https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86زاهدان - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-16T03:29:58Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7918&oldid=prevSamei: /* نیز نگاه کنید به */2025-05-10T15:26:45Z<p><span class="autocomment">نیز نگاه کنید به</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۶</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l26">خط ۲۶:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>غلامحسین تکمیل همایون</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>غلامحسین تکمیل همایون</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">index.php?title=</del>رده:جغرافیا]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:جغرافیا]]</div></td></tr>
<!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-7917:rev-7918:php=table -->
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7917&oldid=prevSamei در ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۶2025-05-10T15:26:24Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۶</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:زاهدان.jpg|بندانگشتی|مسجد جامع مکی زاهدان ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.flytoday.ir/]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:زاهدان.jpg|بندانگشتی|مسجد جامع مکی زاهدان ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.flytoday.ir/]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>زاهدان، مرکز [[استان سیستان و بلوچستان]] و مرکز شهرستانی به همان نام، واقع در جنوب شرقی [[کشور ایران|ایران]] و در نزدیکی مرز [[کشور ایران|ایران]] با پاکستان و افغانستان. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>زاهدان، مرکز [[استان سیستان و بلوچستان]] و مرکز شهرستانی به همان نام، واقع در جنوب شرقی [[کشور ایران|ایران]] و در نزدیکی مرز [[کشور ایران|ایران]] با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 </ins>پاکستان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 </ins>افغانستان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]</ins>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهرستان زاهدان از شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با شهرستانهای نهبندان (در [[استان خراسان جنوبی]]) و [[زابل]]، از غرب با شهرستان بم (در [[استان کرمان]]) و از جنوب با شهرستانهای خاش و ایرانشهر همسایه است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1383.</ref> و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 شهر، 4 بخش و 8 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریة عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهرستان زاهدان از شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با شهرستانهای نهبندان (در [[استان خراسان جنوبی]]) و [[زابل]]، از غرب با شهرستان بم (در [[استان کرمان]]) و از جنوب با شهرستانهای خاش و ایرانشهر همسایه است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1383.</ref> و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 شهر، 4 بخش و 8 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریة عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهر زاهدان، با مختصات جغرافیایی ً00 َ52 ْ60 طول شرقی و ً45 َ29 ْ29 عرض شمالی و با ارتفاع 1373 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و نیمه کوهستانی و میانگین بارندگی سالانه 79 میلیمتر و میانگین حداکثر دما 5/26 درجه و میانگین حداقل دما 6/9 درجه سانتیگراد<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 635.</ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">،در </del>فاصله 1494 کیلومتری تهران قرار دارد<ref>سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</ref>.