زهد - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۱۵

2025-05-01T15:15:48Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۱۵
خط ۱:		خط ۱:
	'''[[زهد]]،''' در لغت به معنی ترک چیزی گفتن است و در اصطلاح تصوف سومین مقام از مقامات هفتگانه به شمار ~~می‌اید~~ و مراد از آن ترک دنیاست؛<ref>سراج نیشابوری، ابونصر. '''''اللّمع فی التصوف'''''. به کوشش نیکلسن، لیدن: 1914م، ص46.</ref> چرا که صوفی دوستداری دنیا را سرچشمه هر خطا می‌داند<ref name=":1">امدی عبدالواحد بن محمد تمیمی. '''''غرر الحکم و دررالکلم'''''. شرح جمال‌الدین محمد خوانساری، به کوشش میرجلال‌الدین محدّث ارموی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1360، 1/108.</ref> و ترک کردن دنیا را منشا هر خیر و برکت می‌شمرد و چنین است که بنیاد زهد، ترک دنیا و ترک تعلقات دنیوی است. تمام تعریف‌هایی که از زهد به دست داده‌اند مبتنی بر اصل «ترک دنیا» است. برای نمونه یحیی بن معاذ رازی، صوفی سده سوم هجری / نهم میلادی، زهد را براساس حروف تشکیل دهنده آن، این گونه تفسیر می‌کند: «ز»، ترک زینت؛ «هـ»، ترک هوا؛ و «د» ، ترک دنیاست<ref name=":0">سراج نیشابوری، ابونصر. '''''اللّمع فی التصوف'''''. به کوشش نیکلسن، لیدن: 1914م، ص43- 54.</ref> و بدین سان بر ترک دنیا و تعلقات دنیوی به عنوان تعریف و تفسیر زهد تأکید می‌ورزد.		'''[[زهد]]،''' در لغت به معنی ترک چیزی گفتن است و در اصطلاح تصوف سومین مقام از مقامات هفتگانه به شمار می‌آید و مراد از آن ترک دنیاست؛<ref>سراج نیشابوری، ابونصر. '''''اللّمع فی التصوف'''''. به کوشش نیکلسن، لیدن: 1914م، ص46.</ref> چرا که صوفی دوستداری دنیا را سرچشمه هر خطا می‌داند<ref name=":1">امدی عبدالواحد بن محمد تمیمی. '''''غرر الحکم و دررالکلم'''''. شرح جمال‌الدین محمد خوانساری، به کوشش میرجلال‌الدین محدّث ارموی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1360، 1/108.</ref> و ترک کردن دنیا را منشا هر خیر و برکت می‌شمرد و چنین است که بنیاد زهد، ترک دنیا و ترک تعلقات دنیوی است. تمام تعریف‌هایی که از زهد به دست داده‌اند مبتنی بر اصل «ترک دنیا» است. برای نمونه یحیی بن معاذ رازی، صوفی سده سوم هجری / نهم میلادی، زهد را براساس حروف تشکیل دهنده آن، این گونه تفسیر می‌کند: «ز»، ترک زینت؛ «هـ»، ترک هوا؛ و «د» ، ترک دنیاست<ref name=":0">سراج نیشابوری، ابونصر. '''''اللّمع فی التصوف'''''. به کوشش نیکلسن، لیدن: 1914م، ص43- 54.</ref> و بدین سان بر ترک دنیا و تعلقات دنیوی به عنوان تعریف و تفسیر زهد تأکید می‌ورزد.

