خرم دینان 2 - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۰

2025-05-03T19:40:11Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۴۰
خط ۳۱:		خط ۳۱:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی
			[[رده:تاریخ]]
			[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]

Samei: /* مآخذ */

2025-04-26T13:21:47Z

مآخذ

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۱
خط ۲۲:		خط ۲۲:
	== پیوند به بیرون ==		== پیوند به بیرون ==
	خرمدینان، [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86		خرمدینان، [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86

			خرمدینان، [https://www.cgie.org.ir/ دائره المعارف بزرگ اسلامی]، قابل بازیابی از [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/%D8%AE%D8%B1%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86 https://www.cgie.org.ir/fa/article/240728/]

			خرمدینان (خرمدینیه)، [https://rch.ac.ir/ دانشنامه جهان اسلام،] قابل بازیابی از https://rch.ac.ir/article/Details/8532

			خرمدینیان، [https://www.islamical.org/fa/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C دانشنامه آزاد اسلامی اسلامیکال]، قابل بازیابی از [https://www.islamical.org/fa/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86 https://www.islamical.org/fa/]

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی

Samei در ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۶

2025-04-26T13:16:31Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۶
خط ۱۹:		خط ۱۹:
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

			== پیوند به بیرون ==
			خرمدینان، [https://fa.wikifeqh.ir/ ویکی فقه]، قابل بازیابی از https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حشمت الله عزیزی		حشمت الله عزیزی

Samei در ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۴

2025-04-26T13:14:34Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۱۴
خط ۱:		خط ۱:
	'''خرم دینان،''' عنوان فرقه‌ای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند.		'''خرم دینان،''' عنوان فرقه‌ای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند.

	خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> ([[زرتشتی، دین\|زرتشتیان]]) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرة‌المعارف فارسی'''''. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرم‌دینان.</ref> و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است <ref> ابن خلدون، عبدالرحمن. '''''مقدمه'''''. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.</ref> خرم‌دینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)<ref>ابن‌الاثیر، عز‌الدین ابوالحسن علی. '''''الکامل فی‌التاریخ.''''' به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.</ref> قیام کردند و در قیام سنباد<ref> یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، '''''البلدان'''''. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.</ref> حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند <ref>مسعودی، علی. '''''التنبیه و الاشراف.''''' به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.</ref> و بر جرجان غلبه یافتند<ref> مینوی، مجتبی. '''''مازیار'''''. تهران: 1312، ص 5.</ref>. شورش خرم‌دینان در آذربایجان در زمان هارون‌الرشید به سختی سرکوب شد<ref>مقدسی، مطهر. '''''البدأ و التاریخ'''''. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.</ref>. (193ق / 808) بعد از جدال‌های درونی میان خرم‌دینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید<ref>ابن‌الندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. '''''الفهرست العلوم'''''. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.</ref>. (200 ق / 815 م)		خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> ([[زرتشتی، دین\|زرتشتیان]]) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرة‌المعارف فارسی'''''. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرم‌دینان.</ref> و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است <ref> ابن خلدون، عبدالرحمن. '''''مقدمه'''''. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.</ref> [[خرم دینان\|خرم‌دینان]] علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)<ref>ابن‌الاثیر، عز‌الدین ابوالحسن علی. '''''الکامل فی‌التاریخ.''''' به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.</ref> قیام کردند و در قیام سنباد<ref> یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، '''''البلدان'''''. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.</ref> حضور داشته و در [[اصفهان]] و جرجان نیز خروج کردند <ref>مسعودی، علی. '''''التنبیه و الاشراف.''''' به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.</ref> و بر جرجان غلبه یافتند<ref> مینوی، مجتبی. '''''مازیار'''''. تهران: 1312، ص 5.</ref>. شورش [[خرم دینان\|خرم‌دینان]] در آذربایجان در زمان هارون‌الرشید به سختی سرکوب شد<ref>مقدسی، مطهر. '''''البدأ و التاریخ'''''. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.</ref>. (193ق / 808) بعد از جدال‌های درونی میان [[خرم دینان\|خرم‌دینان]] بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری [[خرم دینان]] رسید<ref>ابن‌الندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. '''''الفهرست العلوم'''''. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.</ref>. (200 ق / 815 م)

	خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبوده‌اند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند<ref>نفیسی، سعید. '''''بابک خرم‌دین'''''. تهران: 1343، ص 21.</ref>. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت<ref>یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، '''''تاریخ یعقوبی'''''. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.</ref>. پس از آن، افشین ~~شاهزادهاشروسنه~~ با سمت والی‌گری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با ~~خرم‌دینان،~~ قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد<ref>خلیفهبن خیاط، '''''تاریخ'''''. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.</ref>. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)<ref> یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.</ref>. پس از او نیز جنبش خرم‌دینان ادامه یافت<ref>صدیقی، غلامحسین. '''''جنبش‌های دینی ایرانی.''''' در قرن‌های دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.</ref>. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبه‌های اعتقادی، بلکه در وجود زمینه‌های اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است<ref>مادلونگ، ویلفرد. '''''فرقه‌های اسلامی'''''. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.</ref>. توصیف منابع ~~دربارهعقاید~~ خرم دینان، که آن را مزدکی، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خوانده‌اند، خالی از تعصب و دشمنی نیست.		[[خرم دینان]] منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبوده‌اند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف [[اصفهان]] و سرزمین جبال پراکنده بودند<ref>نفیسی، سعید. '''''بابک خرم‌دین'''''. تهران: 1343، ص 21.</ref>. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت<ref>یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، '''''تاریخ یعقوبی'''''. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.</ref>. پس از آن، افشین شاهزاده اشروسنه با سمت والی‌گری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با [[خرم دینان\|خرم‌دینان]]، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد<ref>خلیفهبن خیاط، '''''تاریخ'''''. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.</ref>. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)<ref> یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.</ref>. پس از او نیز جنبش [[خرم دینان\|خرم‌دینان]] ادامه یافت<ref>صدیقی، غلامحسین. '''''جنبش‌های دینی ایرانی.''''' در قرن‌های دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.</ref>. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبه‌های اعتقادی، بلکه در وجود زمینه‌های اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است<ref>مادلونگ، ویلفرد. '''''فرقه‌های اسلامی'''''. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.</ref>. توصیف منابع درباره عقاید خرم دینان، که آن را [[مزدکی، آئین\|مزدکی]]، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خوانده‌اند، خالی از تعصب و دشمنی نیست.

	انتشار دین ~~اسلام،~~ اختلاف میان رؤسای خرم ~~دینان،~~ نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دسته‌های کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانه‌ای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود<ref>شهرستانی، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. '''''الملل و النحل'''''. به کوشش و. کورتن، لایپزیگ: 1923، ص 185.</ref>. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمی‌دهند اما بر می‌آید که بر ابومسلم و ~~نوهاو،~~ مشهور به کودک دانا، دعا می‌خواندند و به شراب و شربت تبرک می‌کردند<ref>نظام‌الملک، ابوعلی حسن بن علی. '''''سیاست‌نامه.''''' به اهتمام سید عبدالکریم خلخالی، تهران: 1310، ص 176.</ref>. کودکیّه و کردشاهیّه دو ~~دستهبزرگ‌تر~~ خرم‌دینان هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق خرم‌دینان هستند.		انتشار [[اسلام\|دین اسلام]]، اختلاف میان رؤسای [[خرم دینان]]، نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دسته‌های کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانه‌ای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود<ref>شهرستانی، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. '''''الملل و النحل'''''. به کوشش و. کورتن، لایپزیگ: 1923، ص 185.</ref>. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمی‌دهند اما بر می‌آید که بر ابومسلم و نوه او، مشهور به کودک دانا، دعا می‌خواندند و به شراب و شربت تبرک می‌کردند<ref>نظام‌الملک، ابوعلی حسن بن علی. '''''سیاست‌نامه.''''' به اهتمام سید عبدالکریم خلخالی، تهران: 1310، ص 176.</ref>. کودکیّه و کردشاهیّه دو دسته بزرگ‌تر [[خرم دینان\|خرم‌دینان]] هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق [[خرم دینان\|خرم‌دینان]] هستند.

	در میان جنبش‌های دو قرن اول هجری، جنبش خرم‌دینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبش‌های دیگر مهم‌تر بوده است.		در میان جنبش‌های دو قرن اول هجری، جنبش [[خرم دینان\|خرم‌دینان]] از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبش‌های دیگر مهم‌تر بوده است.

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==
	[[خرم دینان]]
			* [[خرم دینان]]
			* [[مزدکی، آئین]]