زاهدان به همراه شهر خاش از دیگر شهرهای استان [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]] سردترند. وجود ارتفاعات موجب بروز این پدیده در استان شده است. کوههای کالا (1943متر)، پَدَگی (1683متر)، لوچان (2555متر)، لار (2347متر) و ارتفاعات دیگری نیز در شمال غربی شهر، در مجموع شهر زاهدان را در محاصره دارند، اما هیچکدام منبع جریان آب سطحی مهمی به جز چند رود فصلی نیستند و از اینرو زاهدان یکی از شهرهای کم آب استان است. احداث خط انتقال آب به طول 192 کم از زابل به زاهدان، از جمله طرحهای در حال انجام برای تأمین آب ساکنان شهر است<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. چ 5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص34- 32.</ref>.کمبود آب برای مصارف کشاورزی و صنعتی و حتی مصرف شُرب اهالی شهر از جمله موانع توسعه اقتصادی و اجتماعی زاهدان بوده است. زاهدان به دلیل موقعیت حساس خود در جغرافیای سیاسی [[کشور ایران|ایران]] دارای اهمیت بسیاری است. این شهر به خط مستقیم در فاصله حدوداً 25 کیلومتری مرز پاکستان و 50 کیلومتری از مرز افغانستان قرار دارد و تا شهر مرزی میرجاوه واقع در جنوب شرقی خود، دارای 86 کم، فاصله است<ref<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">>'''''اطلس جادههای کشور'''''. همانجا.</ref>.به رغم شرایط نامطلوب اقلیمی، موقعیت ارتباطی و مواصلاتی زاهدان موجب رشد شتابان این شهر در نیم قرن اخیر شده است. در نخستین سرشماری عمومی کشور، شهر زاهدان در 1335ش دارای 17495 تن جمعیت بود<ref>نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 108.</ref> که در سرشماری 1375ش به 419518 و طبق برآوردها در 1384ش به 534771 تن افزایش یافته و در طول قریب به پنجاه سال به بیش از سی برابر رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور براساس محدوده سال 1380'''''. تهران</del>: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 131 و 132.<</del>/<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.[[استان سیستان و بلوچستان]] به رغم داشتن سابقه طولانی در مدنیت و شهرنشینی که «زرنج»<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان، چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 359-362</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهر زاهدان، با مختصات جغرافیایی ً00 َ52 ْ60 طول شرقی و ً45 َ29 ْ29 عرض شمالی و با ارتفاع 1373 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و نیمه کوهستانی و میانگین بارندگی سالانه 79 میلیمتر و میانگین حداکثر دما 5/26 درجه و میانگین حداقل دما 6/9 درجه سانتیگراد<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 635.</ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">، در </ins>فاصله 1494 کیلومتری تهران قرار دارد<ref <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">name=":0"</ins>>سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</ref>. زاهدان به همراه شهر خاش از دیگر شهرهای استان [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]] سردترند. وجود ارتفاعات موجب بروز این پدیده در استان شده است. کوههای کالا (1943متر)، پَدَگی (1683متر)، لوچان (2555متر)، لار (2347متر) و ارتفاعات دیگری نیز در شمال غربی شهر، در مجموع شهر زاهدان را در محاصره دارند، اما هیچکدام منبع جریان آب سطحی مهمی به جز چند رود فصلی نیستند و از اینرو زاهدان یکی از شهرهای کم آب استان است. احداث خط انتقال آب به طول 192 کم از زابل به زاهدان، از جمله طرحهای در حال انجام برای تأمین آب ساکنان شهر است<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. چ 5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص34- 32.</ref>. کمبود آب برای مصارف کشاورزی و صنعتی و حتی مصرف شُرب اهالی شهر از جمله موانع توسعه اقتصادی و اجتماعی زاهدان بوده است. زاهدان به دلیل موقعیت حساس خود در جغرافیای سیاسی [[کشور ایران|ایران]] دارای اهمیت بسیاری است. این شهر به خط مستقیم در فاصله حدوداً 25 کیلومتری مرز پاکستان و 50 کیلومتری از مرز افغانستان قرار دارد و تا شهر مرزی میرجاوه واقع در جنوب شرقی خود، دارای 86 کم، فاصله است<ref <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">name="</ins>:<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0" </ins>/>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 335-340.</ref> و «شهر سوخته» با قدمت حدود 5 هزار سال نمونههایی از آن هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). '''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 84-85.</ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">،در </del>سدههای اخیر به دلایل گوناگون از جمله دور افتادگی از مرکز ثقل سیاسی و اقتصادی کشور و فقدان شرایط اقلیمی مساعد، بستر مناسبی برای زندگی شهری نبوده است و از همین رو شهرهای استان از جمله زاهدان در گذشتهای نه چندان دور، هویتی روستایی داشتهاند. زاهدان در گذشته «دزد آب» نامیده میشده<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 215.</ref> و دلیل این نامگذاری را برخی وجود چاه آبی میدانند که محل استراحت و کمینگاه دزدان به شمار میرفته است و عدهای دیگر علت این نامگذاری را به جریان آبی نسبت دادهاند که گاه در روی زمین و گاه در زیر شن روان بوده و لذا این پیدا و نهان شدن آب دلیل اطلاق نام دزد آب به این محل پنداشته شده است<ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص369.</ref>.در سندی که متن پاسخ به عریضه دوست محمدخان بارکزایی حاکم منطقه و دادن اماننامه به او از طرف رضا شاه پهلوی بوده است، از زاهدان با نام دزد آب یاد شده است<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همان</del>. ص370.</ref>؛ تا اینکه در 1314ش این نام رسماً به زاهدان تغییر مییابد. در هیچ یک از اسناد و کتابهای مرجع و تاریخی، در هیچ کجا واژه زاهدان دیده نمیشود؛ اما در کتاب پژوهش در نام شهرهای [[کشور ایران|ایران]] از زاهدان به عنوان شهری تاریخی، در حومه زابل نام برده شده که پس از خرابی زرنج یا زرنگ به دست تیمور لنگ، دارالحکومه سیستان میشود و البته برای اثبات این ادعا هیچ سند و مأخذ معتبری ذکر نشده است<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''سیستاننامه'''''. ج1، تهران: مرغآمین، 1369، ص668.</ref>.تأسیس گمرک خانه به دست بلژیکیها در عصر [[قاجاریه|قاجار]]<ref>حقیقت، عبدالرّفیع. '''''فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستانهای ایران'''''. چ1، تهران: کومش، 1376، ص255.</ref>و عزیمت [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] به این شهر و پیشنهاد وی برای تغییر نام آن، در مجموع موجب گردید که برای نخستین بار دزدآب اهمیت یابد<ref>زندمقدم، محمود. '''''حکایت بلوچ'''''. کتاب دوم، تهران: ناشر (مؤلف)، 1370، ص136-137.</ref>.دزدآب در اوایل سلطنت پهلوی تنها شهر مهم ناحیه سرّحدی (سیستان) با جمعیتی معادل 5000 تن بود و راهآهن کلات که در مسیر جاوه داخل خاک [[کشور ایران|ایران]] میشد، به دزداب منتهی میگردید<ref>کیهان، مسعود. '''''جغرافیای مفصل ایران'''''. ج2، سیاسی، تهران: چاپخانه مجلس، 1311، ص260.</ref>. اهمیت استراتژیک و ارتباطی دزدآب در بیش از هفتاد سال پیش نیز شناخته شده بود: « [دزدآب] از این بابت اهمیت تجارتی و نظامی دارد مخصوصاً اگر از وضعیت اقتصادی سیستان استفاده شود، اهمیت زیاد خواهد یافت»<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همانجا</del>.</<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del>در حال حاضر زاهدان نه تنها در خطه سیستان، بلکه در تمام [[استان سیستان و بلوچستان]] به عنوان بزرگترین و مهمترین شهری است: که دارای اهمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی است. تأسیس مراکز متعدد آموزش عالی و مراکز تولیدی و خدماتی، احداث فرودگاه و راههای درجه یک آسفالته و راه آهن، زاهدان را به تدریج از انزوای تاریخی به در آورده و در آینده معبر مهمی برای اتصال و دسترسی کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان به آبهای آزاد دریای عمان خواهد بود. با تشکیل فرمانداری کل بلوچستان در 1326ش، زاهدان به مرکزیت آن انتخاب شد و سپس در 1336ش با تأسیس استان سیستان و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بلوچستان، </del>شهر زاهدان همچنان به عنوان مرکز استان جدید، مرکز ثقل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی محدوده وسیعی از جنوب شرقی کشور گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نگاهی به سیر تقسیمات کشوری در ایران (جزوه تبلیغی)'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ص7؛ </del>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص96.