https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%88_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C 2026-06-16T06:08:44Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.43.1 https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%88_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C&diff=7795&oldid=prev 2025-05-10T10:57:38Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۵۷</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>داروشناسی و داروسازی، از سابقه پرداختن ایرانیان به داروشناسی و داروسازی، پیش از تأسیس بیمارستان [[گندی شاپور|جندی شاپور]] آگاهی اندکی داریم. اما بی‌تردید این رشته، مدت‌ها پیش از آنکه اردشیر و شاهپور ساسانی در سده 3م به گردآوری و ترجمه آثار علمی هندی و یونانی بپردازند، در [[ایران]] رواج داشته است. مزدا پرستان بر آن بوده‌اند که اورمزد برای درمان هر بیماری دست کم یک گیاه آفریده است. در سفرنامه منسوب به فیثاغورث به بهره گیری زردشت از «داروی گیاهی» و «داروی خواب آور» اشاره شده و در یَسنا و یشت‌ها نیز از گیاه هوم با صفت «نیک درمان دهنده»، «دور دارنده مرگ» و «نیرو دهنده» یاد شده است. در ایران باستان نیز گیاه‌پزشک یکی از طبقات پزشکان به شمار می‌آمده است. در دوره اسلامی برخلاف پزشکی که از سنت پزشکی یونان تأثیر گرفته بود، داروشناسی و داروسازی بیشتر رنگ و بویی ایرانی و گاه هندی داشت. زیرا از یک سو بسیاری از داروهای یاد شده در آثار یونانیان در سرزمین‌های شرقی یافت نمی‌شد و از سوی دیگر در شرایط اقلیمی متنوع ایران و هند گیاهان دارویی بسیاری می‌رویید که یونانیان حتی از وجود آنها آگاهی نداشتند. به همین دلیل حتی در آثار عربی نوشته شده در دورترین سرزمین‌های اسلامی نسبت به ایران (تونس، مراکش و اسپانیا)، مانند الاعتماد فی الادویه المفرده ابن جزار، الأدویه المفرده غافقی، الجامع لمفردات ابن بیطار و کشف الرموز ابن حمادوش نسبت واژگان فنی و نام‌های فارسی داروها به مراتب بیش از یونانی و حتی بیش از عربی بود. این نکته از تأثیر عمیق سنت داروشناسی و داروسازی ایران باستان بر علوم دوره اسلامی حکایت دارد. برخی از اصطلاحات فارسی بدین قرار است: جُوارِش (معرب گوارش= خوردنی گوارا، نام عمومی برخی داروهای ترکیبی مانند گوارش شهریاران، فیروزنوش و خسروی)؛ سکنجبین (= سُک + انگبین= سرکه + عسل)، آب زن (ظرف بزرگی که در آن دارو می‌ریختند و در آن می‌نشستند). در بیمارستان‌های بزرگ دوره اسلامی نیز به تقلید از بیمارستان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جندی‌شاپور، </del>داروخانه‌ای همراه با بخش داروسازی وجود داشت که رئیس آن را مهتر شرابخانه (رئیس داروخانه) و متصدی بخش داروها را شرابدار می‌نامیدند.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>داروشناسی و داروسازی، از سابقه پرداختن ایرانیان به داروشناسی و داروسازی، پیش از تأسیس بیمارستان [[گندی شاپور|جندی شاپور]] آگاهی اندکی داریم. اما بی‌تردید این رشته، مدت‌ها پیش از آنکه اردشیر و شاهپور ساسانی در سده 3م به گردآوری و ترجمه آثار علمی هندی و یونانی بپردازند، در [[ایران]] رواج داشته است. مزدا پرستان بر آن بوده‌اند که اورمزد برای درمان هر بیماری دست کم یک گیاه آفریده است. در سفرنامه منسوب به فیثاغورث به بهره گیری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[زرتشت|</ins>زردشت<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>از «داروی گیاهی» و «داروی خواب آور» اشاره شده و در یَسنا و یشت‌ها نیز از گیاه هوم با صفت «نیک درمان دهنده»، «دور دارنده مرگ» و «نیرو دهنده» یاد شده است. در ایران باستان نیز گیاه‌پزشک یکی از طبقات پزشکان به شمار می‌آمده است. در دوره اسلامی برخلاف پزشکی که از سنت پزشکی یونان تأثیر گرفته بود، داروشناسی و داروسازی بیشتر رنگ و بویی ایرانی و گاه هندی داشت. زیرا از یک سو بسیاری از داروهای یاد شده در آثار یونانیان در سرزمین‌های شرقی یافت نمی‌شد و از سوی دیگر در شرایط اقلیمی متنوع ایران و هند گیاهان دارویی بسیاری می‌رویید که یونانیان حتی از وجود آنها آگاهی نداشتند. به همین دلیل حتی در آثار عربی نوشته شده در دورترین سرزمین‌های اسلامی نسبت به ایران (تونس، مراکش و اسپانیا)، مانند الاعتماد فی الادویه المفرده ابن جزار، الأدویه المفرده غافقی، الجامع لمفردات ابن بیطار و کشف الرموز ابن حمادوش نسبت واژگان فنی و نام‌های فارسی داروها به مراتب بیش از یونانی و حتی بیش از عربی بود. این نکته از تأثیر عمیق سنت داروشناسی و داروسازی ایران باستان بر علوم دوره اسلامی حکایت دارد. برخی از اصطلاحات فارسی بدین قرار است: جُوارِش (معرب گوارش= خوردنی گوارا، نام عمومی برخی داروهای ترکیبی مانند گوارش شهریاران، فیروزنوش و خسروی)؛ سکنجبین (= سُک + انگبین= سرکه + عسل)، آب زن (ظرف بزرگی که در آن دارو می‌ریختند و در آن می‌نشستند). در بیمارستان‌های بزرگ دوره اسلامی نیز به تقلید از بیمارستان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[گندی شاپور|جندی‌شاپور]]، </ins>داروخانه‌ای همراه با بخش داروسازی وجود داشت که رئیس آن را مهتر شرابخانه (رئیس داروخانه) و متصدی بخش داروها را شرابدار می‌نامیدند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در داروشناسی قدیم، داروهایی را که به صورت طبیعی یافت می‌شد مفرد (مجموعه آنها را: ادویه