[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]

Samei در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۳:۱۶

2025-05-04T23:16:51Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۳:۱۶
خط ۲۸:		خط ۲۸:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی
	[[رده:تاریخ]]		[[index.php?title=رده:تاریخ]]
	[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]		[[index.php?title=رده:تاریخ و باستان شناسی]]
			[[رده:ادیان و مذاهب]]
			[[رده:ادیان]]

Samei در ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۰

2025-05-03T19:40:48Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۰
خط ۲۸:		خط ۲۸:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی
			[[رده:تاریخ]]
			[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]

Samei: /* منبع اصلی */

2025-04-26T13:21:13Z

منبع اصلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۱
خط ۱۹:		خط ۱۹:
	== پیوند به بیرون ==		== پیوند به بیرون ==
	خرمدینان، [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86		خرمدینان، [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86

			خرمدینان، [https://www.cgie.org.ir/ دائره المعارف بزرگ اسلامی]، قابل بازیابی از [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/%D8%AE%D8%B1%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86 https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/]

			خرمدینان (خرمدینیه)، [https://rch.ac.ir/ دانشنامه جهان اسلام،] قابل بازیابی از https://rch.ac.ir/article/Details/8532

			خرمدینیان، [https://www.islamical.org/fa/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C دانشنامه آزاد اسلامی اسلامیکال]، قابل بازیابی از [https://www.islamical.org/fa/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86 https://www.islamical.org/fa/]

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی

Samei: /* مآخذ */

2025-04-26T13:16:54Z

مآخذ

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۶
خط ۱۶:		خط ۱۶:
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

			== پیوند به بیرون ==
			خرمدینان، [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی

Samei در ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۱

2025-04-26T13:11:26Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۱
خط ۱:		خط ۱:
	'''[[خرم دینان\|خرم‌دینان]]'''، جماعتی بزرگ از ایرانیان که با اعتقادات اشتراکی در قرون نخست هجری علیه سلطه تازیان به مبارزه برخاستند. خرم دینان ایرانیانی بودند که سلطه بیگانه را برنمی‌تافتند و و رستاخیز خرم دینی که در اواخر قرن دوم هجری رخ نمود، حلقه‌ای از زنجیره قیام‌های مردمی بود که از نخستین دهه‌های تسلط اعراب بر ایران در گوشه و کنار این سرزمین شکل گرفت<ref>نفیسی، سعید، '''''بابک خرم‌دین'''''، ص 21-22، تهران، 1342 ش.</ref>.		'''[[خرم دینان\|خرم‌دینان]]'''، جماعتی بزرگ از ایرانیان که با اعتقادات اشتراکی در قرون نخست هجری علیه سلطه تازیان به مبارزه برخاستند. خرم دینان ایرانیانی بودند که سلطه بیگانه را برنمی‌تافتند و رستاخیز خرم دینی که در اواخر قرن دوم هجری رخ نمود، حلقه‌ای از زنجیره قیام‌های مردمی بود که از نخستین دهه‌های تسلط اعراب بر [[ایران]] در گوشه و کنار این سرزمین شکل گرفت<ref>نفیسی، سعید، '''''بابک خرم‌دین'''''، ص 21-22، تهران، 1342 ش.</ref>.