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">به رغم شرایط نامطلوب اقلیمی، موقعیت ارتباطی و مواصلاتی زاهدان موجب رشد شتابان این شهر در نیم قرن اخیر شده است. در نخستین سرشماری عمومی کشور، شهر زاهدان در 1335ش دارای 17495 تن جمعیت بود<ref>نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 108.</ref> که در سرشماری 1375ش به 419518 و طبق برآوردها در 1384ش به 534771 تن افزایش یافته و در طول قریب به پنجاه سال به بیش از سی برابر رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور براساس محدوده سال 1380'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 131 و 132.</ref>. [[استان سیستان و بلوچستان]] به رغم داشتن سابقه طولانی در مدنیت و شهرنشینی که «زرنج»<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان، چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 359-362.</ref><ref></ins>Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 335-340.</ref> و «شهر سوخته» با قدمت حدود 5 هزار سال نمونههایی از آن هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). '''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 84-85.</ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">، در </ins>سدههای اخیر به دلایل گوناگون از جمله دور افتادگی از مرکز ثقل سیاسی و اقتصادی کشور و فقدان شرایط اقلیمی مساعد، بستر مناسبی برای زندگی شهری نبوده است و از همین رو شهرهای استان از جمله زاهدان در گذشتهای نه چندان دور، هویتی روستایی داشتهاند. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>زاهدان در گذشته «دزد آب» نامیده میشده<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 215.</ref> و دلیل این نامگذاری را برخی وجود چاه آبی میدانند که محل استراحت و کمینگاه دزدان به شمار میرفته است و عدهای دیگر علت این نامگذاری را به جریان آبی نسبت دادهاند که گاه در روی زمین و گاه در زیر شن روان بوده و لذا این پیدا و نهان شدن آب دلیل اطلاق نام دزد آب به این محل پنداشته شده است<ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام شهرهای ایران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص369.</ref>. در سندی که متن پاسخ به عریضه دوست محمدخان بارکزایی حاکم منطقه و دادن اماننامه به او از طرف رضا شاه پهلوی بوده است، از زاهدان با نام دزد آب یاد شده است<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">افشار سیستانی، ایرج. '''''پژوهش در نام شهرهای ایران'''''</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">چ2، تهران: روزنه، 1382، </ins>ص370.</ref>؛ تا اینکه در 1314ش این نام رسماً به زاهدان تغییر مییابد. در هیچ یک از اسناد و کتابهای مرجع و تاریخی، در هیچ کجا واژه زاهدان دیده نمیشود؛ اما در کتاب پژوهش در نام شهرهای [[کشور ایران|ایران]] از زاهدان به عنوان شهری تاریخی، در حومه زابل نام برده شده که پس از خرابی زرنج یا زرنگ به دست تیمور لنگ، دارالحکومه سیستان میشود و البته برای اثبات این ادعا هیچ سند و مأخذ معتبری ذکر نشده است<ref>افشارسیستانی، ایرج. '''''سیستاننامه'''''. ج1، تهران: مرغآمین، 1369، ص668.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تأسیس گمرک خانه به دست بلژیکیها در عصر [[قاجاریه|قاجار]]<ref>حقیقت، عبدالرّفیع. '''''فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستانهای ایران'''''. چ1، تهران: کومش، 1376، ص255.</ref> و عزیمت [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] به این شهر و پیشنهاد وی برای تغییر نام آن، در مجموع موجب گردید که برای نخستین بار دزدآب اهمیت یابد<ref>زندمقدم، محمود. '''''حکایت بلوچ'''''. کتاب دوم، تهران: ناشر (مؤلف)، 1370، ص136-137.</ref>. دزدآب در اوایل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[سلسله پهلوی|</ins>سلطنت پهلوی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>تنها شهر مهم ناحیه سرّحدی (سیستان) با جمعیتی معادل 5000 تن بود و راهآهن کلات که در مسیر جاوه داخل خاک [[کشور ایران|ایران]] میشد، به دزداب منتهی میگردید<ref <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">name=":1"</ins>>کیهان، مسعود. '''''جغرافیای مفصل ایران'''''. ج2، سیاسی، تهران: چاپخانه مجلس، 1311، ص260.