	=== مراحل زهد ===		=== مراحل زهد ===
خط ۴۹:		خط ۴۹:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	اصغر دادبه		اصغر دادبه
			[[رده:عرفان، فلسفه و کلام]]

Samei: /* نیز نگاه کنید به */

2025-04-18T17:09:55Z

نیز نگاه کنید به

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۰۹
خط ۳۱:		خط ۳۱:

	===== سه) دوره سوم، بازگشت به زهد شدید =====		===== سه) دوره سوم، بازگشت به زهد شدید =====
	در پی پیروزی‌ها و کشورگشایی‌های [[اسلام]]، ثروت‌های باد ~~اورده‌ای~~ به دست عرب‌ها افتاد و ~~انان~~ رابه دنیاگرایی و لذت‌جویی کشاند. این گرایش در پی شهادت [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)\|حضرت علی(ع)]] و پیروزی ظاهری معاویه و تکیه زدن وی برمسند قدرت در کاخ سبز و رواج و تأثیر تبلیغات دنیاگرایانه حکومت معاویه در میان مردم نه فقط دنیاگرایی و کامجویی را جانشین گرایش معتدل به دنیا ضمن توجه به ~~اخرت،~~ ساخت؛ بلکه رفته رفته اعتقاد به اصالت دنیا را جایگزین ایمان به اصالت ~~اخرت~~ کرد. مقرّ خلافت از مسجد به کاخ منتقل شد، نابرابری‌ها و تبعیض‌ها به جای برابری‌ها و تساوی‌ها نشست و سادگی‌ها جای خود را به تجمّل‌گرایی‌ها داد و در نتیجه معنای این کلام خدای بزرگ که: «إنَّ أَکْرَمَکُم عِنْدَ اللهِ أَتْقیکُمْ: بی‌گمان گرامی‌ترین شما نزد پروردگار پرهیزگارترین شماست»<ref>سوره الحجرات / 49/ 13.</ref> فراموش شد و سخن پیامبر(ص) که: «لا فَضْلَ إلّا بالتّقوی» که تفسیر کلام خداست در زندان الفاظ محبوس ماند و چنین بود که بار دیگر عوامل بیرونی تشدید کننده زهد، دست کم در نظر مؤمنان و باورمندان و اکثریت تحت فشار و ستم، به عامل اقتصادی ـ ایمانی زهد پیوست و موجب شد تا بار دیگر مردم مخلص مؤمن یک جهت به زهد شدید روی ~~اورند~~ و از آن ابزاری جهت مبارزه منفی علیه بیدادگران بسازند و با اتخاذ شیوه زاهدانه در زندگی به مردم نشان دهند که شیوه زندگی پیامبر(ص) و پیروان واقعی ان بزرگ مرد در صدر اسلام نه شیوه‌ای دنیاگرایانه و لذت‌جویانه، که شیوه‌ای زاهدانه بوده است. شیوه زاهدانه، به عنوان یگانه شیوه‌ای که رستگاری به بار می‌اورد در سده اول هجری قمری با ظهور هشت تن زاهد موسوم به زهّاد ثمانیه تشخّص می‌یابد. در سده دوم نیز کار زهدگرایی و ترک دنیا به همین منوال با همین هدف‌ها دنبال می‌شود و زهدگرایی به سده سوم می‌رسد<ref>رجایی، احمدعلی. '''''فرهنگ اشعار حافظ.''''' تهران: ؟. </ref>.		در پی پیروزی‌ها و کشورگشایی‌های [[اسلام]]، ثروت‌های باد آورده‌ای به دست عرب‌ها افتاد و آنان رابه دنیاگرایی و لذت‌جویی کشاند. این گرایش در پی شهادت [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)\|حضرت علی(ع)]] و پیروزی ظاهری معاویه و تکیه زدن وی برمسند قدرت در کاخ سبز و رواج و تأثیر تبلیغات دنیاگرایانه حکومت معاویه در میان مردم نه فقط دنیاگرایی و کامجویی را جانشین گرایش معتدل به دنیا ضمن توجه به [[آخرت]]، ساخت؛ بلکه رفته رفته اعتقاد به اصالت دنیا را جایگزین ایمان به اصالت [[آخرت]] کرد. مقرّ خلافت از مسجد به کاخ منتقل شد، نابرابری‌ها و تبعیض‌ها به جای برابری‌ها و تساوی‌ها نشست و سادگی‌ها جای خود را به تجمّل‌گرایی‌ها داد و در نتیجه معنای این کلام خدای بزرگ که: «إنَّ أَکْرَمَکُم عِنْدَ اللهِ أَتْقیکُمْ: بی‌گمان گرامی‌ترین شما نزد پروردگار پرهیزگارترین شماست»<ref>سوره الحجرات / 49/ 13.</ref> فراموش شد و سخن پیامبر(ص) که: «لا فَضْلَ إلّا بالتّقوی» که تفسیر کلام خداست در زندان الفاظ محبوس ماند و چنین بود که بار دیگر عوامل بیرونی تشدید کننده زهد، دست کم در نظر مؤمنان و باورمندان و اکثریت تحت فشار و ستم، به عامل اقتصادی ـ ایمانی زهد پیوست و موجب شد تا بار دیگر مردم مخلص مؤمن یک جهت به زهد شدید روی آورند و از آن ابزاری جهت مبارزه منفی علیه بیدادگران بسازند و با اتخاذ شیوه زاهدانه در زندگی به مردم نشان دهند که شیوه زندگی پیامبر(ص) و پیروان واقعی آن بزرگ مرد در صدر [[اسلام]] نه شیوه‌ای دنیاگرایانه و لذت‌جویانه، که شیوه‌ای زاهدانه بوده است. شیوه زاهدانه، به عنوان یگانه شیوه‌ای که رستگاری به بار می‌اورد در سده اول هجری قمری با ظهور هشت تن زاهد موسوم به زهّاد ثمانیه تشخّص می‌یابد. در سده دوم نیز کار زهدگرایی و ترک دنیا به همین منوال با همین هدف‌ها دنبال می‌شود و زهدگرایی به سده سوم می‌رسد<ref>رجایی، احمدعلی. '''''فرهنگ اشعار حافظ.''''' تهران: ؟. </ref>.