	مورخین در چگونگی شکل‌گیری خرمیه اقوال گوناگون دارند، ولی به اغلب احتمال اصل آنان از خُرﱠمِه دختر فاده بیوه مزدک است که پس از مرگ شوی به ری گریخت و به آئین مزدک دعوت کرد، و از آن پس مزدکیان را خُرﱠمِه دین خواندند<ref> البغدادی الاسفراینی، عبدالقادربن طاهربن محمد، '''''الفرق بین الفرق'''''، ص 269، بیروت، (بی تا)؛ نواده ملهّب، پسر محمد، پسر شادی، '''''مجمل التواریخ و القصص'''''، ویرایش سیف‌الدین نجم‌آبادی – زیگفرید، وبر، دومونده – نیکاهوزن، 2000 میلادی.</ref>. همچنین شده است که خرم‌دینان را در دو گروه بابکیه و مزدکیه دسته‌بندی با عنوان کلی سرخ‌جامگان معرّفی کنند<ref>طوسی، نظام‌الملک، '''''سیاست‌نامه'''''، ص 282، تهران، 1369 ش.</ref>. این‌قدر هست که خرم‌دینان در اصول اعتقادی پیرو مزدک بودند، ولی بعضی عناصر ـ همچون اعتقاد به حلول ـ را به مجموعه عقیدتی مزدکی افزودند.		مورخین در چگونگی شکل‌گیری خرمیه اقوال گوناگون دارند، ولی به اغلب احتمال اصل آنان از خُرﱠمِه دختر فاده بیوه مزدک است که پس از مرگ شوی به ری گریخت و به [[مزدکی، آئین\|آئین مزدک]] دعوت کرد، و از آن پس [[مزدکی، آئین\|مزدکیان]] را خُرﱠمِه دین خواندند<ref> البغدادی الاسفراینی، عبدالقادربن طاهربن محمد، '''''الفرق بین الفرق'''''، ص 269، بیروت، (بی تا)؛ نواده ملهّب، پسر محمد، پسر شادی، '''''مجمل التواریخ و القصص'''''، ویرایش سیف‌الدین نجم‌آبادی – زیگفرید، وبر، دومونده – نیکاهوزن، 2000 میلادی.</ref>. همچنین شده است که خرم‌دینان را در دو گروه بابکیه و مزدکیه دسته‌بندی با عنوان کلی سرخ‌جامگان معرّفی کنند<ref>طوسی، نظام‌الملک، '''''سیاست‌نامه'''''، ص 282، تهران، 1369 ش.</ref>. این‌قدر هست که خرم‌دینان در اصول اعتقادی پیرو مزدک بودند، ولی بعضی عناصر ـ همچون اعتقاد به حلول ـ را به مجموعه عقیدتی [[مزدکی، آئین\|مزدکی]] افزودند.