</ref>. اهمیت استراتژیک و ارتباطی دزدآب در بیش از هفتاد سال پیش نیز شناخته شده بود:<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><blockquote></ins>«[دزدآب] از این بابت اهمیت تجارتی و نظامی دارد مخصوصاً اگر از وضعیت اقتصادی سیستان استفاده شود، اهمیت زیاد خواهد یافت»<ref <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">name=":1" /</ins>>.</<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">blockquote</ins>>در حال حاضر زاهدان نه تنها در خطه سیستان، بلکه در تمام [[استان سیستان و بلوچستان]] به عنوان بزرگترین و مهمترین شهری است: که دارای اهمیت سیاسی، نظامی و اقتصادی است. تأسیس مراکز متعدد آموزش عالی و مراکز تولیدی و خدماتی، احداث فرودگاه و راههای درجه یک آسفالته و راه آهن، زاهدان را به تدریج از انزوای تاریخی به در آورده و در آینده معبر مهمی برای اتصال و دسترسی کشورهای آسیای مرکزی و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 </ins>افغانستان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">] </ins>به آبهای آزاد دریای عمان خواهد بود. با تشکیل فرمانداری کل بلوچستان در 1326ش، زاهدان به مرکزیت آن انتخاب شد و سپس در 1336ش با تأسیس <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>استان سیستان و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بلوچستان]]، </ins>شهر زاهدان همچنان به عنوان مرکز استان جدید، مرکز ثقل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی محدوده وسیعی از جنوب شرقی کشور گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نگاهی به سیر تقسیمات کشوری در ایران (جزوه تبلیغی)'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ص7.</ref><ref></ins>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص96.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">خط ۱۲:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[استان سیستان و بلوچستان]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[استان سیستان و بلوچستان]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[زابل]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[زابل]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[قاجاریه]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l21">خط ۲۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>غلامحسین تکمیل همایون</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>غلامحسین تکمیل همایون</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:جغرافیا]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">index.php?title=</ins>رده:جغرافیا]]</div></td></tr>
<!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-7389:rev-7917:php=table -->
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7389&oldid=prevMaedeh در ۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۷2025-05-09T09:57:04Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7389&oldid=7385">نمایش تغییرات</a>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7385&oldid=prevMaedeh در ۹ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۲2025-05-09T09:42:44Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7385&oldid=7028">نمایش تغییرات</a>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7028&oldid=prevSamei در ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۱۳2025-05-08T00:13:08Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7028&oldid=1018">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=1018&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''زاهدان،''' مركز استان سيستان و بلوچستان و مركز شهرستاني به همان نام، واقع در جنوب شرقي ايران و در نزديكي مرز ايران با پاكستان و افغانستان. '''شهرستان زاهدان''' از شرق با كشورهاي پاكستان و افغانستان، از شمال با شهرستانهاي نهبندان (در استان خرا...» ایجاد کرد2024-08-14T18:57:23Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''زاهدان،''' مركز استان سيستان و بلوچستان و مركز شهرستاني به همان نام، واقع در جنوب شرقي ايران و در نزديكي مرز ايران با پاكستان و افغانستان. '''شهرستان زاهدان''' از شرق با كشورهاي پاكستان و افغانستان، از شمال با شهرستانهاي نهبندان (در استان خرا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''زاهدان،''' مركز استان سيستان و بلوچستان و مركز شهرستاني به همان نام، واقع در جنوب شرقي ايران و در نزديكي مرز ايران با پاكستان و افغانستان. <br />