	== مآخذ ==		== مآخذ ==

Samei در ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۰۴

2025-04-26T13:04:51Z

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 '''خرم دینان،''' عنوان فرقه‌ای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند.
-خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمهرشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرة‌المعارف فارسی'''''. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرم‌دینان.</ref> و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است <ref>  ابن خلدون، عبدالرحمن. '''''مقدمه'''''. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.</ref> خرم‌دینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)<ref>ابن‌الاثیر، عز‌الدین ابوالحسن علی. '''''الکامل فی‌التاریخ.''''' به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.</ref> قیام کردند و در قیام سنباد<ref>   یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، '''''البلدان'''''. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.</ref> حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند <ref>مسعودی، علی. '''''التنبیه و الاشراف.''''' به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.</ref> و بر جرجان غلبه یافتند<ref>  مینوی، مجتبی. '''''مازیار'''''. تهران: 1312، ص 5.</ref>. شورش خرم‌دینان در آذربایجان در زمان هارون‌الرشید به سختی سرکوب شد<ref>مقدسی، مطهر. '''''البدأ و التاریخ'''''. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.</ref>.  (193ق / 808) بعد از جدال‌های درونی میان خرم‌دینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید<ref>ابن‌الندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. '''''الفهرست العلوم'''''. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.</ref>. (200 ق / 815 م)
+خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> ([[زرتشتی، دین|زرتشتیان]]) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرة‌المعارف فارسی'''''. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرم‌دینان.</ref> و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است <ref>  ابن خلدون، عبدالرحمن. '''''مقدمه'''''. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.</ref> خرم‌دینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)<ref>ابن‌الاثیر، عز‌الدین ابوالحسن علی. '''''الکامل فی‌التاریخ.''''' به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.</ref> قیام کردند و در قیام سنباد<ref>   یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، '''''البلدان'''''. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.</ref> حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند <ref>مسعودی، علی. '''''التنبیه و الاشراف.''''' به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.</ref> و بر جرجان غلبه یافتند<ref>  مینوی، مجتبی. '''''مازیار'''''. تهران: 1312، ص 5.</ref>. شورش خرم‌دینان در آذربایجان در زمان هارون‌الرشید به سختی سرکوب شد<ref>مقدسی، مطهر. '''''البدأ و التاریخ'''''. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.</ref>.  (193ق / 808) بعد از جدال‌های درونی میان خرم‌دینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید<ref>ابن‌الندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. '''''الفهرست العلوم'''''. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.</ref>. (200 ق / 815 م)
 خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبوده‌اند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند<ref>نفیسی، سعید. '''''بابک خرم‌دین'''''. تهران: 1343، ص 21.</ref>.  نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت<ref>یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، '''''تاریخ یعقوبی'''''. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.</ref>. پس از آن، افشین شاهزادهاشروسنه با سمت والی‌گری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با خرم‌دینان، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد<ref>خلیفهبن خیاط، '''''تاریخ'''''. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.</ref>. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)<ref>  یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.</ref>.  پس از او نیز جنبش خرم‌دینان ادامه یافت<ref>صدیقی، غلامحسین. '''''جنبش‌های دینی ایرانی.''''' در قرن‌های دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.</ref>.  اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبه‌های اعتقادی، بلکه در وجود زمینه‌های اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است<ref>مادلونگ، ویلفرد. '''''فرقه‌های اسلامی'''''. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.</ref>.  توصیف منابع دربارهعقاید خرم دینان، که آن را مزدکی، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خوانده‌اند، خالی از تعصب و دشمنی نیست.
@@ خط ۸: / خط ۸: @@
 در میان جنبش‌های دو قرن اول هجری، جنبش خرم‌دینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبش‌های دیگر مهم‌تر بوده است.

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''خرم دینان،''' عنوان فرقه‌ای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند. خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمهرشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338. (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی...» ایجاد کرد

2025-04-26T13:03:07Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''خرم دینان،''' عنوان فرقه‌ای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند. خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمهرشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''خرم دینان،''' عنوان فرقه‌ای دینی ایرانی که بر ضد خلفای عباسی برپا خاستند.

خرم دین ترکیبی است فارسی به مانند به دینان <ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمهرشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1345، ص 338.</ref> (زرتشتیان) که بر خلاف نظر برخی از روستای خرّم اردبیل گرفته نشده<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایرة‌المعارف فارسی'''''. ج 1، تهران: 1345، ذیل خرم‌دینان.</ref> و عنوان دینی است که از 118ق / 736م در منابع آمده است <ref> ابن خلدون، عبدالرحمن. '''''مقدمه'''''. کواتزمر، پاریس: 1858، ج3، ص 101.</ref> خرم‌دینان علیه عباسیان و به خونخواهی ابومسلم خراسانی (137ق / 754م)<ref>ابن‌الاثیر، عز‌الدین ابوالحسن علی. '''''الکامل فی‌التاریخ.''''' به کوشش تورنبرگ، لیدن، 1851-1876، ج 6، ص 39.</ref> قیام کردند و در قیام سنباد<ref> یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح، '''''البلدان'''''. طبع دخویه، لیدن، 1892، ص 275.</ref> حضور داشته و در اصفهان و جرجان نیز خروج کردند <ref>مسعودی، علی. '''''التنبیه و الاشراف.''''' به کوشش دخویه، لیدن، 1893م، ص 353.</ref> و بر جرجان غلبه یافتند<ref> مینوی، مجتبی. '''''مازیار'''''. تهران: 1312، ص 5.</ref>. شورش خرم‌دینان در آذربایجان در زمان هارون‌الرشید به سختی سرکوب شد<ref>مقدسی، مطهر. '''''البدأ و التاریخ'''''. به کوشش کلمان هوار، پاریس، 1907م، ج 6، ص 103؛ ابن اثیر. ج 6، ص 142.</ref>. (193ق / 808) بعد از جدال‌های درونی میان خرم‌دینان بر سر ریاست در بَذ، از مناطق کوهستانی مراغه، بابک خرّمی به رهبری خرم دینان رسید<ref>ابن‌الندیم، ابوالفرج محمد بن ابی یعقوب اسحق. '''''الفهرست العلوم'''''. به تحقیق رضا تجدد، چاپ تهران، 1356، ص 406-407.</ref>. (200 ق / 815 م)