	مورخینی که از تعصّب به دور بودند قیام خرم‌دینان را در پی قیام ابومسلم خراسانی<ref>پاول، هرن، '''''تاریخ مختصر ایران بعد از اسلام'''''، ترجمه رضا زادهشفق، ص 24 ح، تهران، 1349 ش.</ref> حرکتی مردمی دانسته‌اند که با هدف دفع سلطه بیگانه شکل گرفت<ref>اقبال آشتیانی، عباس، '''''تاریخ ایران بعد از اسلام'''''، ص 92-93، تهران، 1378 ش.</ref> اما عدالت‌خواهی و مساوات‌طلبی نیز در گردآوردن هواداران آن انگیزه‌ای مهم بود؛ عمده گروندگان به آن نیز کشاورزان و روستائیان بودند<ref>نبئی، ابوالفضل، '''''نهضت‌های سیاسی مذهبی در تاریخ ایران'''''، ج 1، ص 24-25، مشهد، ~~1376؛~~ زرین‌کوب، عبدالحسین، '''''دو قرن سکوت'''''، ص 232، تهران، 1336 ش. </ref>. نخستین حرکت خرم‌دینان که تقریباً سراسر ایران را درنوردید در زمان حکومت هارون و به سال 192 هجری رخ داد. هارون پسرش محمدامین را به همراه عبداله مالک بر سر آنان فرستاد<ref>طوسی، ص 282.</ref>. از آن پس خرمیان در کوهستان‌ها پناه جستند و به‌ویژه در مناطق سخت گذر آذربایجان جنبش خود را پی گرفتند<ref>دینوری، احمد بن داود، '''''اخبار الطوال'''''، ترجمه دکتر محمود دامغانی، تهران، 1364، ص 432.</ref>. عمده حرکت اینان با سالاری بابک، که در کوهستان سبلان چوپانی می‌کرد، رخ داد<ref>ابن ندیم، '''''الفهرست'''''، ترجمه م. تجدد، تهران، 1346، ص 612.</ref>. او چنین دعوی می‌کرد که روح جاویدان، رهبر درگذشته خرمیان، در او حلول کرده است<ref>خوافی، احمدبن جلال‌الدین، '''''محبل فصیحی'''''، جلد 1، مشهد، 1341،ص 1/270.</ref>. بابک شهر بَذ را پایگاه خود ساخت<ref>طبری، محمد بن جریر، '''''تاریخ طبری'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 3، ص 3-5852، تهران، 1354 ش.</ref> و چون مورد محبت مردمان بود،<ref>طبری، محمد بن جریر، '''''تاریخ طبری'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 3، ص 3-5852، تهران، 1354 ش.</ref> در کوتاه زمان انبوهی از ایرانیان را گرد خود فراهم آورد و بر خلیفه شورید<ref>طوسی، ص 282.</ref>.		مورخینی که از تعصّب به دور بودند قیام خرم‌دینان را در پی قیام ابومسلم خراسانی<ref>پاول، هرن، '''''تاریخ مختصر ایران بعد از اسلام'''''، ترجمه رضا زادهشفق، ص 24 ح، تهران، 1349 ش.</ref> حرکتی مردمی دانسته‌اند که با هدف دفع سلطه بیگانه شکل گرفت<ref>اقبال آشتیانی، عباس، '''''تاریخ ایران بعد از اسلام'''''، ص 92-93، تهران، 1378 ش.</ref> اما عدالت‌خواهی و مساوات‌طلبی نیز در گردآوردن هواداران آن انگیزه‌ای مهم بود؛ عمده گروندگان به آن نیز کشاورزان و روستائیان بودند<ref>نبئی، ابوالفضل، '''''نهضت‌های سیاسی مذهبی در تاریخ ایران'''''، ج 1، ص 24-25، مشهد، 1376. </ref><ref>زرین‌کوب، عبدالحسین، '''''دو قرن سکوت'''''، ص 232، تهران، 1336 ش.</ref>. نخستین حرکت خرم‌دینان که تقریباً سراسر [[ایران]] را درنوردید در زمان حکومت هارون و به سال 192 هجری رخ داد. هارون پسرش محمدامین را به همراه عبداله مالک بر سر آنان فرستاد<ref>طوسی، ص 282.</ref>. از آن پس خرمیان در کوهستان‌ها پناه جستند و به‌ویژه در مناطق سخت گذر آذربایجان جنبش خود را پی گرفتند<ref>دینوری، احمد بن داود، '''''اخبار الطوال'''''، ترجمه دکتر محمود دامغانی، تهران، 1364، ص 432.</ref>. عمده حرکت اینان با سالاری بابک، که در کوهستان سبلان چوپانی می‌کرد، رخ داد<ref>ابن ندیم، '''''الفهرست'''''، ترجمه م. تجدد، تهران، 1346، ص 612.</ref>. او چنین دعوی می‌کرد که روح جاویدان، رهبر درگذشته خرمیان، در او حلول کرده است<ref>خوافی، احمدبن جلال‌الدین، '''''محبل فصیحی'''''، جلد 1، مشهد، 1341،ص 1/270.</ref>. بابک شهر بَذ را پایگاه خود ساخت<ref>طبری، محمد بن جریر، '''''تاریخ طبری'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 3، ص 3-5852، تهران، 1354 ش.</ref> و چون مورد محبت مردمان بود،<ref>طبری، محمد بن جریر، '''''تاریخ طبری'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 3، ص 3-5852، تهران، 1354 ش.</ref> در کوتاه زمان انبوهی از ایرانیان را گرد خود فراهم آورد و بر خلیفه شورید<ref>طوسی، ص 282.</ref>.