مفرده) می‌نامیدند. اما همواره برای افزایش کارآیی دارو و نیز کاهش عوارض جانبی برخی داروهای مفرد، لازم بود که چند دارو را با هم بیامیزند تا داروی مرکبی پدید آید. کتاب‌هایی که در فن ساخت داروهای ترکیبی نوشته می‌شد عنوان عمومی قَراباذین داشت. شاپور بن سهل (د 255ق) آخرین رئیس شناخته شده بیمارستان جندی شاپور، قراباذینی نوشت که تا مدت‌ها مهم‌ترین مأخذ داروسازان دوره اسلامی بود. چند سال بعد ابن سرابیون که به احتمال قوی یکی از شاگردان مکتب جندی شاپور بود نیمی از کُنّاش (=مجموعه طبی) خود را به این فن اختصاص داد. در همان سال‌ها روایت عربی رساله اَبْدال الادویه (در مورد جایگزینی داروها) نوشته شخصیتی مرموز به نام بَدیغورس رواجی شگرف یافت. در این اثر شمار قابل توجهی از داروهای محلی ایرانی (مثلا کرمانی) آ‏مده است. [[زکریا رازی|رازی]]* پزشک برجسته ایرانی در اواخر سده 3ق/9م جلد 20 و 21 کتاب مشهور خود الحاوی را به شناخت داروهای مفرد اختصاص داد که کامل‌ترین فرهنگ داروشناسی تا آن زمان بود. وی تکنگاری‌هایی درباره مجموعه‌های خاص دارویی (مانند پادزهرها و جز آن) و آثاری درباره داروسازی و کاربرد داروهای ترکیبی نوشت. [[علی بن عباس اهوازی|اهوازی]]* در کامل الصِناعه در ضمن یادکرد بیماری‌ها و [[ابن سینا، پزشک|ابن سینا]] در بخش پایانی القانون به تفصیل از ترکیب داروهای مختلف یاد کردند. [[ابن سینا، پزشک|ابن سینا]]* همچنین در کتاب دوم القانون به نحوی ستایش برانگیز خواص داروهای ساده را دسته بندی کرد. ابومنصور موفق هروی در 447ق <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الأبنیه عن حقائق الأدویه</del>* را نوشت که نخستین رساله داروشناسی به زبان فارسی در دوره اسلامی به شمار می‌آید. [[سید اسماعیل بن حسین جرجانی|جرجانی]]* در بخش‌هایی از دو کتاب فارسی ذخیره خوارزمشاهی و الاغراض الطبیه داروهای ترکیبی جدیدی را ارائه کرد. از این پس داروشناسان اندلسی با بهره گیری از آثار داروشناسان ایرانی یاد شده آثار مهمی نوشتند که بر آثار فارسی داروشناسی دوره‌های بعدی چون اختیارات بدیعی حاج زین العطار شیرازی، تحفه حکیم محمد مؤمن تنکابنی و مخزن الأدویه عقیلی علوی شیرازی (یا خراسانی) تأثیری بسزا گذاشت&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. «تاریخ پزشکی» و «دوره انتقال علوم» در '''''تاریخ جامع ایران''''' (زیر چاپ).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. '''''کارنامه پزشکی ایران''''' (زیر چاپ).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. «ایران» (علوم)، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;سجادی، صادق. «بیمارستان»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 13 (زیر چاپ).&lt;/ref&gt;.   </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در داروشناسی قدیم، داروهایی را که به صورت طبیعی یافت می‌شد مفرد (مجموعه آنها را: ادویه مفرده) می‌نامیدند. اما همواره برای افزایش کارآیی دارو و نیز کاهش عوارض جانبی برخی داروهای مفرد، لازم بود که چند دارو را با هم بیامیزند تا داروی مرکبی پدید آید. کتاب‌هایی که در فن ساخت داروهای ترکیبی نوشته می‌شد عنوان عمومی قَراباذین داشت. شاپور بن سهل (د 255ق) آخرین رئیس شناخته شده بیمارستان جندی شاپور، قراباذینی نوشت که تا مدت‌ها مهم‌ترین مأخذ داروسازان دوره اسلامی بود. چند سال بعد ابن سرابیون که به احتمال قوی یکی از شاگردان مکتب جندی شاپور بود نیمی از کُنّاش (=مجموعه طبی) خود را به این فن اختصاص داد. در همان سال‌ها روایت عربی رساله اَبْدال الادویه (در مورد جایگزینی داروها) نوشته شخصیتی مرموز به نام بَدیغورس رواجی شگرف یافت. در این اثر شمار قابل توجهی از داروهای محلی ایرانی (مثلا کرمانی) آ‏مده است. [[زکریا رازی|رازی]]* پزشک برجسته ایرانی در اواخر سده 3ق/9م جلد 20 و 21 کتاب مشهور خود الحاوی را به شناخت داروهای مفرد اختصاص داد که کامل‌ترین فرهنگ داروشناسی تا آن زمان بود. وی تکنگاری‌هایی درباره مجموعه‌های خاص دارویی (مانند پادزهرها و جز آن) و آثاری درباره داروسازی و کاربرد داروهای ترکیبی نوشت. [[علی بن عباس اهوازی|اهوازی]]* در کامل الصِناعه در ضمن یادکرد بیماری‌ها و [[ابن سینا، پزشک|ابن سینا]] در بخش پایانی القانون به تفصیل از ترکیب داروهای مختلف یاد کردند. [[ابن سینا، پزشک|ابن سینا]]* همچنین در کتاب دوم القانون به نحوی ستایش برانگیز خواص داروهای ساده را دسته بندی کرد. ابومنصور موفق هروی در 447ق <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">  </ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;nowiki&gt;</ins>*<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;/nowiki&gt; </ins>را نوشت که نخستین رساله داروشناسی به زبان فارسی در دوره اسلامی به شمار می‌آید. [[سید اسماعیل بن حسین جرجانی|جرجانی]]* در بخش‌هایی از دو کتاب فارسی ذخیره <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[خوارزمشاهیان|</ins>خوارزمشاهی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و الاغراض الطبیه داروهای ترکیبی جدیدی را ارائه کرد. از این پس داروشناسان اندلسی با بهره گیری از آثار داروشناسان ایرانی یاد شده آثار مهمی نوشتند که بر آثار فارسی داروشناسی دوره‌های بعدی چون اختیارات بدیعی حاج زین العطار شیرازی، تحفه حکیم محمد مؤمن تنکابنی و مخزن الأدویه عقیلی علوی شیرازی (یا خراسانی) تأثیری بسزا گذاشت&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. «تاریخ پزشکی» و «دوره انتقال علوم» در '''''تاریخ جامع ایران''''' (زیر چاپ).