خرم دینان منحصر به پیروان بابک در آذربایجان نبوده‌اند بلکه در نواحی دیگر ایران خصوصاً در مرکز و اطراف اصفهان و سرزمین جبال پراکنده بودند<ref>نفیسی، سعید. '''''بابک خرم‌دین'''''. تهران: 1343، ص 21.</ref>. نخستین اقدام جدی برای سرکوب بابک خرم دین در زمان مأمون (204 ق / 819) صورت گرفت<ref>یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب بن جعفر و هب بن واضح، '''''تاریخ یعقوبی'''''. نجف: 1358ق، ج 3، ص 189.</ref>. پس از آن، افشین شاهزادهاشروسنه با سمت والی‌گری آذربایجان و ارمنستان در جنگ با خرم‌دینان، قلعهبذ را تسخیر و بابک را دستگیر کرد<ref>خلیفهبن خیاط، '''''تاریخ'''''. به کوشش سهیل زکار، دمشق: 1968م، ج 2، ص 788؛ مقدسی، ج 6، ص 117-118.</ref>. بابک در سامرا به دستور خلیفه با شکنجه بسیار به دار آویخته شد (223ق/838م)<ref> یعقوبی. ج 3، ص 200؛ خلیفه. ج 2، ص 788.</ref>. پس از او نیز جنبش خرم‌دینان ادامه یافت<ref>صدیقی، غلامحسین. '''''جنبش‌های دینی ایرانی.''''' در قرن‌های دوم و سوم هجری. تهران: پاژنگ، 1372، ص 323، 325.</ref>. اگر چه میزان پایبندی بابک به عقاید خرمی مشخص نیست، اما ادامه و توفیق نسبی جنبش 20 سالهاو نه در جاذبه‌های اعتقادی، بلکه در وجود زمینه‌های اجتماعی و سیاسی آن عهد بوده است<ref>مادلونگ، ویلفرد. '''''فرقه‌های اسلامی'''''. ترجمهابوالقاسم سری، تهران: 1377، ص 19.</ref>. توصیف منابع دربارهعقاید خرم دینان، که آن را مزدکی، مزدایی، رافضی و اباحی و الحادی خوانده‌اند، خالی از تعصب و دشمنی نیست.

انتشار دین اسلام، اختلاف میان رؤسای خرم دینان، نداشتن روابط محکم با یکدیگر، تقسیم به دسته‌های کوچک در نواحی مختلف و اختلاف در برخی آراء و تعالیم از دلایل ضعف سیاسی آنان است. اعتقاد به تناسخ در میان آنان بهانه‌ای برای جذب هواخواهان ابومسلم خراسانی در شورشی علیه خلفا بود<ref>شهرستانی، ابوافتح محمد بن ابوالقاسم عبدالکریم. '''''الملل و النحل'''''. به کوشش و. کورتن، لایپزیگ: 1923، ص 185.</ref>. اگر چه منابع از آداب و رسوم مذهبی آنان آگاهی چندانی به دست نمی‌دهند اما بر می‌آید که بر ابومسلم و نوهاو، مشهور به کودک دانا، دعا می‌خواندند و به شراب و شربت تبرک می‌کردند<ref>نظام‌الملک، ابوعلی حسن بن علی. '''''سیاست‌نامه.''''' به اهتمام سید عبدالکریم خلخالی، تهران: 1310، ص 176.</ref>. کودکیّه و کردشاهیّه دو دستهبزرگ‌تر خرم‌دینان هستند و فاطمیّه، ابومسلمیه، سَنبادیه، بابکیه، مازیاریه و محمره یا سرخ جامگان و ذقولیّه نیز از دیگر فرق خرم‌دینان هستند.

در میان جنبش‌های دو قرن اول هجری، جنبش خرم‌دینان از حیث زمانی و مکانی و کثرت عدد شورشیان و زحمت بر خلفا و عمال ایشان از جنبش‌های دیگر مهم‌تر بوده است.