	بابک در قیامی که بیست و یک سال به طول انجامید ده‌ها هزار نفر از سپاهیان خلیفه را از پا درآورد <ref>مسعودی، ابوالحسن، علی بن حسین، '''''التنبیه و الاشراف'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص ~~336؛~~ ابن العربی، اهرون، غریغوریوس ابوالفرج، '''''تاریخ مختصر الدُّوَل'''''، ترجمه دکتر محمدعلی تاج‌پور- دکتر حشمت‌اله ریاضی، ص 202-203، تهران، 1364 ش؛ مستوفی، حمدالله، '''''تاریخ گزیده'''''، به کوشش ادوارد براون، ص 318، لندن، 1910 م؛ طبری، ص ~~13/~~5858.</ref>.سرانجام در سال 222 هجری خِیذَربن کاووس، ملقب به افشین، سردار معتصم، که خود از اسرای ماوراء‌النهر بود، پس از دو سال جنگ و گریز به خدعه بر او دست یافت <ref>یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب، '''''تاریخ یعقوبی'''''، ترجمه دکتر محمدابراهیم آیتی، ج 2، ص 498، تهران، 1343 ش؛ طبری، ص 13/5806؛ ابن العربی، ص 203.</ref>و به دربار خلافت فرستاد. معتصم، خلیفه عباسی، او را با وضع فجیعی به قتل رساند<ref>مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، '''''مروج الذهب'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص 471، تهران، 1360 ش.</ref>. مرگ بابک در سال 223 روی داد<ref>طوسی، ص 286؛ '''''التنبیه و الاشراف'''''، ص 336.</ref>. پس از مرگ بابک قیام‌های خرمیان کمابیش ادامه داشت. تاریخ‌نویسان از تداوم این شورش‌ها تا سال 300 هجری <ref>مستوفی، ص 320؛ بلاذری، ص 190؛ طوسی، ص 287؛ نفیسی، ص 19-20.</ref>و برخی حتی تا قرون پنجم و ششم هجری خبر داده‌اند<ref>صفا، ص 206؛ نفیسی، ص 19-20. </ref>.		بابک در قیامی که بیست و یک سال به طول انجامید ده‌ها هزار نفر از سپاهیان خلیفه را از پا درآورد <ref>مسعودی، ابوالحسن، علی بن حسین، '''''التنبیه و الاشراف'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص 336.</ref><ref>ابن العربی، اهرون، غریغوریوس ابوالفرج، '''''تاریخ مختصر الدُّوَل'''''، ترجمه دکتر محمدعلی تاج‌پور- دکتر حشمت‌اله ریاضی، ص 202-203، تهران، 1364 ش.</ref><ref>مستوفی، حمدالله، '''''تاریخ گزیده'''''، به کوشش ادوارد براون، ص 318، لندن، 1910 م</ref><ref>طبری، محمد بن جریر، '''''تاریخ طبری'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، 1354 ش، جلد 13، ص.5858.</ref>. سرانجام در سال 222 هجری خِیذَربن کاووس، ملقب به افشین، سردار معتصم، که خود از اسرای ماوراء‌النهر بود، پس از دو سال جنگ و گریز به خدعه بر او دست یافت <ref>یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب، '''''تاریخ یعقوبی'''''، ترجمه دکتر محمدابراهیم آیتی، ج 2، ص 498، تهران، 1343 ش؛ طبری، ص 13/5806؛ ابن العربی، ص 203.</ref>و به دربار خلافت فرستاد. معتصم، خلیفه عباسی، او را با وضع فجیعی به قتل رساند<ref>مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، '''''مروج الذهب'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص 471، تهران، 1360 ش.</ref>. مرگ بابک در سال 223 روی داد<ref>طوسی، ص 286؛ '''''التنبیه و الاشراف'''''، ص 336.</ref>. پس از مرگ بابک قیام‌های خرمیان کمابیش ادامه داشت. تاریخ‌نویسان از تداوم این شورش‌ها تا سال 300 هجری <ref>مستوفی، ص 320؛ بلاذری، ص 190؛ طوسی، ص 287؛ نفیسی، ص 19-20.</ref>و برخی حتی تا قرون پنجم و ششم هجری خبر داده‌اند<ref>صفا، ص 206؛ نفیسی، ص 19-20. </ref>.
			== نیز نگاه کنید به ==

			* [[خرم دینان 2]]
			* [[مزدکی، آئین]]

			== مآخذ ==
			<references />

	== ~~نیز نگاه کنید به~~ ==

	~~== مآخذ ==~~

	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	دانشنامه ~~اصلی~~		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی

Samei در ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۰۲

2025-04-26T13:02:47Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۰۲
خط ۱۰:		خط ۱۰:


	~~'''خرم دینان،''' عنوان فرقه‌ای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند.~~

	خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمهرشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرة‌المعارف فارسی'''''. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرم‌دینان.</ref> و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است <ref> ابن خلدون، عبدالرحمن. '''''مقدمه'''''. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.</ref> خرم‌دینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)<ref>ابن‌الاثیر، عز‌الدین ابوالحسن علی. '''''الکامل فی‌التاریخ.''''' به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.</ref> قیام کردند و در قیام سنباد<ref> یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، '''''البلدان'''''. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.</ref> حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند <ref>مسعودی، علی. '''''التنبیه و الاشراف.''''' به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.</ref> و بر جرجان غلبه یافتند<ref> مینوی، مجتبی. '''''مازیار'''''. تهران: 1312، ص 5.</ref>. شورش خرم‌دینان در آذربایجان در زمان هارون‌الرشید به سختی سرکوب شد<ref>مقدسی، مطهر. '''''البدأ و التاریخ'''''. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.</ref>. (193ق / 808) بعد از جدال‌های درونی میان خرم‌دینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید<ref>ابن‌الندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. '''''الفهرست العلوم'''''. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.</ref>. (200 ق / 815 م)

	خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبوده‌اند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند<ref>نفیسی، سعید. '''''بابک خرم‌دین'''''. تهران: 1343، ص 21.</ref>. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت<ref>یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، '''''تاریخ یعقوبی'''''. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.</ref>. پس از آن، افشین شاهزادهاشروسنه با سمت والی‌گری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با خرم‌دینان، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد<ref>خلیفهبن خیاط، '''''تاریخ'''''. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.</ref>. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)<ref> یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.</ref>. پس از او نیز جنبش خرم‌دینان ادامه یافت<ref>صدیقی، غلامحسین. '''''جنبش‌های دینی ایرانی.''''' در قرن‌های دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325. </ref>. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبه‌های اعتقادی، بلکه در وجود زمینه‌های اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است<ref>مادلونگ، ویلفرد. '''''فرقه‌های اسلامی'''''. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.</ref>. توصیف منابع دربارهعقاید خرم دینان، که آن را مزدکی، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خوانده‌اند، خالی از تعصب و دشمنی نیست.

	انتشار دین اسلام، اختلاف میان رؤسای خرم دینان، نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دسته‌های کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانه‌ای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود<ref>شهرستانی، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. '''''الملل و النحل'''''. به کوشش و. کورتن، لایپزیگ: 1923، ص 185.</ref>. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمی‌دهند اما بر می‌آید که بر ابومسلم و نوهاو، مشهور به کودک دانا، دعا می‌خواندند و به شراب و شربت تبرک می‌کردند<ref>نظام‌الملک، ابوعلی حسن بن علی. '''''سیاست‌نامه.''''' به اهتمام سید عبدالکریم خلخالی، تهران: 1310، ص 176.</ref>. کودکیّه و کردشاهیّه دو دستهبزرگ‌تر خرم‌دینان هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق خرم‌دینان هستند.

	در میان جنبش‌های دو قرن اول هجری، جنبش خرم‌دینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبش‌های دیگر مهم‌تر بوده است.

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==

Nazli در ‏۱۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۱

2025-01-15T20:51:55Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۱۳ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۵۳

2024-08-13T16:53:37Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۵۳
خط ۴۶:		خط ۴۶:

	19- صفا، ص 206؛ نفيسي، ص 19-20.		19- صفا، ص 206؛ نفيسي، ص 19-20.


			'''خرم دينان،''' عنوان فرقه‌اي ديني ايراني كه بر ضد خلفاي عباسي برپا خاستند.

			خرم دين تركيبي است فارسي به مانند به دينان<sup>1</sup> (زرتشتيان) كه بر خلاف نظر برخي از روستاي خرّم اردبيل گرفته نشده<sup>2</sup> و عنوان ديني است كه از 118ق / 736م در منابع آمده است<sup>3</sup> خرم‌دينان عليه عباسيان و به خونخواهي ابومسلم خراساني (137ق / 754م)<sup>4</sup> قيام كردند و در قيام سنباد<sup>5</sup> حضور داشته و در اصفهان و جرجان نيز خروج كردند<sup>6</sup> و بر جرجان غلبه يافتند.<sup>7</sup> شورش خرم‌دينان در آذربايجان در زمان هارون‌الرشيد به سختي سركوب شد.<sup>8</sup> (193ق / 808) بعد از جدال‌هاي دروني ميان خرم‌دينان بر سر رياست در بَذ، از مناطق كوهستاني مراغه، بابك خرّمي به رهبري خرم دينان رسيد.<sup>9</sup> (200 ق / 815 م)

			خرم دينان منحصر به پيروان بابك در آذربايجان نبوده‌اند بلكه در نواحي ديگر ايران خصوصاً در مركز و اطراف اصفهان و سرزمين جبال پراكنده بودند.<sup>10</sup> نخستين اقدام جدي براي سركوب بابك خرم دين در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت.<sup>11</sup> پس از آن، افشين شاهزادة اشروسنه با سمت والي‌گري آذربايجان و ارمنستان در جنگ با خرم‌دينان، قلعة بذ را تسخير و بابك را دستگير كرد.<sup>12</sup> بابك در سامرا به دستور خليفه با شكنجة بسيار به دار آويخته شد (223ق/838م).<sup>13</sup> پس از او نيز جنبش خرم‌دينان ادامه يافت.<sup>14</sup> اگر چه ميزان پايبندي بابك به عقايد خرمي مشخص نيست، اما ادامه و توفيق نسبي جنبش 20 سالة او نه در جاذبه‌هاي اعتقادي، بلكه در وجود زمينه‌هاي اجتماعي و سياسي آن عهد بوده است.<sup>15</sup> توصيف منابع دربارة عقايد خرم دينان، كه آن را مزدكي، مزدايي، رافضي و اباحي و الحادي خوانده‌اند، خالي از تعصب و دشمني نيست.

