https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%8C_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C 2026-06-20T01:54:45Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.43.1 https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%8C_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C&diff=12918&oldid=prev 2026-01-21T09:41:58Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۱ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۴۱</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=== '''</del>دوره‌ چهارم از نیمه‌ دوم قرن دوازدهم تا پایان قرن سیزدهم «دوره‌ی بازگشت ادبی»<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' ===</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دوره‌ چهارم از نیمه‌ دوم قرن دوازدهم تا پایان قرن سیزدهم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">است و به </ins>«دوره‌ی بازگشت ادبی» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شهرت دارد. </ins>اوضاع سیاسی ایران در اواسط قرن یازدهم‌گونه‌ای دیگرگشت. حکومت صفوی در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه عباس در قرن دهم حکومتی قدرتمند بود، ولی جانشینان آنها از انجام امور اداری و سیاسی کشور ناتوان بودند و در نهایت سلسله‌ی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[صفویان|</ins>صفویه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>بعد از چندین دهه کشمکش با دشمنان داخلی و خارجی در ۱۱۴۸ق به‌دست [[نادرشاه افشار|نادرشاه]] افشار برچیده‌شد. این سلسله با آنکه در بُعد سیاسی، اساس وحدت ملی ایران را بر مذهب نهاد، اما اقتدار چندانی نیافت و دوام نیاورد و پس از ۲۴۰ سال منقرض گشت . نادر در ۱۱۴۸ق رسماً خود را شاه خواند و سلسله‌ی [[افشاریه]] را تأسیس کرد. او لشکرکشی‌های گسترده‌ای به هندوستان نمود اما او هم پس از ۱۲ سال پادشاهی در ۱۱۶۰ق به قتل رسید و با مرگ او مجدداً اقتدار ایران به خطر افتاد؛ زیرا حکومت مقتدری در ایران حضور نداشت. تا اینکه در ۱۱۷۸ق یکی از سرداران نادر به نام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[کریم خان زند|</ins>کریم‌خان زند<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>قدرت را به دست‌گرفت و با لقب «وکیل‌الرعایا» در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>شیراز<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>بر تخت نشست و سلسله‌ی زندیه را در ایران بناگذاشت.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اوضاع سیاسی ایران در اواسط قرن یازدهم‌گونه‌ای دیگرگشت. حکومت صفوی در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه عباس در قرن دهم حکومتی قدرتمند بود، ولی جانشینان آنها از انجام امور اداری و سیاسی کشور ناتوان بودند و در نهایت سلسله‌ی صفویه بعد از چندین دهه کشمکش با دشمنان داخلی و خارجی در ۱۱۴۸ق به‌دست [[نادرشاه افشار|نادرشاه]] افشار برچیده‌شد. این سلسله با آنکه در بُعد سیاسی، اساس وحدت ملی ایران را بر مذهب نهاد، اما اقتدار چندانی نیافت و دوام نیاورد و پس از ۲۴۰ سال منقرض گشت . نادر در ۱۱۴۸ق رسماً خود را شاه خواند و سلسله‌ی [[افشاریه]] را تأسیس کرد. او لشکرکشی‌های گسترده‌ای به هندوستان نمود اما او هم پس از ۱۲ سال پادشاهی در ۱۱۶۰ق به قتل رسید و با مرگ او مجدداً اقتدار ایران به خطر افتاد؛ زیرا حکومت مقتدری در ایران حضور نداشت. تا اینکه در ۱۱۷۸ق یکی از سرداران نادر به نام کریم‌خان زند قدرت را به دست‌گرفت و با لقب «وکیل‌الرعایا» در شیراز بر تخت نشست و سلسله‌ی زندیه را در ایران بناگذاشت.  </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>کریم خان بر تمام نواحی ایران جز خراسان، که در کنترل شاهرخ بود، حکومت می‌راند. [[زندیه]] شاید تنها حکومتی بود که به ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقراری آرامش در کشور می‌اندیشید.کریم‌خان به علم و دانش ارج بسیاری می‌نهاد، آن چنان که در دوران حکومت او شاهد آبادانی و عمران بعضی از نواحی ایران هستیم. او در ۱۱۹۳ق درگذشت و جانشینان او تا ۱۲۰۳ق سلسله‌ی زندیه را با اقتدار اداره کردند و آخرین شاه این سلسله در همین سال از [[آقا محمدخان قاجار]] شکست خورد و در ۱۲۰۹ق به‌قتل رسید. وضعیت اجتماعی ایران در طول قرن دوازدهم سراسر آشفتگی بود. در دوره‌ی نادر خون‌ریزی، جنگ و غارت بر آن حکومت می‌کرد&lt;ref&gt;شعبانی، محمد. '''تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه'''. تهران: سمت، ۱۳۷۵، ج ۱.&lt;/ref&gt; و به‌جز اندک مدتی در آغاز حکومت نادر و غلبه‌ی او بر افغان‌ها، اوضاع و احوال به هیچ روی مناسب نبود&lt;ref&gt;خاتمی، احمد. '''تاریخ ادبیات ایران در دوره بازگشت ادبی: از سقوط صفویه تا استقرار مشروطه''' . تهران: پایا، 1380، ج ۱، ص۲۹.&lt;/ref&gt;. اما در دوره‌ی زندیه اوضاع تفاوت داشت. آرامش نسبی دوره‌ی زندیه و برخورد ملایم و توأم با احترام کریم خان زند با علما و ادبا زمینه را برای رشد فرهنگ و ادب فراهم ساخت.&lt;ref&gt;خاتمی، احمد. '''تاریخ ادبیات ایران در دوره بازگشت ادبی: از سقوط صفویه تا استقرار مشروطه''' . تهران: پایا، 1380، ج ۱، ص ۳۱.&lt;/ref&gt;اوضاع مساعد در زمان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زندیه، </del>زمینه‌ی مناسبی را برای دوره‌ی بازگشت ادبی در ادبیات فارسی مهیا ساخت. در جریان بازگشت ادبی، ما با دو حرکت و رجوع روبرو می‌شویم.گروهی از شاعران و نویسندگان به دوره‌ی اول ادبی نظر داشتند؛ به این معنی که به سبک و سیاق شاعران و نویسندگان دوره‌ی اول، یعنی قرن‌های چهارم، پنجم و ششم توجه کردند.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>کریم خان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زند|کریم خان]] </ins>بر تمام نواحی ایران جز خراسان، که در کنترل شاهرخ بود، حکومت می‌راند. [[زندیه]] شاید تنها حکومتی بود که به ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقراری آرامش در کشور می‌اندیشید. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[کریم خان زند|</ins>کریم‌خان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به علم و دانش ارج بسیاری می‌نهاد، آن چنان که در دوران حکومت او شاهد آبادانی و عمران بعضی از نواحی ایران هستیم. او در ۱۱۹۳ق درگذشت و جانشینان او تا ۱۲۰۳ق سلسله‌ی زندیه را با اقتدار اداره کردند و آخرین شاه این سلسله در همین سال از [[آقا محمدخان قاجار]] شکست خورد و در ۱۲۰۹ق به‌قتل رسید. وضعیت اجتماعی ایران در طول قرن دوازدهم سراسر آشفتگی بود. در دوره‌ی نادر خون‌ریزی، جنگ و غارت بر آن حکومت می‌کرد&lt;ref&gt;شعبانی، محمد. '''تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه'''. تهران: سمت، ۱۳۷۵، ج ۱.&lt;/ref&gt; و به‌جز اندک مدتی در آغاز حکومت نادر و غلبه‌ی او بر افغان‌ها، اوضاع و احوال به هیچ روی مناسب نبود&lt;ref&gt;خاتمی، احمد. '''تاریخ ادبیات ایران در دوره بازگشت ادبی: از سقوط صفویه تا استقرار مشروطه''' . تهران: پایا، 1380، ج ۱، ص۲۹.&lt;/ref&gt;. اما در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[زندیه|</ins>دوره‌ی زندیه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>اوضاع تفاوت داشت. آرامش نسبی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[زندیه|</ins>دوره‌ی زندیه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و برخورد ملایم و توأم با احترام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>کریم خان زند<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>با علما و ادبا زمینه را برای رشد فرهنگ و ادب فراهم ساخت.&lt;ref&gt;خاتمی، احمد. '''تاریخ ادبیات ایران در دوره بازگشت ادبی: از سقوط صفویه تا استقرار مشروطه''' . تهران: پایا، 1380، ج ۱، ص ۳۱.&lt;/ref&gt;اوضاع مساعد در زمان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[زندیه]]، </ins>زمینه‌ی مناسبی را برای دوره‌ی بازگشت ادبی در ادبیات فارسی مهیا ساخت. در جریان بازگشت ادبی، ما با دو حرکت و رجوع روبرو می‌شویم.گروهی از شاعران و نویسندگان به دوره‌ی اول ادبی نظر داشتند؛ به این معنی که به سبک و سیاق شاعران و نویسندگان دوره‌ی اول، یعنی قرن‌های چهارم، پنجم و ششم توجه کردند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جریان دوم بازگشت به دوره‌ی دوم ادبی به‌ویژه به آثار قرن هفتم و هشتم است. بعضی از این نویسندگان چون میرزا مهدی استرآبادی به سه سبک ساده و مرسل، متکلف و مصنوع و بینابین آثاری دارند و محمد صادق موسوی و همین‌گونه عبدالرزاق بیگ‌دنبلی و نشاط اصفهانی که به نگارش پیچیده و متکلف معروفند از این دسته‌اند.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جریان دوم بازگشت به دوره‌ی دوم ادبی به‌ویژه به آثار قرن هفتم و هشتم است. بعضی از این نویسندگان چون میرزا مهدی استرآبادی به سه سبک ساده و مرسل، متکلف و مصنوع و بینابین آثاری دارند و محمد صادق موسوی و همین‌گونه عبدالرزاق بیگ‌دنبلی و نشاط اصفهانی که به نگارش پیچیده و متکلف معروفند از این دسته‌اند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بازگشت ادبی، ابتدا در حوزه‌ی اصفهان و با نام «انجمن ادبی اصفهان» آغاز گردید. مهم‌ترین شاعران این حوزه کسانی چون مشتاق اصفهانی (م ۱۱۷۱ق)، هاتف اصفهانی (م ۱۱۹۸ق)، صباحی بیدگلی (م ۱۲۱۸ق) آذر بیگدلی (م ۱۱۹۵ق) بودند. این حوزه با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مرگ‌کریم‌خان </del>زند در ۱۱۹۳ق تعطیل گشت و به دلیل مسایل سیاسی در ایران از رونق افتاد. در قرن سیزدهم که دوره‌ی تسلط قاجار بر ایران بود، دوره‌ی دوم بازگشت شروع شد. بعد از مرگ کریم‌خان و درنوردیده شدن طومار سلسله‌ی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زندیه، </del>سلسله‌ی دیگری در ایران به قدرت رسید که به نام «قاجار» معروف است. آقا محمدخان بعد از قتل آخرین حاکم زندیه در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرمان، </del>در ۱۲۱۰ق رسماً در تهران تاج‌گذاری‌کرد. او میرزا عبدالوهاب نشاط را که شاعر بود، حاکم اصفهان کرد. نشاط با توجه به سابقه‌ی ادبی حوزه‌ی اصفهان به تبعیت از مشتاق، انجمن دوم ادبی را تشکیل داد و به شاعران توجه بیشتری مبذول داشت. بدین سبب، انجمن دوم‌گام‌های مطمئن‌تر و مؤثرتری به بازگشت برداشت&lt;ref&gt;شمس لنگرودی، مهدی. '''مکتب بازگشت'''. تهران: نشر قطره، ۱۳۷۱، ص ۱۴۵.&lt;/ref&gt; و نشاط، خود رییس آن مجمع گشت. این مجمع با مرگ [[آقا محمدخان قاجار|آقا محمدخان]] در ۱۲۱۱ق رسماً تعطیل شد، اما نشاط که به دربار [[فتحعلی شاه قاجار]] رفته‌بود، لقب «معتمدالدوله» گرفت و انجمن سومی را به نام «انجمن خاقان» تشکیل داد. در این انجمن که محل آن دربار شاهی بود، کسانی چون فتحعلی‌خان صبا (م ۱۲۳۸ق)، سحاب اصفهانی (م ۱۲۲۲ق)، مجمر اصفهانی (م ۱۲۲۵ق) حضور داشتند. از دیگر شاعران دوره‌ی بازگشت ادبی می‌توان از وصال شیرازی (م ۱۲۶۲ق)، یغمای جندقی (م ۱۲۷۶ق)، فروغی بسطامی (م ۱۲۷۴ق)، فتح‌الله‌خان شیبانی (م ۱۳۱۸ق)، [[قاآنی]] (م ۱۲۷۰ق)، سروش اصفهانی (م ۱۲۸۵ق)، محمودخان ملک‌الشعرای صبا (م ۱۳۱۱ق) و شاطر عباس صبوحی (م ۱۳۱۵ق) نام برد.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بازگشت ادبی، ابتدا در حوزه‌ی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اصفهان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و با نام «انجمن ادبی اصفهان» آغاز گردید. مهم‌ترین شاعران این حوزه کسانی چون مشتاق اصفهانی (م ۱۱۷۱ق)، هاتف اصفهانی (م ۱۱۹۸ق)، صباحی بیدگلی (م ۱۲۱۸ق) آذر بیگدلی (م ۱۱۹۵ق) بودند. این حوزه با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مرگ‌[[کریم خان زند|کریم‌خان </ins>زند<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در ۱۱۹۳ق تعطیل گشت و به دلیل مسایل سیاسی در ایران از رونق افتاد. در قرن سیزدهم که دوره‌ی تسلط قاجار بر ایران بود، دوره‌ی دوم بازگشت شروع شد. بعد از مرگ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[کریم خان زند|</ins>کریم‌خان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و درنوردیده شدن طومار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[زندیه|</ins>سلسله‌ی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">زندیه]]، </ins>سلسله‌ی دیگری در ایران به قدرت رسید که به نام «قاجار» معروف است. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>آقا محمدخان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قاجار|آقا محمدخان]] </ins>بعد از قتل آخرین حاکم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>زندیه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[کرمان]]، </ins>در ۱۲۱۰ق رسماً در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[استان تهران|</ins>تهران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>تاج‌گذاری‌کرد. او میرزا عبدالوهاب نشاط را که شاعر بود، حاکم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اصفهان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>کرد. نشاط با توجه به سابقه‌ی ادبی حوزه‌ی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اصفهان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به تبعیت از مشتاق، انجمن دوم ادبی را تشکیل داد و به شاعران توجه بیشتری مبذول داشت. بدین سبب، انجمن دوم‌گام‌های مطمئن‌تر و مؤثرتری به بازگشت برداشت&lt;ref&gt;شمس لنگرودی، مهدی. '''مکتب بازگشت'''. تهران: نشر قطره، ۱۳۷۱، ص ۱۴۵.&lt;/ref&gt; و نشاط، خود رییس آن مجمع گشت. این مجمع با مرگ [[آقا محمدخان قاجار|آقا محمدخان]] در ۱۲۱۱ق رسماً تعطیل شد، اما نشاط که به دربار [[فتحعلی شاه قاجار]] رفته‌بود، لقب «معتمدالدوله» گرفت و انجمن سومی را به نام «انجمن خاقان» تشکیل داد. در این انجمن که محل آن دربار شاهی بود، کسانی چون فتحعلی‌خان صبا (م ۱۲۳۸ق)، سحاب اصفهانی (م ۱۲۲۲ق)، مجمر اصفهانی (م ۱۲۲۵ق) حضور داشتند. از دیگر شاعران دوره‌ی بازگشت ادبی می‌توان از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>وصال شیرازی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(م ۱۲۶۲ق)، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>یغمای جندقی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(م ۱۲۷۶ق)، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>فروغی بسطامی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(م ۱۲۷۴ق)، فتح‌الله‌خان شیبانی (م ۱۳۱۸ق)، [[قاآنی]] (م ۱۲۷۰ق)، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>سروش اصفهانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(م ۱۲۸۵ق)، محمودخان ملک‌الشعرای صبا (م ۱۳۱۱ق) و شاطر عباس صبوحی (م ۱۳۱۵ق) نام برد.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما در این میان جایگاه قائم مقام فراهانی در نثر و شعر فارسی اهمیت خاص دارد. او که در ۱۲۵۱ق به قتل رسید، نه تنها در مقام سیاسی خدمات شایانی به ایران نمود، بلکه در عرصه‌ی ادبیات هم شهرت و آوازه‌ای دارد. اشعار او همگی بیانگر حوادث اجتماعی عصر است در حالی‌که اشعار دیگر شاعران بازگشت، ناظر به وصف و کشتار شاهانه بود.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما در این میان جایگاه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>قائم مقام فراهانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(دوم)|قائم مقام فراهانی]] </ins>در نثر و شعر فارسی اهمیت خاص دارد. او که در ۱۲۵۱ق به قتل رسید، نه تنها در مقام سیاسی خدمات شایانی به ایران نمود، بلکه در عرصه‌ی ادبیات هم شهرت و آوازه‌ای دارد. اشعار او همگی بیانگر حوادث اجتماعی عصر است در حالی‌که اشعار دیگر شاعران بازگشت، ناظر به وصف و کشتار شاهانه بود.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l25">خط ۲۵:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۴:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تمیم داری</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تمیم داری</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:ادبیات]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:ادبیات]]</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ]]</ins></div></td></tr> </table>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%8C_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C&diff=11724&oldid=prev 2025-11-19T02:25:26Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۹ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۲:۲۵</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">خط ۲:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اوضاع سیاسی ایران در اواسط قرن یازدهم‌گونه‌ای دیگرگشت. حکومت صفوی در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه عباس در قرن دهم حکومتی قدرتمند بود، ولی جانشینان آنها از انجام امور اداری و سیاسی کشور ناتوان بودند و در نهایت سلسله‌ی صفویه بعد از چندین دهه کشمکش با دشمنان داخلی و خارجی در ۱۱۴۸ق به‌دست [[نادرشاه افشار|نادرشاه]] افشار برچیده‌شد. این سلسله با آنکه در بُعد سیاسی، اساس وحدت ملی ایران را بر مذهب نهاد، اما اقتدار چندانی نیافت و دوام نیاورد و پس از ۲۴۰ سال منقرض گشت . نادر در ۱۱۴۸ق رسماً خود را شاه خواند و سلسله‌ی [[افشاریه]] را تأسیس کرد. او لشکرکشی‌های گسترده‌ای به هندوستان نمود اما او هم پس از ۱۲ سال پادشاهی در ۱۱۶۰ق به قتل رسید و با مرگ او مجدداً اقتدار ایران به خطر افتاد؛ زیرا حکومت مقتدری در ایران حضور نداشت. تا اینکه در ۱۱۷۸ق یکی از سرداران نادر به نام کریم‌خان زند قدرت را به دست‌گرفت و با لقب «وکیل‌الرعایا» در شیراز بر تخت نشست و سلسله‌ی زندیه را در ایران بناگذاشت.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اوضاع سیاسی ایران در اواسط قرن یازدهم‌گونه‌ای دیگرگشت. حکومت صفوی در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه عباس در قرن دهم حکومتی قدرتمند بود، ولی جانشینان آنها از انجام امور اداری و سیاسی کشور ناتوان بودند و در نهایت سلسله‌ی صفویه بعد از چندین دهه کشمکش با دشمنان داخلی و خارجی در ۱۱۴۸ق به‌دست [[نادرشاه افشار|نادرشاه]] افشار برچیده‌شد. این سلسله با آنکه در بُعد سیاسی، اساس وحدت ملی ایران را بر مذهب نهاد، اما اقتدار چندانی نیافت و دوام نیاورد و پس از ۲۴۰ سال منقرض گشت . نادر در ۱۱۴۸ق رسماً خود را شاه خواند و سلسله‌ی [[افشاریه]] را تأسیس کرد. او لشکرکشی‌های گسترده‌ای به هندوستان نمود اما او هم پس از ۱۲ سال پادشاهی در ۱۱۶۰ق به قتل رسید و با مرگ او مجدداً اقتدار ایران به خطر افتاد؛ زیرا حکومت مقتدری در ایران حضور نداشت. تا اینکه در ۱۱۷۸ق یکی از سرداران نادر به نام کریم‌خان زند قدرت را به دست‌گرفت و با لقب «وکیل‌الرعایا» در شیراز بر تخت نشست و سلسله‌ی زندیه را در ایران بناگذاشت.