<br />
'''شهرستان زاهدان''' از شرق با كشورهاي پاكستان و افغانستان، از شمال با شهرستانهاي نهبندان (در استان خراسان جنوبي) و زابل، از غرب با شهرستان بم (در استان كرمان) و از جنوب با شهرستانهاي خاش و ايرانشهر همسايه است<sup>1</sup> و برابر با آخرين تقسيمات كشوري، اين شهرستان داراي 3 شهر، 4 بخش و 8 دهستان است.<sup>2</sup> <br />
<br />
'''شهر زاهدان،''' با مختصات جغرافيايي ً00 َ52 ْ60 طول شرقي و ً45 َ29 ْ29 عرض شمالي و با ارتفاع 1373 متر از سطح دريا با آب و هوايي معتدل و خشك و نيمه كوهستاني و ميانگين بارندگي سالانه 79 ميليمتر و ميانگين حداكثر دما 5/26 درجه و ميانگين حداقل دما 6/9 درجه سانتيگراد،<sup>3</sup> در فاصلة 1494 كيلومتري تهران قرار دارد.<sup>4</sup> زاهدان به همراه شهر خاش از ديگر شهرهاي استان سيستان و بلوچستان سردترند. وجود ارتفاعات موجب بروز اين پديده در استان شده است. كوههاي كالا (1943متر)، پَدَگي (1683متر)، لوچان (2555متر)، لار (2347متر) و ارتفاعات ديگري نيز در شمال غربي شهر، در مجموع شهر زاهدان را در محاصره دارند، اما هيچكدام منبع جريان آب سطحي مهمي به جز چند رود فصلي نيستند و از اينرو زاهدان يكي از شهرهاي كم آب استان است. احداث خط انتقال آب به طول 192 كم از زابل به زاهدان، از جمله طرحهاي در حال انجام براي تأمين آب ساكنان شهر است.<sup>5</sup> كمبود آب براي مصارف كشاورزي و صنعتي و حتي مصرف شُرب اهالي شهر از جمله موانع توسعة اقتصادي و اجتماعي زاهدان بوده است. زاهدان به دليل موقعيت حساس خود در جغرافياي سياسي ايران داراي اهميت بسياري است. اين شهر به خط مستقيم در فاصلة حدوداً 25 كيلومتري مرز پاكستان و 50 كيلومتري از مرز افغانستان قرار دارد و تا شهر مرزي ميرجاوه واقع در جنوب شرقي خود، داراي 86 كم، فاصله است.<sup>6</sup> به رغم شرايط نامطلوب اقليمي، موقعيت ارتباطي و مواصلاتي زاهدان موجب رشد شتابان اين شهر در نيم قرن اخير شده است. در نخستين سرشماري عمومي كشور، شهر زاهدان در 1335ش داراي 17495 تن جمعيت بود<sup>7</sup> كه در سرشماري 1375ش به 419518 و طبق برآوردها در 1384ش به 534771 تن افزايش يافته و در طول قريب به پنجاه سال به بيش از سي برابر رسيده است.<sup>8</sup> استان سيستان و بلوچستان به رغم داشتن سابقة طولاني در مدنيت و شهرنشيني كه «زرنج»<sup>9</sup> و «شهر سوخته» با قدمت حدود 5 هزار سال نمونههايي از آن هستند،<sup>10</sup> در سدههاي اخير به دلايل گوناگون از جمله دور افتادگي از مركز ثقل سياسي و اقتصادي كشور و فقدان شرايط اقليمي مساعد، بستر مناسبي براي زندگي شهري نبوده است و از همين رو شهرهاي استان از جمله زاهدان در گذشتهاي نه چندان دور، هويتي روستايي داشتهاند. زاهدان در گذشته «دزد آب» ناميده ميشده<sup>11</sup> و دليل اين نامگذاري را برخي وجود چاه آبي ميدانند كه محل استراحت و كمينگاه دزدان به شمار ميرفته است و عدهاي ديگر علت اين نامگذاري را به جريان آبي نسبت دادهاند كه گاه در روي زمين و گاه در زير شن روان بوده و لذا اين پيدا و نهان شدن آب دليل اطلاق نام دزد آب به اين محل پنداشته شده است.<sup>12</sup> در سندي كه متن پاسخ به عريضة دوست محمدخان باركزايي حاكم منطقه و دادن اماننامه به او از طرف رضا شاه پهلوي بوده است، از زاهدان با نام دزد آب ياد شده است؛<sup>13</sup> تا اينكه در 1314ش اين نام رسماً به زاهدان تغيير مييابد. در هيچ يك از اسناد و كتابهاي مرجع و تاريخي، در هيچ كجا واژة زاهدان ديده نميشود؛ اما در كتاب ''پژوهش در نام شهرهاي ايران'' از زاهدان به عنوان شهري تاريخي، در حومة زابل نام برده شده كه پس از خرابي زرنج يا زرنگ به دست تيمور لنگ، دارالحكومة سيستان ميشود و البته براي اثبات اين ادعا هيچ سند و مأخذ معتبري ذكر نشده است.<sup>14</sup> تأسيس گمرك خانه به دست بلژيكيها در عصر قاجار<sup>15</sup> و عزيمت رضاشاه به اين شهر و پيشنهاد وي براي تغيير نام آن، در مجموع موجب گرديد كه براي نخستين بار دزدآب اهميت يابد.