			انتشار دين اسلام، اختلاف ميان رؤساي خرم دينان، نداشتن روابط محكم با يكديگر، تقسيم به دسته‌هاي كوچك در نواحي مختلف و اختلاف در برخي آراء و تعاليم از دلايل ضعف سياسي آنان است. اعتقاد به تناسخ در ميان آنان بهانه‌اي براي جذب هواخواهان ابومسلم خراساني در شورشي عليه خلفا بود.<sup>16</sup> اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبي آنان آگاهي چنداني به دست نمي‌دهند اما بر مي‌آيد كه بر ابومسلم و نوة او، مشهور به كودك دانا، دعا مي‌خواندند و به شراب و شربت تبرك مي‌كردند.<sup>17</sup> كودكيّه و كردشاهيّه دو دستة بزرگ‌تر خرم‌دينان هستند و فاطميّه، ابومسلميه، سَنباديه، بابكيه، مازياريه و محمره يا سرخ جامگان و ذقوليّه نيز از ديگر فرق خرم‌دينان هستند.

			در ميان جنبش‌هاي دو قرن اول هجري، جنبش خرم‌دينان از حيث زماني و مكاني و كثرت عدد شورشيان و زحمت بر خلفا و عمال ايشان از جنبش‌هاي ديگر مهم‌تر بوده است.

			'''مآخذ:'''

			1- كريستن سن، آرتور. '''''ايران در زمان ساسانيان'''''. ترجمة رشيد ياسمي، تهران: ابن سينا، 1345، ص 338.

			2- مصاحب، غلامحسين. '''''دايرة‌المعارف فارسي'''''. ج 1، تهران: 1345، ذيل خرم‌دينان.

			3- ابن خلدون، عبدالرحمن. '''''مقدمه'''''. كواتزمر، پاريس: 1858، ج3، ص 101.

			4- ابن‌الاثير، عز‌الدين ابوالحسن علي. '''''الكامل في‌التاريخ.''''' به كوشش تورنبرگ، ليدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.

			5- يعقوبي، احمدبن ابي يعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، '''''البلدان'''''. طبع دخويه، ليدن، 1892، ص 275.

			6- مسعودي، علي. '''''التنبيه و الاشراف.''''' به كوشش دخويه، ليدن، 1893م، ص 353.

			7- مينوي، مجتبي. '''''مازيار'''''. تهران: 1312، ص 5.

			8- مقدسي، مطهر. '''''البدأ و التاريخ'''''. به كوشش كلمان هوار، پاريس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثير. ج 6، ص 142.

			9- ابن‌النديم، ابوالفرج محمد بن ابي يعقوب اسحق. '''''الفهرست العلوم'''''. به تحقيق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.

			10- نفيسي، سعيد. '''''بابك خرم‌دين'''''. تهران: 1343، ص 21.

			11- يعقوبي، احمد ابن ابي يعقوب بن جعفر و هب بن واضح، '''''تاريخ يعقوبي'''''. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.

			12- خليفة بن خياط، '''''تاريخ'''''. به كوشش سهيل زكار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسي، ج 6، ص 117-118.

			13- يعقوبي. ج 3، ص 200؛ خليفه. ج 2، ص 788.

			14- صديقي، غلامحسين. '''''جنبش‌هاي ديني ايراني.''''' در قرن‌هاي دوم و سوم هجري. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.

			15- مادلونگ، ويلفرد. '''''فرقه‌هاي اسلامي'''''. ترجمة ابوالقاسم سري، تهران: 1377، ص 19.

			16- شهرستاني، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالكريم. '''''الملل و النحل'''''. به كوشش و. كورتن، لايپزيگ: 1923، ص 185.

			17- نظام‌الملك، ابوعلي حسن بن علي. '''''سياست‌نامه.''''' به اهتمام سيد عبدالكريم خلخالي، تهران: 1310، ص 176.

			حشمت الله عزیزی