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. '''''کارنامه پزشکی ایران''''' (زیر چاپ).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. «ایران» (علوم)، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;سجادی، صادق. «بیمارستان»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 13 (زیر چاپ).&lt;/ref&gt;.   </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l11">خط ۱۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۳:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[ایران]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[ایران]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[گندی شاپور]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[گندی شاپور]]</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[الابنیه عن حقائق الادویه]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l20">خط ۲۰:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۳:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یونس كرامتی</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:علوم و فنون]]</ins></div></td></tr> </table>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%88_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C&diff=6925&oldid=prev 2025-05-07T18:08:13Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۰۸</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l13">خط ۱۳:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۳:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;references /&gt;</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یونس كرامتی</ins></div></td></tr> <!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-6924:rev-6925:php=table --> </table>

Nazli https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%88_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C&diff=6924&oldid=prev 2025-05-07T18:07:50Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۰۷</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>داروشناسی و داروسازی، از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سابقة </del>پرداختن ایرانیان به داروشناسی و داروسازی، پیش از تأسیس بیمارستان [[گندی شاپور|جندی شاپور]] آگاهی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اندكی </del>داریم. اما بی‌تردید این رشته، مدت‌ها پیش از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آنكه </del>اردشیر و شاهپور ساسانی در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سدة </del>3م به گردآوری و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمة </del>آثار علمی هندی و یونانی بپردازند، در ایران رواج داشته است. مزدا پرستان بر آن بوده‌اند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>اورمزد برای درمان هر بیماری دست <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كم یك </del>گیاه آفریده است. در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سفرنامة </del>منسوب به فیثاغورث به بهره گیری زردشت از «داروی گیاهی» و «داروی خواب آور» اشاره شده و در یَسنا و یشت‌ها نیز از گیاه هوم با صفت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«نیك </del>درمان دهنده»، «دور <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دارندة </del>مرگ» و «نیرو دهنده» یاد شده است. در ایران باستان نیز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گیاه‌پزشك یكی </del>از طبقات <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پزشكان </del>به شمار می‌آمده است. در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورة </del>اسلامی برخلاف <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پزشكی كه </del>از سنت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پزشكی </del>یونان تأثیر گرفته بود، داروشناسی و داروسازی بیشتر رنگ و بویی ایرانی و گاه هندی داشت. زیرا از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یك </del>سو بسیاری از داروهای یاد شده در آثار یونانیان در سرزمین‌های شرقی یافت نمی‌شد و از سوی دیگر در شرایط اقلیمی متنوع ایران و هند گیاهان دارویی بسیاری می‌رویید <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>یونانیان حتی از وجود آنها آگاهی نداشتند. به همین دلیل حتی در آثار عربی نوشته شده در دورترین سرزمین‌های اسلامی نسبت به ایران (تونس، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مراكش </del>و اسپانیا)، مانند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>الاعتماد فی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الادویة المفردة'' </del>ابن جزار، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''الأدویة المفردة'' </del>غافقی، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>الجامع لمفردات<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>ابن بیطار و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''كشف </del>الرموز<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''  ابن </del>حمادوش نسبت واژگان فنی و نام‌های فارسی داروها به مراتب بیش از یونانی و حتی بیش از عربی بود. این <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نكته </del>از تأثیر عمیق سنت داروشناسی و داروسازی ایران باستان بر علوم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورة </del>اسلامی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حكایت </del>دارد. برخی از اصطلاحات فارسی بدین قرار است: جُوارِش (معرب گوارش= خوردنی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گوارا،  </del>نام عمومی برخی داروهای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تركیبی </del>مانند گوارش شهریاران، فیروزنوش و خسروی)؛ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سكنجبین </del>(= <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سُك </del>+ انگبین= <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سركه </del>+ عسل)، آب زن (ظرف بزرگی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>در آن دارو می‌ریختند و در آن می‌نشستند). در بیمارستان‌های بزرگ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورة </del>اسلامی نیز به تقلید از بیمارستان جندی‌شاپور، داروخانه‌ای همراه با بخش داروسازی وجود داشت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>رئیس آن را مهتر شرابخانه (رئیس داروخانه) و متصدی بخش داروها را شرابدار می‌نامیدند.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>داروشناسی و داروسازی، از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سابقه </ins>پرداختن ایرانیان به داروشناسی و داروسازی، پیش از تأسیس بیمارستان [[گندی شاپور|جندی شاپور]] آگاهی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اندکی </ins>داریم. اما بی‌تردید این رشته، مدت‌ها پیش از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آنکه </ins>اردشیر و شاهپور ساسانی در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سده </ins>3م به گردآوری و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه </ins>آثار علمی هندی و یونانی بپردازند، در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>رواج داشته است. مزدا پرستان بر آن بوده‌اند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>اورمزد برای درمان هر بیماری دست <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کم یک </ins>گیاه آفریده است. در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سفرنامه </ins>منسوب به فیثاغورث به بهره گیری زردشت از «داروی گیاهی» و «داروی خواب آور» اشاره شده و در یَسنا و یشت‌ها نیز از گیاه هوم با صفت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«نیک </ins>درمان دهنده»، «دور <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دارنده </ins>مرگ» و «نیرو دهنده» یاد شده است. در ایران باستان نیز <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گیاه‌پزشک یکی </ins>از طبقات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پزشکان </ins>به شمار می‌آمده است. در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>اسلامی برخلاف <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پزشکی که </ins>از سنت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پزشکی </ins>یونان تأثیر گرفته بود، داروشناسی و داروسازی بیشتر رنگ و بویی ایرانی و گاه هندی داشت. زیرا از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یک </ins>سو بسیاری از داروهای یاد شده در آثار یونانیان در سرزمین‌های شرقی یافت نمی‌شد و از سوی دیگر در شرایط اقلیمی متنوع ایران و هند گیاهان دارویی بسیاری می‌رویید <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>یونانیان حتی از وجود آنها آگاهی نداشتند. به همین دلیل حتی در آثار عربی نوشته شده در دورترین سرزمین‌های اسلامی نسبت به ایران (تونس، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مراکش </ins>و اسپانیا)، مانند الاعتماد فی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الادویه المفرده </ins>ابن جزار، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الأدویه المفرده </ins>غافقی، الجامع لمفردات ابن بیطار و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کشف </ins>الرموز <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابن </ins>حمادوش نسبت واژگان فنی و نام‌های فارسی داروها به مراتب بیش از یونانی و حتی بیش از عربی بود. این <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نکته </ins>از تأثیر عمیق سنت داروشناسی و داروسازی ایران باستان بر علوم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>اسلامی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حکایت </ins>دارد. برخی از اصطلاحات فارسی بدین قرار است: جُوارِش (معرب گوارش= خوردنی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گوارا، </ins>نام عمومی برخی داروهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترکیبی </ins>مانند گوارش شهریاران، فیروزنوش و خسروی)؛ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سکنجبین </ins>(= <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سُک </ins>+ انگبین= <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سرکه </ins>+ عسل)، آب زن (ظرف بزرگی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>در آن دارو می‌ریختند و در آن می‌نشستند). در بیمارستان‌های بزرگ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>اسلامی نیز به تقلید از بیمارستان جندی‌شاپور، داروخانه‌ای همراه با بخش داروسازی وجود داشت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>رئیس آن را مهتر شرابخانه (رئیس داروخانه) و متصدی بخش داروها را شرابدار می‌نامیدند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در داروشناسی قدیم، داروهایی را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>به صورت طبیعی یافت می‌شد مفرد (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مجموعة </del>آنها را: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادویة مفردة</del>) می‌نامیدند. اما همواره برای افزایش <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كارآیی </del>دارو و نیز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاهش </del>عوارض جانبی برخی داروهای مفرد، لازم بود <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>چند دارو را با هم بیامیزند تا داروی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مركبی </del>پدید آید. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب‌هایی كه </del>در فن ساخت داروهای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تركیبی </del>نوشته می‌شد عنوان عمومی قَراباذین داشت. شاپور بن سهل (د 255ق) آخرین رئیس شناخته <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شدة </del>بیمارستان جندی شاپور، قراباذینی نوشت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>تا مدت‌ها مهم‌ترین مأخذ داروسازان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورة </del>اسلامی بود. چند سال بعد ابن سرابیون <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>به احتمال قوی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یكی </del>از شاگردان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مكتب </del>جندی شاپور بود نیمی از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كُنّاش </del>(=<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مجموعة </del>طبی) خود را به این فن اختصاص داد. در همان سال‌ها روایت عربی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رسالة ''</del>اَبْدال <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الادویة'' </del>(در مورد جایگزینی داروها) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نوشتة </del>شخصیتی مرموز به نام بَدیغورس رواجی شگرف یافت. در این اثر شمار قابل توجهی از داروهای محلی ایرانی (مثلا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرمانی</del>) آ‏مده است. رازی* <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پزشك برجستة </del>ایرانی در اواخر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سدة </del>3ق/9م جلد 20 و 21 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب </del>مشهور خود <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>الحاوی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>را به شناخت داروهای مفرد اختصاص داد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه كامل‌ترین </del>فرهنگ داروشناسی تا آن زمان بود. وی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تكنگاری‌هایی دربارة </del>مجموعه‌های خاص دارویی (مانند پادزهرها و جز آن) و آثاری <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دربارة </del>داروسازی و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاربرد </del>داروهای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تركیبی </del>نوشت. اهوازی* در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''كامل الصِناعة'' </del>در ضمن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یادكرد بیماریها </del>و ابن سینا در بخش پایانی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>القانون<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>به تفصیل از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تركیب </del>داروهای مختلف یاد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كردند</del>. ابن سینا* همچنین در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب </del>دوم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>القانون<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>به نحوی ستایش برانگیز خواص داروهای ساده را دسته بندی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد</del>. ابومنصور موفق هروی در 447ق <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''الأبنیة </del>عن حقائق <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الأدویة''</del>* را نوشت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>نخستین <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رسالة </del>داروشناسی به زبان فارسی