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>کریم خان بر تمام نواحی ایران جز خراسان، که در کنترل شاهرخ بود، حکومت می‌راند. [[زندیه]] شاید تنها حکومتی بود که به ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقراری آرامش در کشور می‌اندیشید.کریم‌خان به علم و دانش ارج بسیاری می‌نهاد، آن چنان که در دوران حکومت او شاهد آبادانی و عمران بعضی از نواحی ایران هستیم. او در ۱۱۹۳ق درگذشت و جانشینان او تا ۱۲۰۳ق سلسله‌ی زندیه را با اقتدار اداره کردند و آخرین شاه این سلسله در همین سال از [[آقا محمدخان قاجار]] شکست خورد و در ۱۲۰۹ق به‌قتل رسید. وضعیت اجتماعی ایران در طول قرن دوازدهم سراسر آشفتگی بود. در دوره‌ی نادر خون‌ریزی، جنگ و غارت بر آن حکومت می‌کرد&lt;ref&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شعبانی: </del>تاریخ اجتماعی ایران در عصر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">افشاریه، </del>ج ۱.&lt;/ref&gt; و به‌جز اندک مدتی در آغاز حکومت نادر و غلبه‌ی او بر افغان‌ها، اوضاع و احوال به هیچ روی مناسب نبود&lt;ref&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خاتمی: </del>تاریخ ادبیات ایران در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره‌ی </del>بازگشت ادبی. ج ۱، ص۲۹<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. 3. همان، ص ۳۱</del>.&lt;/ref&gt;. اما در دوره‌ی زندیه اوضاع تفاوت داشت. آرامش نسبی دوره‌ی زندیه و برخورد ملایم و توأم با احترام کریم خان زند با علما و ادبا زمینه را برای رشد فرهنگ و ادب فراهم ساخت.&lt;ref&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خاتمی: </del>تاریخ ادبیات ایران در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره‌ی </del>بازگشت ادبی. ج ۱، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ص۲۹. 3. همان، </del>ص ۳۱.&lt;/ref&gt;اوضاع مساعد در زمان زندیه، زمینه‌ی مناسبی را برای دوره‌ی بازگشت ادبی در ادبیات فارسی مهیا ساخت. در جریان بازگشت ادبی، ما با دو حرکت و رجوع روبرو می‌شویم.گروهی از شاعران و نویسندگان به دوره‌ی اول ادبی نظر داشتند؛ به این معنی که به سبک و سیاق شاعران و نویسندگان دوره‌ی اول، یعنی قرن‌های چهارم، پنجم و ششم توجه کردند.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>کریم خان بر تمام نواحی ایران جز خراسان، که در کنترل شاهرخ بود، حکومت می‌راند. [[زندیه]] شاید تنها حکومتی بود که به ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقراری آرامش در کشور می‌اندیشید.کریم‌خان به علم و دانش ارج بسیاری می‌نهاد، آن چنان که در دوران حکومت او شاهد آبادانی و عمران بعضی از نواحی ایران هستیم. او در ۱۱۹۳ق درگذشت و جانشینان او تا ۱۲۰۳ق سلسله‌ی زندیه را با اقتدار اداره کردند و آخرین شاه این سلسله در همین سال از [[آقا محمدخان قاجار]] شکست خورد و در ۱۲۰۹ق به‌قتل رسید. وضعیت اجتماعی ایران در طول قرن دوازدهم سراسر آشفتگی بود. در دوره‌ی نادر خون‌ریزی، جنگ و غارت بر آن حکومت می‌کرد&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شعبانی، محمد</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>تاریخ اجتماعی ایران در عصر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">افشاریه'''. تهران: سمت، ۱۳۷۵، </ins>ج ۱.&lt;/ref&gt; و به‌جز اندک مدتی در آغاز حکومت نادر و غلبه‌ی او بر افغان‌ها، اوضاع و احوال به هیچ روی مناسب نبود&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خاتمی، احمد</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>تاریخ ادبیات ایران در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>بازگشت ادبی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">: از سقوط صفویه تا استقرار مشروطه''' </ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران: پایا، 1380، </ins>ج ۱، ص۲۹.&lt;/ref&gt;. اما در دوره‌ی زندیه اوضاع تفاوت داشت. آرامش نسبی دوره‌ی زندیه و برخورد ملایم و توأم با احترام کریم خان زند با علما و ادبا زمینه را برای رشد فرهنگ و ادب فراهم ساخت.&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خاتمی، احمد</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>تاریخ ادبیات ایران در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره </ins>بازگشت ادبی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">: از سقوط صفویه تا استقرار مشروطه''' </ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران: پایا، 1380، </ins>ج ۱، ص ۳۱.&lt;/ref&gt;اوضاع مساعد در زمان زندیه، زمینه‌ی مناسبی را برای دوره‌ی بازگشت ادبی در ادبیات فارسی مهیا ساخت. در جریان بازگشت ادبی، ما با دو حرکت و رجوع روبرو می‌شویم.گروهی از شاعران و نویسندگان به دوره‌ی اول ادبی نظر داشتند؛ به این معنی که به سبک و سیاق شاعران و نویسندگان دوره‌ی اول، یعنی قرن‌های چهارم، پنجم و ششم توجه کردند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جریان دوم بازگشت به دوره‌ی دوم ادبی به‌ویژه به آثار قرن هفتم و هشتم است. بعضی از این نویسندگان چون میرزا مهدی استرآبادی به سه سبک ساده و مرسل، متکلف و مصنوع و بینابین آثاری دارند و محمد صادق موسوی و همین‌گونه عبدالرزاق بیگ‌دنبلی و نشاط اصفهانی که به نگارش پیچیده و متکلف معروفند از این دسته‌اند.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جریان دوم بازگشت به دوره‌ی دوم ادبی به‌ویژه به آثار قرن هفتم و هشتم است. بعضی از این نویسندگان چون میرزا مهدی استرآبادی به سه سبک ساده و مرسل، متکلف و مصنوع و بینابین آثاری دارند و محمد صادق موسوی و همین‌گونه عبدالرزاق بیگ‌دنبلی و نشاط اصفهانی که به نگارش پیچیده و متکلف معروفند از این دسته‌اند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بازگشت ادبی، ابتدا در حوزه‌ی اصفهان و با نام «انجمن ادبی اصفهان» آغاز گردید. مهم‌ترین شاعران این حوزه کسانی چون مشتاق اصفهانی (م ۱۱۷۱ق)، هاتف اصفهانی (م ۱۱۹۸ق)، صباحی بیدگلی (م ۱۲۱۸ق) آذر بیگدلی (م ۱۱۹۵ق) بودند. این حوزه با مرگ‌کریم‌خان زند در ۱۱۹۳ق تعطیل گشت و به دلیل مسایل سیاسی در ایران از رونق افتاد. در قرن سیزدهم که دوره‌ی تسلط قاجار بر ایران بود، دوره‌ی دوم بازگشت شروع شد. بعد از مرگ کریم‌خان و درنوردیده شدن طومار سلسله‌ی زندیه، سلسله‌ی دیگری در ایران به قدرت رسید که به نام «قاجار» معروف است. آقا محمدخان بعد از قتل آخرین حاکم زندیه در کرمان، در ۱۲۱۰ق رسماً در تهران تاج‌گذاری‌کرد. او میرزا عبدالوهاب نشاط را که شاعر بود، حاکم اصفهان کرد. نشاط با توجه به سابقه‌ی ادبی حوزه‌ی اصفهان به تبعیت از مشتاق، انجمن دوم ادبی را تشکیل داد و به شاعران توجه بیشتری مبذول داشت. بدین سبب، انجمن دوم‌گام‌های مطمئن‌تر و مؤثرتری به بازگشت برداشت&lt;ref&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شمس لنگرودی</del>: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مکتب بازگشت، </del>ص ۱۴۵.