<sup>16</sup> دزدآب در اوايل سلطنت پهلوي تنها شهر مهم ناحية سرّحدي (سيستان) با جمعيتي معادل 5000 تن بود و راهآهن كلات كه در مسير جاوه داخل خاك ايران ميشد، به دزداب منتهي ميگرديد.<sup>17</sup> اهميت استراتژيك و ارتباطي دزدآب در بيش از هفتاد سال پيش نيز شناخته شده بود: « [دزدآب] از اين بابت اهميت تجارتي و نظامي دارد مخصوصاً اگر از وضعيت اقتصادي سيستان استفاده شود، اهميت زياد خواهد يافت».<sup>18</sup> در حال حاضر زاهدان نه تنها در خطة سيستان، بلكه در تمام استان سيستان و بلوچستان به عنوان بزرگترين و مهمترين شهري است: كه داراي اهميت سياسي، نظامي و اقتصادي است. تأسيس مراكز متعدد آموزش عالي و مراكز توليدي و خدماتي، احداث فرودگاه و راههاي درجه يك آسفالته و راه آهن، زاهدان را به تدريج از انزواي تاريخي به در آورده و در آينده معبر مهمي براي اتصال و دسترسي كشورهاي آسياي مركزي و افغانستان به آبهاي آزاد درياي عمان خواهد بود. با تشكيل فرمانداري كل بلوچستان در 1326ش، زاهدان به مركزيت آن انتخاب شد و سپس در 1336ش با تأسيس استان سيستان و بلوچستان، شهر زاهدان همچنان به عنوان مركز استان جديد، مركز ثقل سياسي، اجتماعي، اقتصادي و ارتباطي محدودة وسيعي از جنوب شرقي كشور گرديد.<sup>19</sup> <br />
<br />
<br />
'''مآخذ:''' <br />
<br />
1. دفتر تقسيمات كشوري'''''. نقشه و جدول تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، 1383.<br />
<br />
2. دفتر تقسيمات كشوري'''''. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.<br />
<br />
3. جعفري، عباس. '''''گيتاشناسي ايران'''''. ج 3، ''دايرةالمعارف جغرافيايي ايران''، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 635.<br />
<br />
4. سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). '''''اطلس جادههاي ايران''''' (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص133 و 134.<br />
<br />
5. سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي (وزارت آموزش و پرورش). '''''جغرافياي استان سيستان و بلوچستان'''''. چ 5، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1383، ص34- 32.<br />
<br />
6. '''''اطلس جادههاي كشور'''''. همانجا.<br />
<br />
7. نورالهي، طه. '''''توزيع و طبقهبندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماريهاي 75-1335'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 108.<br />
<br />
8. مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور براساس محدودة سال 1380'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 131 و 132.<br />
<br />
9. لسترنج، گاي. '''''جغرافياي تاريخي سرزمينهاي خلافت شرقي'''''. ترجمة محمود عرفان، چ 6، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص 359-362.<br />
<br />
Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 335-340.<br />
<br />
10. سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. (وزارت آموزش و پرورش). '''جغرافياي استان سيستان و بلوچستان'''. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1383، ص 84-85.<br />
<br />
11. چكنگي، عليرضا. '''''فرهنگنامة تطبيقي نامهاي قديم و جديد مكانهاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنياد پژوهشهاي اسلامي، 1378، ص 215.<br />
<br />
12. افشار سيستاني، ايرج. '''''پژوهش در نام شهرهاي ايران'''''. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص369.<br />
<br />
13. همان. ص370.<br />
<br />
14. افشارسيستاني، ايرج. '''''سيستاننامه'''''. ج1، تهران: مرغآمين، 1369، ص668.<br />
<br />
15. حقيقت، عبدالرّفيع. '''''فرهنگ تاريخي و جغرافيايي شهرستانهاي ايران'''''. چ1، تهران: كومش، 1376، ص255.<br />
<br />
16. زندمقدم، محمود. '''''حكايت بلوچ'''''. كتاب دوم، تهران: ناشر (مؤلف)، 1370، ص136-137.<br />
<br />
17. كيهان، مسعود. '''''جغرافياي مفصل ايران'''''. ج2، سياسي، تهران: چاپخانة مجلس، 1311، ص260.<br />
<br />
18. همانجا.<br />
<br />
19. دفتر تقسيمات كشوري. '''''نگاهي به سير تقسيمات كشوري در ايران (جزوه تبليغي)'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383، ص7؛ اميراحمديان، بهرام. '''''تقسيمات كشوري'''''. چ1، تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383، ص96.<br />
<br />
غلامحسین تکمیل همایون</div>Samei