در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دورة </del>اسلامی به شمار می‌آید. جرجانی* در بخش‌هایی از دو <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب </del>فارسی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ذخیرة </del>خوارزمشاهی و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>الاغراض <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الطبیة'' </del>داروهای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تركیبی </del>جدیدی را ارائه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد</del>. از این پس داروشناسان اندلسی با بهره گیری از آثار داروشناسان ایرانی یاد شده آثار مهمی نوشتند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>بر آثار فارسی داروشناسی دوره‌های بعدی چون <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>اختیارات بدیعی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>حاج زین العطار شیرازی، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>تحفه<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''  حكیم </del>محمد مؤمن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تنكابنی </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>مخزن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الأدویة'' </del>عقیلی علوی شیرازی (یا خراسانی) تأثیری بسزا گذاشت.   </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در داروشناسی قدیم، داروهایی را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>به صورت طبیعی یافت می‌شد مفرد (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مجموعه </ins>آنها را: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادویه مفرده</ins>) می‌نامیدند. اما همواره برای افزایش <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کارآیی </ins>دارو و نیز <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاهش </ins>عوارض جانبی برخی داروهای مفرد، لازم بود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>چند دارو را با هم بیامیزند تا داروی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مرکبی </ins>پدید آید. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب‌هایی که </ins>در فن ساخت داروهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترکیبی </ins>نوشته می‌شد عنوان عمومی قَراباذین داشت. شاپور بن سهل (د 255ق) آخرین رئیس شناخته <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شده </ins>بیمارستان جندی شاپور، قراباذینی نوشت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>تا مدت‌ها مهم‌ترین مأخذ داروسازان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>اسلامی بود. چند سال بعد ابن سرابیون <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>به احتمال قوی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یکی </ins>از شاگردان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مکتب </ins>جندی شاپور بود نیمی از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کُنّاش </ins>(=<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مجموعه </ins>طبی) خود را به این فن اختصاص داد. در همان سال‌ها روایت عربی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رساله </ins>اَبْدال <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الادویه </ins>(در مورد جایگزینی داروها) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نوشته </ins>شخصیتی مرموز به نام بَدیغورس رواجی شگرف یافت. در این اثر شمار قابل توجهی از داروهای محلی ایرانی (مثلا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرمانی</ins>) آ‏مده است. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[زکریا رازی|</ins>رازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>* <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پزشک برجسته </ins>ایرانی در اواخر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سده </ins>3ق/9م جلد 20 و 21 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب </ins>مشهور خود الحاوی را به شناخت داروهای مفرد اختصاص داد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که کامل‌ترین </ins>فرهنگ داروشناسی تا آن زمان بود. وی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تکنگاری‌هایی درباره </ins>مجموعه‌های خاص دارویی (مانند پادزهرها و جز آن) و آثاری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درباره </ins>داروسازی و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاربرد </ins>داروهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترکیبی </ins>نوشت. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[علی بن عباس </ins>اهوازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|اهوازی]]</ins>* در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کامل الصِناعه </ins>در ضمن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یادکرد بیماری‌ها </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابن سینا، پزشک|</ins>ابن سینا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در بخش پایانی القانون به تفصیل از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترکیب </ins>داروهای مختلف یاد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کردند</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابن سینا، پزشک|</ins>ابن سینا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>* همچنین در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب </ins>دوم القانون به نحوی ستایش برانگیز خواص داروهای ساده را دسته بندی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد</ins>. ابومنصور موفق هروی در 447ق <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الأبنیه </ins>عن حقائق <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الأدویه</ins>* را نوشت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>نخستین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رساله </ins>داروشناسی به زبان فارسی در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>اسلامی به شمار می‌آید. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[سید اسماعیل بن حسین جرجانی|</ins>جرجانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>* در بخش‌هایی از دو <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب </ins>فارسی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ذخیره </ins>خوارزمشاهی و الاغراض <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الطبیه </ins>داروهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترکیبی </ins>جدیدی را ارائه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد</ins>. از این پس داروشناسان اندلسی با بهره گیری از آثار داروشناسان ایرانی یاد شده آثار مهمی نوشتند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>بر آثار فارسی داروشناسی دوره‌های بعدی چون اختیارات بدیعی حاج زین العطار شیرازی، تحفه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حکیم </ins>محمد مؤمن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تنکابنی </ins>و مخزن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الأدویه </ins>عقیلی علوی شیرازی (یا خراسانی) تأثیری بسزا گذاشت<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. «تاریخ پزشکی» و «دوره انتقال علوم» در '''''تاریخ جامع ایران''''' (زیر چاپ).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. '''''کارنامه پزشکی ایران''''' (زیر چاپ).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کرامتی، یونس. «ایران» (علوم)، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;سجادی، صادق. «بیمارستان»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 13 (زیر چاپ).&lt;/ref&gt;</ins>.   </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''مآخذ''': </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1.     كرامتی، یونس. «تاریخ پزشكی» و «دورة انتقال علوم» در '''''تاریخ جامع </del>ایران<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''''' (زیر چاپ).</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[سید اسماعیل بن حسین جرجانی]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ابن سینا، پزشک]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[علی بن عباس اهوازی]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[زکریا رازی]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[گندی شاپور]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2.     كرامتی، یونس. '''كارنامة پزشكی ایران''' (زیر چاپ).</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3.     كرامتی، یونس. «ایران» (علوم)، '''''دایرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 10.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4.     سجادی، صادق. «بیمارستان»، '''''دایرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 13 (زیر چاپ).</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یونس کرامتی</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-6089:rev-6924:php=table --> </table>

Nazli https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%88_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C&diff=6089&oldid=prev 2025-05-05T09:35:07Z

<p></p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%88_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C&amp;diff=6089&amp;oldid=1639">نمایش تغییرات</a>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%88_%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C&diff=1639&oldid=prev 2024-08-22T05:04:48Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «داروشناسي و داروسازي، از سابقة پرداختن ايرانيان به داروشناسي و داروسازي، پيش از تأسيس بيمارستان جندي شاپور آگاهي اندكي داريم. اما بي‌ترديد اين رشته، مدت‌ها پيش از آنكه اردشير و شاهپور ساساني در سدة 3م به گردآوري و ترجمة آثار علمي هندي و يونا...