&lt;/ref&gt; و نشاط، خود رییس آن مجمع گشت. این مجمع با مرگ [[آقا محمدخان قاجار|آقا محمدخان]] در ۱۲۱۱ق رسماً تعطیل شد، اما نشاط که به دربار [[فتحعلی شاه قاجار]] رفته‌بود، لقب «معتمدالدوله» گرفت و انجمن سومی را به نام «انجمن خاقان» تشکیل داد. در این انجمن که محل آن دربار شاهی بود، کسانی چون فتحعلی‌خان صبا (م ۱۲۳۸ق)، سحاب اصفهانی (م ۱۲۲۲ق)، مجمر اصفهانی (م ۱۲۲۵ق) حضور داشتند. از دیگر شاعران دوره‌ی بازگشت ادبی می‌توان از وصال شیرازی (م ۱۲۶۲ق)، یغمای جندقی (م ۱۲۷۶ق)، فروغی بسطامی (م ۱۲۷۴ق)، فتح‌الله‌خان شیبانی (م ۱۳۱۸ق)، قاآنی (م ۱۲۷۰ق)، سروش اصفهانی (م ۱۲۸۵ق)، محمودخان ملک‌الشعرای صبا (م ۱۳۱۱ق) و شاطر عباس صبوحی (م ۱۳۱۵ق) نام برد.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بازگشت ادبی، ابتدا در حوزه‌ی اصفهان و با نام «انجمن ادبی اصفهان» آغاز گردید. مهم‌ترین شاعران این حوزه کسانی چون مشتاق اصفهانی (م ۱۱۷۱ق)، هاتف اصفهانی (م ۱۱۹۸ق)، صباحی بیدگلی (م ۱۲۱۸ق) آذر بیگدلی (م ۱۱۹۵ق) بودند. این حوزه با مرگ‌کریم‌خان زند در ۱۱۹۳ق تعطیل گشت و به دلیل مسایل سیاسی در ایران از رونق افتاد. در قرن سیزدهم که دوره‌ی تسلط قاجار بر ایران بود، دوره‌ی دوم بازگشت شروع شد. بعد از مرگ کریم‌خان و درنوردیده شدن طومار سلسله‌ی زندیه، سلسله‌ی دیگری در ایران به قدرت رسید که به نام «قاجار» معروف است. آقا محمدخان بعد از قتل آخرین حاکم زندیه در کرمان، در ۱۲۱۰ق رسماً در تهران تاج‌گذاری‌کرد. او میرزا عبدالوهاب نشاط را که شاعر بود، حاکم اصفهان کرد. نشاط با توجه به سابقه‌ی ادبی حوزه‌ی اصفهان به تبعیت از مشتاق، انجمن دوم ادبی را تشکیل داد و به شاعران توجه بیشتری مبذول داشت. بدین سبب، انجمن دوم‌گام‌های مطمئن‌تر و مؤثرتری به بازگشت برداشت&lt;ref&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شمس لنگرودی، مهدی</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''مکتب بازگشت'''. تهران</ins>: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشر قطره، ۱۳۷۱، </ins>ص ۱۴۵.&lt;/ref&gt; و نشاط، خود رییس آن مجمع گشت. این مجمع با مرگ [[آقا محمدخان قاجار|آقا محمدخان]] در ۱۲۱۱ق رسماً تعطیل شد، اما نشاط که به دربار [[فتحعلی شاه قاجار]] رفته‌بود، لقب «معتمدالدوله» گرفت و انجمن سومی را به نام «انجمن خاقان» تشکیل داد. در این انجمن که محل آن دربار شاهی بود، کسانی چون فتحعلی‌خان صبا (م ۱۲۳۸ق)، سحاب اصفهانی (م ۱۲۲۲ق)، مجمر اصفهانی (م ۱۲۲۵ق) حضور داشتند. از دیگر شاعران دوره‌ی بازگشت ادبی می‌توان از وصال شیرازی (م ۱۲۶۲ق)، یغمای جندقی (م ۱۲۷۶ق)، فروغی بسطامی (م ۱۲۷۴ق)، فتح‌الله‌خان شیبانی (م ۱۳۱۸ق)، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>قاآنی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(م ۱۲۷۰ق)، سروش اصفهانی (م ۱۲۸۵ق)، محمودخان ملک‌الشعرای صبا (م ۱۳۱۱ق) و شاطر عباس صبوحی (م ۱۳۱۵ق) نام برد.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما در این میان جایگاه قائم مقام فراهانی در نثر و شعر فارسی اهمیت خاص دارد. او که در ۱۲۵۱ق به قتل رسید، نه تنها در مقام سیاسی خدمات شایانی به ایران نمود، بلکه در عرصه‌ی ادبیات هم شهرت و آوازه‌ای دارد. اشعار او همگی بیانگر حوادث اجتماعی عصر است در حالی‌که اشعار دیگر شاعران بازگشت، ناظر به وصف و کشتار شاهانه بود.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">^{۱}</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اما در این میان جایگاه قائم مقام فراهانی در نثر و شعر فارسی اهمیت خاص دارد. او که در ۱۲۵۱ق به قتل رسید، نه تنها در مقام سیاسی خدمات شایانی به ایران نمود، بلکه در عرصه‌ی ادبیات هم شهرت و آوازه‌ای دارد. اشعار او همگی بیانگر حوادث اجتماعی عصر است در حالی‌که اشعار دیگر شاعران بازگشت، ناظر به وصف و کشتار شاهانه بود.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[دوره اول، آغاز شعر فارسی تا اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[دوره‌ دوم، اوایل قرن ششم تا قرن هشتم]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[دوره‌ سوم، از آغاز قرن هشتم تا قرن سیزدهم]]</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;references /&gt;</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احمد تمیم داری</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات]]</ins></div></td></tr> </table>

Arghavan https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%8C_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C&diff=11723&oldid=prev 2025-11-18T16:03:52Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۳</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}</del>.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=== '''دوره‌ چهارم از نیمه‌ دوم قرن دوازدهم تا پایان قرن سیزدهم «دوره‌ی بازگشت ادبی»''' ===</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اوضاع سیاسی ایران در اواسط قرن یازدهم‌گونه‌ای دیگرگشت. حکومت صفوی در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه عباس در قرن دهم حکومتی قدرتمند بود، ولی جانشینان آنها از انجام امور اداری و سیاسی کشور ناتوان بودند و در نهایت سلسله‌ی صفویه بعد از چندین دهه کشمکش با دشمنان داخلی و خارجی در ۱۱۴۸ق به‌دست [[نادرشاه افشار|نادرشاه]] افشار برچیده‌شد. این سلسله با آنکه در بُعد سیاسی، اساس وحدت ملی ایران را بر مذهب نهاد، اما اقتدار چندانی نیافت و دوام نیاورد و پس از ۲۴۰ سال منقرض گشت . نادر در ۱۱۴۸ق رسماً خود را شاه خواند و سلسله‌ی [[افشاریه]] را تأسیس کرد. او لشکرکشی‌های گسترده‌ای به هندوستان نمود اما او هم پس از ۱۲ سال پادشاهی در ۱۱۶۰ق به قتل رسید و با مرگ او مجدداً اقتدار ایران به خطر افتاد؛ زیرا حکومت مقتدری در ایران حضور نداشت. تا اینکه در ۱۱۷۸ق یکی از سرداران نادر به نام کریم‌خان زند قدرت را به دست‌گرفت و با لقب «وکیل‌الرعایا» در شیراز بر تخت نشست و سلسله‌ی زندیه را در ایران بناگذاشت</ins>.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۴''') دوره‌ چهارم، دوره‌ی بازگشت ادبی''' </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>کریم خان بر تمام نواحی ایران جز خراسان، که در کنترل شاهرخ بود، حکومت می‌راند. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>زندیه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>شاید تنها حکومتی بود که به ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقراری آرامش در کشور می‌اندیشید.کریم‌خان به علم و دانش ارج بسیاری می‌نهاد، آن چنان که در دوران حکومت او شاهد آبادانی و عمران بعضی از نواحی ایران هستیم. او در ۱۱۹۳ق درگذشت و جانشینان او تا ۱۲۰۳ق سلسله‌ی زندیه را با اقتدار اداره کردند و آخرین شاه این سلسله در همین سال از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>آقا محمدخان قاجار<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>شکست خورد و در ۱۲۰۹ق به‌قتل رسید. وضعیت اجتماعی ایران در طول قرن دوازدهم سراسر آشفتگی بود. در دوره‌ی نادر خون‌ریزی، جنگ و غارت بر آن حکومت می‌کرد<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref&gt;</ins>۱<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. شعبانی: تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه، ج ۱.&lt;/ref&gt; </ins>و به‌جز اندک مدتی در آغاز حکومت نادر و غلبه‌ی او بر افغان‌ها، اوضاع و احوال به هیچ روی مناسب نبود<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref&gt;</ins>۲<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. خاتمی: تاریخ ادبیات ایران در دوره‌ی بازگشت ادبی. ج ۱، ص۲۹. 3. همان، ص ۳۱.&lt;/ref&gt;</ins>. اما در دوره‌ی زندیه اوضاع تفاوت داشت. آرامش نسبی دوره‌ی زندیه و برخورد ملایم و توأم با احترام کریم خان زند با علما و ادبا زمینه را برای رشد فرهنگ و ادب فراهم ساخت.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref&gt;۲. خاتمی: تاریخ ادبیات ایران در دوره‌ی بازگشت ادبی. ج ۱، ص۲۹. 3. همان، ص ۳۱.&lt;/ref&gt;</ins>اوضاع مساعد در زمان زندیه، زمینه‌ی مناسبی را برای دوره‌ی بازگشت ادبی در ادبیات فارسی مهیا ساخت. در جریان بازگشت ادبی، ما با دو حرکت و رجوع روبرو می‌شویم.گروهی از شاعران و نویسندگان به دوره‌ی اول ادبی نظر داشتند؛ به این معنی که به سبک و سیاق شاعران و نویسندگان دوره‌ی اول، یعنی قرن‌های چهارم، پنجم و ششم توجه کردند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''') دوره‌ چهارم از نیمه‌ دوم قرن دوازدهم تا پایان قرن سیزدهم «دوره‌ی بازگشت ادبی»''' اوضاع سیاسی ایران در اواسط قرن یازدهم‌گونه‌ای دیگرگشت. حکومت صفوی در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه عباس در قرن دهم حکومتی قدرتمند بود، ولی جانشینان آنها از انجام امور اداری و سیاسی کشور ناتوان بودند و در نهایت سلسله‌ی صفویه بعد از چندین دهه کشمکش با دشمنان داخلی و خارجی در ۱۱۴۸ق به‌دست نادرشاه افشار برچیده‌شد. این سلسله با آنکه در بُعد سیاسی، اساس وحدت ملی ایران را بر مذهب نهاد، اما اقتدار چندانی نیافت و دوام نیاورد و پس از ۲۴۰ سال منقرض گشت . نادر در ۱۱۴۸ق رسماً خود را شاه خواند و سلسله‌ی افشاریه را تأسیس کرد. او لشکرکشی‌های گسترده‌ای به هندوستان نمود اما او هم پس از ۱۲ سال پادشاهی در ۱۱۶۰ق به قتل رسید و با مرگ او مجدداً اقتدار ایران به خطر افتاد؛ زیرا حکومت مقتدری در ایران حضور نداشت. تا اینکه در ۱۱۷۸ق یکی از سرداران نادر به نام کریم‌خان زند قدرت را به دست‌گرفت و با لقب «وکیل‌الرعایا» در شیراز بر تخت نشست </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱. حسینی: بیدل، سپهری و سبک هندی، ص۱۷. 2. تقوی: فرهنگ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۷۶ </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ ادب پارسی و... </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">و سلسله‌ی زندیه را در ایران بناگذاشت.</del>کریم خان بر تمام نواحی ایران جز خراسان، که در کنترل شاهرخ بود، حکومت می‌راند. زندیه شاید تنها حکومتی بود که به ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقراری آرامش در کشور می‌اندیشید.کریم‌خان به علم و دانش ارج بسیاری می‌نهاد، آن چنان که در دوران حکومت او شاهد آبادانی و عمران بعضی از نواحی ایران هستیم. او در ۱۱۹۳ق درگذشت و جانشینان او تا ۱۲۰۳ق سلسله‌ی زندیه را با اقتدار اداره کردند و آخرین شاه این سلسله در همین سال از آقا محمدخان قاجار شکست خورد و در ۱۲۰۹ق به‌قتل رسید. وضعیت اجتماعی ایران در طول قرن دوازدهم سراسر آشفتگی بود. در دوره‌ی نادر خون‌ریزی، جنگ و غارت بر آن حکومت می‌کرد<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">^{</del>۱<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">} </del>و به‌جز اندک مدتی در آغاز حکومت نادر و غلبه‌ی او بر افغان‌ها، اوضاع و احوال به هیچ روی مناسب نبود<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">^{</del>۲<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}</del>. اما در دوره‌ی زندیه اوضاع تفاوت داشت. آرامش نسبی دوره‌ی زندیه و برخورد ملایم و توأم با احترام کریم خان زند با علما و ادبا زمینه را برای رشد فرهنگ و ادب فراهم ساخت.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">^{۳} </del>اوضاع مساعد در زمان زندیه، زمینه‌ی مناسبی را برای دوره‌ی بازگشت ادبی در ادبیات فارسی مهیا ساخت. در جریان بازگشت ادبی، ما با دو حرکت و رجوع روبرو می‌شویم.گروهی از شاعران و نویسندگان به دوره‌ی اول ادبی نظر داشتند؛ به این معنی که به سبک و سیاق شاعران و نویسندگان دوره‌ی اول، یعنی قرن‌های چهارم، پنجم و ششم توجه کردند.  </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جریان دوم بازگشت به دوره‌ی دوم ادبی به‌ویژه به آثار قرن هفتم و هشتم است. بعضی از این نویسندگان چون میرزا مهدی استرآبادی به سه سبک ساده و مرسل، متکلف و مصنوع و بینابین آثاری دارند و محمد صادق موسوی و همین‌گونه عبدالرزاق بیگ‌دنبلی و نشاط اصفهانی که به نگارش پیچیده و متکلف معروفند از این دسته‌اند.