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>داروشناسي و داروسازي، از سابقة پرداختن ايرانيان به داروشناسي و داروسازي، پيش از تأسيس بيمارستان جندي شاپور آگاهي اندكي داريم. اما بي‌ترديد اين رشته، مدت‌ها پيش از آنكه اردشير و شاهپور ساساني در سدة 3م به گردآوري و ترجمة آثار علمي هندي و يوناني بپردازند، در ايران رواج داشته است. مزدا پرستان بر آن بوده‌اند كه اورمزد براي درمان هر بيماري دست كم يك گياه آفريده است. در سفرنامة منسوب به فيثاغورث به بهره گيري زردشت از «داروي گياهي» و «داروي خواب آور» اشاره شده و در يَسنا و يشت‌ها نيز از گياه هوم با صفت «نيك درمان دهنده»، «دور دارندة مرگ» و «نيرو دهنده» ياد شده است. در ايران باستان نيز گياه‌پزشك يكي از طبقات پزشكان به شمار مي‌آمده است. در دورة اسلامي برخلاف پزشكي كه از سنت پزشكي يونان تأثير گرفته بود، داروشناسي و داروسازي بيشتر رنگ و بويي ايراني و گاه هندي داشت. زيرا از يك سو بسياري از داروهاي ياد شده در آثار يونانيان در سرزمين‌هاي شرقي يافت نمي‌شد و از سوي ديگر در شرايط اقليمي متنوع ايران و هند گياهان دارويي بسياري مي‌روييد كه يونانيان حتي از وجود آنها آگاهي نداشتند. به همين دليل حتي در آثار عربي نوشته شده در دورترين سرزمين‌هاي اسلامي نسبت به ايران (تونس، مراكش و اسپانيا)، مانند &#039;&#039;الاعتماد في الادوية المفردة&#039;&#039; ابن جزار، &#039;&#039;الأدوية المفردة&#039;&#039; غافقي، &#039;&#039;الجامع لمفردات&#039;&#039; ابن بيطار و &#039;&#039;كشف الرموز&#039;&#039;  ابن حمادوش نسبت واژگان فني و نام‌هاي فارسي داروها به مراتب بيش از يوناني و حتي بيش از عربي بود. اين نكته از تأثير عميق سنت داروشناسي و داروسازي ايران باستان بر علوم دورة اسلامي حكايت دارد. برخي از اصطلاحات فارسي بدين قرار است: جُوارِش (معرب گوارش= خوردني گوارا،  نام عمومي برخي داروهاي تركيبي مانند گوارش شهرياران، فيروزنوش و خسروي)؛ سكنجبين (= سُك + انگبين= سركه + عسل)، آب زن (ظرف بزرگي كه در آن دارو مي‌ريختند و در آن مي‌نشستند). در بيمارستان‌هاي بزرگ دورة اسلامي نيز به تقليد از بيمارستان جندي‌شاپور، داروخانه‌اي همراه با بخش داروسازي وجود داشت كه رئيس آن را مهتر شرابخانه (رئيس داروخانه) و متصدي بخش داروها را شرابدار مي‌ناميدند. <br /> <br /> در داروشناسي قديم، داروهايي را كه به صورت طبيعي يافت مي‌شد مفرد (مجموعة آنها را: ادوية مفردة) مي‌ناميدند. اما همواره براي افزايش كارآيي دارو و نيز كاهش عوارض جانبي برخي داروهاي مفرد، لازم بود كه چند دارو را با هم بياميزند تا داروي مركبي پديد آيد. كتاب‌هايي كه در فن ساخت داروهاي تركيبي نوشته مي‌شد عنوان عمومي قَراباذين داشت. شاپور بن سهل (د 255ق) آخرين رئيس شناخته شدة بيمارستان جندي شاپور، قراباذيني نوشت كه تا مدت‌ها مهم‌ترين مأخذ داروسازان دورة اسلامي بود. چند سال بعد ابن سرابيون كه به احتمال قوي يكي از شاگردان مكتب جندي شاپور بود نيمي از كُنّاش (=مجموعة طبي) خود را به اين فن اختصاص داد. در همان سال‌ها روايت عربي رسالة &#039;&#039;اَبْدال الادوية&#039;&#039; (در مورد جايگزيني داروها) نوشتة شخصيتي مرموز به نام بَديغورس رواجي شگرف يافت. در اين اثر شمار قابل توجهي از داروهاي محلي ايراني (مثلا كرماني) آ‏مده است. رازي* پزشك برجستة ايراني در اواخر سدة 3ق/9م جلد 20 و 21 كتاب مشهور خود &#039;&#039;الحاوي&#039;&#039; را به شناخت داروهاي مفرد اختصاص داد كه كامل‌ترين فرهنگ داروشناسي تا آن زمان بود. وي تكنگاري‌هايي دربارة مجموعه‌هاي خاص دارويي (مانند پادزهرها و جز آن) و آثاري دربارة داروسازي و كاربرد داروهاي تركيبي نوشت. اهوازي* در &#039;&#039;كامل الصِناعة&#039;&#039; در ضمن يادكرد بيماريها و ابن سينا در بخش پاياني &#039;&#039;القانون&#039;&#039; به تفصيل از تركيب داروهاي مختلف ياد كردند. ابن سينا* همچنين در كتاب دوم &#039;&#039;القانون&#039;&#039; به نحوي ستايش برانگيز خواص داروهاي ساده را دسته بندي كرد. ابومنصور موفق هروي در 447ق &#039;&#039;الأبنية عن حقائق الأدوية&#039;&#039;* را نوشت كه نخستين رسالة داروشناسي به زبان فارسي در دورة اسلامي به شمار مي‌آيد. جرجاني* در بخش‌هايي از دو كتاب فارسي ذخيرة خوارزمشاهي و &#039;&#039;الاغراض الطبية&#039;&#039; داروهاي تركيبي جديدي را ارائه كرد. از اين پس داروشناسان اندلسي با بهره گيري از آثار داروشناسان ايراني ياد شده آثار مهمي نوشتند كه بر آثار فارسي داروشناسي دوره‌هاي بعدي چون &#039;&#039;اختيارات بديعي&#039;&#039; حاج زين العطار شيرازي، &#039;&#039;تحفه&#039;&#039;  حكيم محمد مؤمن تنكابني و &#039;&#039;مخزن الأدوية&#039;&#039; عقيلي علوي شيرازي (يا خراساني) تأثيري بسزا گذاشت. <br /> <br /> &#039;&#039;&#039;مآخذ&#039;&#039;&#039;: <br /> <br /> 1.     كرامتي، يونس. «تاريخ پزشكي» و «دورة انتقال علوم» در &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;تاريخ جامع ايران&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; (زير چاپ).<br /> <br /> 2.     كرامتي، يونس. &#039;&#039;&#039;كارنامة پزشكي ايران&#039;&#039;&#039; (زير چاپ).<br /> <br /> 3.     كرامتي، يونس. «ايران» (علوم)، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دايرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 10.<br /> <br /> 4.     سجادي، صادق. «بيمارستان»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دايرة المعارف بزرگ اسلامي&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 13 (زير چاپ).<br /> <br /> <br /> یونس کرامتی</div>

Samei