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>جریان دوم بازگشت به دوره‌ی دوم ادبی به‌ویژه به آثار قرن هفتم و هشتم است. بعضی از این نویسندگان چون میرزا مهدی استرآبادی به سه سبک ساده و مرسل، متکلف و مصنوع و بینابین آثاری دارند و محمد صادق موسوی و همین‌گونه عبدالرزاق بیگ‌دنبلی و نشاط اصفهانی که به نگارش پیچیده و متکلف معروفند از این دسته‌اند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱. شعبانی: تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه، ج ۱. </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بازگشت ادبی، ابتدا در حوزه‌ی اصفهان و با نام «انجمن ادبی اصفهان» آغاز گردید. مهم‌ترین شاعران این حوزه کسانی چون مشتاق اصفهانی (م ۱۱۷۱ق)، هاتف اصفهانی (م ۱۱۹۸ق)، صباحی بیدگلی (م ۱۲۱۸ق) آذر بیگدلی (م ۱۱۹۵ق) بودند. این حوزه با مرگ‌کریم‌خان زند در ۱۱۹۳ق تعطیل گشت و به دلیل مسایل سیاسی در ایران از رونق افتاد. در قرن سیزدهم که دوره‌ی تسلط قاجار بر ایران بود، دوره‌ی دوم بازگشت شروع شد. بعد از مرگ کریم‌خان و درنوردیده شدن طومار سلسله‌ی زندیه، سلسله‌ی دیگری در ایران به قدرت رسید که به نام «قاجار» معروف است. آقا محمدخان بعد از قتل آخرین حاکم زندیه در کرمان، در ۱۲۱۰ق رسماً در تهران تاج‌گذاری‌کرد. او میرزا عبدالوهاب نشاط را که شاعر بود، حاکم اصفهان کرد. نشاط با توجه به سابقه‌ی ادبی حوزه‌ی اصفهان به تبعیت از مشتاق، انجمن دوم ادبی را تشکیل داد و به شاعران توجه بیشتری مبذول داشت. بدین سبب، انجمن دوم‌گام‌های مطمئن‌تر و مؤثرتری به بازگشت برداشت<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;ref&gt;</ins>۱<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. شمس لنگرودی: مکتب بازگشت، ص ۱۴۵.&lt;/ref&gt; </ins>و نشاط، خود رییس آن مجمع گشت. این مجمع با مرگ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[آقا محمدخان قاجار|</ins>آقا محمدخان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در ۱۲۱۱ق رسماً تعطیل شد، اما نشاط که به دربار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>فتحعلی شاه قاجار<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>رفته‌بود، لقب «معتمدالدوله» گرفت و انجمن سومی را به نام «انجمن خاقان» تشکیل داد. در این انجمن که محل آن دربار شاهی بود، کسانی چون فتحعلی‌خان صبا (م ۱۲۳۸ق)، سحاب اصفهانی (م ۱۲۲۲ق)، مجمر اصفهانی (م ۱۲۲۵ق) حضور داشتند. از دیگر شاعران دوره‌ی بازگشت ادبی می‌توان از وصال شیرازی (م ۱۲۶۲ق)، یغمای جندقی (م ۱۲۷۶ق)، فروغی بسطامی (م ۱۲۷۴ق)، فتح‌الله‌خان شیبانی (م ۱۳۱۸ق)، قاآنی (م ۱۲۷۰ق)، سروش اصفهانی (م ۱۲۸۵ق)، محمودخان ملک‌الشعرای صبا (م ۱۳۱۱ق) و شاطر عباس صبوحی (م ۱۳۱۵ق) نام برد.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲. خاتمی: تاریخ ادبیات ایران در دوره‌ی بازگشت ادبی. ج ۱، ص۲۹. 3. همان، ص ۳۱. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادوار ادبی </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۷۷ </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بازگشت ادبی، ابتدا در حوزه‌ی اصفهان و با نام «انجمن ادبی اصفهان» آغاز گردید. مهم‌ترین شاعران این حوزه کسانی چون مشتاق اصفهانی (م ۱۱۷۱ق)، هاتف اصفهانی (م ۱۱۹۸ق)، صباحی بیدگلی (م ۱۲۱۸ق) آذر بیگدلی (م ۱۱۹۵ق) بودند. این حوزه با مرگ‌کریم‌خان زند در ۱۱۹۳ق تعطیل گشت و به دلیل مسایل سیاسی در ایران از رونق افتاد. در قرن سیزدهم که دوره‌ی تسلط قاجار بر ایران بود، دوره‌ی دوم بازگشت شروع شد. بعد از مرگ کریم‌خان و درنوردیده شدن طومار سلسله‌ی زندیه، سلسله‌ی دیگری در ایران به قدرت رسید که به نام «قاجار» معروف است. آقا محمدخان بعد از قتل آخرین حاکم زندیه در کرمان، در ۱۲۱۰ق رسماً در تهران تاج‌گذاری‌کرد. او میرزا عبدالوهاب نشاط را که شاعر بود، حاکم اصفهان کرد. نشاط با توجه به سابقه‌ی ادبی حوزه‌ی اصفهان به تبعیت از مشتاق، انجمن دوم ادبی را تشکیل داد و به شاعران توجه بیشتری مبذول داشت. بدین سبب، انجمن دوم‌گام‌های مطمئن‌تر و مؤثرتری به بازگشت برداشت<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">^{</del>۱<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">} </del>و نشاط، خود رییس آن مجمع گشت. این مجمع با مرگ آقا محمدخان در ۱۲۱۱ق رسماً تعطیل شد، اما نشاط که به دربار فتحعلی شاه قاجار رفته‌بود، لقب «معتمدالدوله» گرفت و انجمن سومی را به نام «انجمن خاقان» تشکیل داد. در این انجمن که محل آن دربار شاهی بود، کسانی چون فتحعلی‌خان صبا (م ۱۲۳۸ق)، سحاب اصفهانی (م ۱۲۲۲ق)، مجمر اصفهانی (م ۱۲۲۵ق) حضور داشتند. از دیگر شاعران دوره‌ی بازگشت ادبی می‌توان از وصال شیرازی (م ۱۲۶۲ق)، یغمای جندقی (م ۱۲۷۶ق)، فروغی بسطامی (م ۱۲۷۴ق)، فتح‌الله‌خان شیبانی (م ۱۳۱۸ق)، قاآنی (م ۱۲۷۰ق)، سروش اصفهانی (م ۱۲۸۵ق)، محمودخان ملک‌الشعرای صبا (م ۱۳۱۱ق) و شاطر عباس صبوحی (م ۱۳۱۵ق) نام برد<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اما در این میان جایگاه قائم مقام فراهانی در نثر و شعر فارسی اهمیت خاص دارد. او که در ۱۲۵۱ق به قتل رسید، نه تنها در مقام سیاسی خدمات شایانی به ایران ۱. شمس لنگرودی: مکتب بازگشت، ص ۱۴۵. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۷۸ </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ ادب پارسی و..</del>.  </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نمود، بلکه در عرصه‌ی ادبیات هم شهرت و آوازه‌ای دارد. اشعار او همگی بیانگر حوادث اجتماعی عصر است در حالی‌که اشعار دیگر شاعران بازگشت، ناظر به وصف و کشتار شاهانه بود.^{۱}</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اما در این میان جایگاه قائم مقام فراهانی در نثر و شعر فارسی اهمیت خاص دارد. او که در ۱۲۵۱ق به قتل رسید، نه تنها در مقام سیاسی خدمات شایانی به ایران </ins>نمود، بلکه در عرصه‌ی ادبیات هم شهرت و آوازه‌ای دارد. اشعار او همگی بیانگر حوادث اجتماعی عصر است در حالی‌که اشعار دیگر شاعران بازگشت، ناظر به وصف و کشتار شاهانه بود.^{۱}</div></td></tr> </table>

Arghavan https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%8C_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C&diff=11130&oldid=prev 2025-09-05T07:31:32Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «}. ۴&#039;&#039;&#039;) دوره‌ چهارم، دوره‌ی بازگشت ادبی&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&#039;) دوره‌ چهارم از نیمه‌ دوم قرن دوازدهم تا پایان قرن سیزدهم «دوره‌ی بازگشت ادبی»&#039;&#039;&#039; اوضاع سیاسی ایران در اواسط قرن یازدهم‌گونه‌ای دیگرگشت. حکومت صفوی در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه عباس در قرن ده...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>}. <br /> <br /> ۴&#039;&#039;&#039;) دوره‌ چهارم، دوره‌ی بازگشت ادبی&#039;&#039;&#039; <br /> <br /> &#039;&#039;&#039;) دوره‌ چهارم از نیمه‌ دوم قرن دوازدهم تا پایان قرن سیزدهم «دوره‌ی بازگشت ادبی»&#039;&#039;&#039; اوضاع سیاسی ایران در اواسط قرن یازدهم‌گونه‌ای دیگرگشت. حکومت صفوی در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه عباس در قرن دهم حکومتی قدرتمند بود، ولی جانشینان آنها از انجام امور اداری و سیاسی کشور ناتوان بودند و در نهایت سلسله‌ی صفویه بعد از چندین دهه کشمکش با دشمنان داخلی و خارجی در ۱۱۴۸ق به‌دست نادرشاه افشار برچیده‌شد. این سلسله با آنکه در بُعد سیاسی، اساس وحدت ملی ایران را بر مذهب نهاد، اما اقتدار چندانی نیافت و دوام نیاورد و پس از ۲۴۰ سال منقرض گشت . نادر در ۱۱۴۸ق رسماً خود را شاه خواند و سلسله‌ی افشاریه را تأسیس کرد. او لشکرکشی‌های گسترده‌ای به هندوستان نمود اما او هم پس از ۱۲ سال پادشاهی در ۱۱۶۰ق به قتل رسید و با مرگ او مجدداً اقتدار ایران به خطر افتاد؛ زیرا حکومت مقتدری در ایران حضور نداشت. تا اینکه در ۱۱۷۸ق یکی از سرداران نادر به نام کریم‌خان زند قدرت را به دست‌گرفت و با لقب «وکیل‌الرعایا» در شیراز بر تخت نشست <br /> <br /> ۱. حسینی: بیدل، سپهری و سبک هندی، ص۱۷. 2. تقوی: فرهنگ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان. <br /> <br /> <br /> <br /> . <br /> <br /> ۷۶ <br /> <br /> تاریخ ادب پارسی و... <br /> <br /> و سلسله‌ی زندیه را در ایران بناگذاشت.کریم خان بر تمام نواحی ایران جز خراسان، که در کنترل شاهرخ بود، حکومت می‌راند. زندیه شاید تنها حکومتی بود که به ایجاد امنیت سیاسی و قضایی و برقراری آرامش در کشور می‌اندیشید.کریم‌خان به علم و دانش ارج بسیاری می‌نهاد، آن چنان که در دوران حکومت او شاهد آبادانی و عمران بعضی از نواحی ایران هستیم. او در ۱۱۹۳ق درگذشت و جانشینان او تا ۱۲۰۳ق سلسله‌ی زندیه را با اقتدار اداره کردند و آخرین شاه این سلسله در همین سال از آقا محمدخان قاجار شکست خورد و در ۱۲۰۹ق به‌قتل رسید. وضعیت اجتماعی ایران در طول قرن دوازدهم سراسر آشفتگی بود. در دوره‌ی نادر خون‌ریزی، جنگ و غارت بر آن حکومت می‌کرد^{۱} و به‌جز اندک مدتی در آغاز حکومت نادر و غلبه‌ی او بر افغان‌ها، اوضاع و احوال به هیچ روی مناسب نبود^{۲}. اما در دوره‌ی زندیه اوضاع تفاوت داشت. آرامش نسبی دوره‌ی زندیه و برخورد ملایم و توأم با احترام کریم خان زند با علما و ادبا زمینه را برای رشد فرهنگ و ادب فراهم ساخت.^{۳} اوضاع مساعد در زمان زندیه، زمینه‌ی مناسبی را برای دوره‌ی بازگشت ادبی در ادبیات فارسی مهیا ساخت. در جریان بازگشت ادبی، ما با دو حرکت و رجوع روبرو می‌شویم.گروهی از شاعران و نویسندگان به دوره‌ی اول ادبی نظر داشتند؛ به این معنی که به سبک و سیاق شاعران و نویسندگان دوره‌ی اول، یعنی قرن‌های چهارم، پنجم و ششم توجه کردند. <br /> <br /> جریان دوم بازگشت به دوره‌ی دوم ادبی به‌ویژه به آثار قرن هفتم و هشتم است. بعضی از این نویسندگان چون میرزا مهدی استرآبادی به سه سبک ساده و مرسل، متکلف و مصنوع و بینابین آثاری دارند و محمد صادق موسوی و همین‌گونه عبدالرزاق بیگ‌دنبلی و نشاط اصفهانی که به نگارش پیچیده و متکلف معروفند از این دسته‌اند. <br /> <br /> ۱. شعبانی: تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه، ج ۱. <br /> <br /> ۲. خاتمی: تاریخ ادبیات ایران در دوره‌ی بازگشت ادبی. ج ۱، ص۲۹. 3. همان، ص ۳۱. <br /> <br /> <br /> <br /> ادوار ادبی <br /> <br /> ۷۷ <br /> <br /> بازگشت ادبی، ابتدا در حوزه‌ی اصفهان و با نام «انجمن ادبی اصفهان» آغاز گردید. مهم‌ترین شاعران این حوزه کسانی چون مشتاق اصفهانی (م ۱۱۷۱ق)، هاتف اصفهانی (م ۱۱۹۸ق)، صباحی بیدگلی (م ۱۲۱۸ق) آذر بیگدلی (م ۱۱۹۵ق) بودند. این حوزه با مرگ‌کریم‌خان زند در ۱۱۹۳ق تعطیل گشت و به دلیل مسایل سیاسی در ایران از رونق افتاد. در قرن سیزدهم که دوره‌ی تسلط قاجار بر ایران بود، دوره‌ی دوم بازگشت شروع شد. بعد از مرگ کریم‌خان و درنوردیده شدن طومار سلسله‌ی زندیه، سلسله‌ی دیگری در ایران به قدرت رسید که به نام «قاجار» معروف است. آقا محمدخان بعد از قتل آخرین حاکم زندیه در کرمان، در ۱۲۱۰ق رسماً در تهران تاج‌گذاری‌کرد. او میرزا عبدالوهاب نشاط را که شاعر بود، حاکم اصفهان کرد. نشاط با توجه به سابقه‌ی ادبی حوزه‌ی اصفهان به تبعیت از مشتاق، انجمن دوم ادبی را تشکیل داد و به شاعران توجه بیشتری مبذول داشت. بدین سبب، انجمن دوم‌گام‌های مطمئن‌تر و مؤثرتری به بازگشت برداشت^{۱} و نشاط، خود رییس آن مجمع گشت. این مجمع با مرگ آقا محمدخان در ۱۲۱۱ق رسماً تعطیل شد، اما نشاط که به دربار فتحعلی شاه قاجار رفته‌بود، لقب «معتمدالدوله» گرفت و انجمن سومی را به نام «انجمن خاقان» تشکیل داد. در این انجمن که محل آن دربار شاهی بود، کسانی چون فتحعلی‌خان صبا (م ۱۲۳۸ق)، سحاب اصفهانی (م ۱۲۲۲ق)، مجمر اصفهانی (م ۱۲۲۵ق) حضور داشتند. از دیگر شاعران دوره‌ی بازگشت ادبی می‌توان از وصال شیرازی (م ۱۲۶۲ق)، یغمای جندقی (م ۱۲۷۶ق)، فروغی بسطامی (م ۱۲۷۴ق)، فتح‌الله‌خان شیبانی (م ۱۳۱۸ق)، قاآنی (م ۱۲۷۰ق)، سروش اصفهانی (م ۱۲۸۵ق)، محمودخان ملک‌الشعرای صبا (م ۱۳۱۱ق) و شاطر عباس صبوحی (م ۱۳۱۵ق) نام برد. <br /> <br /> اما در این میان جایگاه قائم مقام فراهانی در نثر و شعر فارسی اهمیت خاص دارد. او که در ۱۲۵۱ق به قتل رسید، نه تنها در مقام سیاسی خدمات شایانی به ایران ۱. شمس لنگرودی: مکتب بازگشت، ص ۱۴۵. <br /> <br /> <br /> <br /> . <br /> <br /> ۷۸ <br /> <br /> تاریخ ادب پارسی و... <br /> <br /> نمود، بلکه در عرصه‌ی ادبیات هم شهرت و آوازه‌ای دارد. اشعار او همگی بیانگر حوادث اجتماعی عصر است در حالی‌که اشعار دیگر شاعران بازگشت، ناظر به وصف و کشتار شاهانه بود.^{۱}</div>

Samei