	=== نظریه‌پردازی ===		=== نظریه‌پردازی ===
	سده سوم آغاز استقلال سیاسی ایران اسلامی (اغاز استقلال: 206ق / ؟م) است. در دو سده گذشته ایرانیان فرهنگ و دانش خود را به عالم اسلام منتقل کردند و در سده سوم مقدمات تجدید حیات علمی و فرهنگی ایران اسلامی را فراهم اوردند. در سده چهارم، که عصر زرین فرهنگ اسلامی ایران، نامیده می‌شود این تلاش‌ها به نتیجه رسید و دانش‌های گوناگون پدید امد و نظریه‌های مختلف پرداخته شد که نظریه‌پردازی در زمینه زهد از جمله آن‌ها است. به دنبال یک سلسله زهدگرایی عملی در سده‌های اول و دوم و سوم، اولاً، بدان سبب که از جمله خصلت‌های عمل، نظرزایی است؛ ثانیاً به علت ارتباط مسلمانان با فرهنگ ایران و روم و یونان و هند و آشنا شدن با آثار علمی برامده از این فرهنگ‌ها مقدمات نظریه‌پردازی، در زمینه‌های مختلف، از جمله در زمینه زهد فراهم امد. این نظریه‌پردازی، که صورت‌های اولیه ان به سبب از میان رفتن بسیاری از آثار علمی و فرهنگی در طول زمان، در اختیار ما نیست، سرانجام در نیمه دوم سده 4ق/م از سوی صوفی نامدار ابونصر سراج نیشابور (د 378ق) در کتاب ''اللّمع فی التصوّف'' به کمال رسید و روش‌شناسی و معرفت‌شناسی مکتب زهد با طرح و تنظیم مقامات هفتگانه و احوال دهگانه تدوین شد [← [[حال]]، [[تصوف]]].		سده سوم آغاز استقلال سیاسی ایران اسلامی (اغاز استقلال: 206ق / ؟م) است. در دو سده گذشته ایرانیان فرهنگ و دانش خود را به عالم [[اسلام]] منتقل کردند و در سده سوم مقدمات تجدید حیات علمی و فرهنگی ایران اسلامی را فراهم اوردند. در سده چهارم، که عصر زرین فرهنگ اسلامی ایران، نامیده می‌شود این تلاش‌ها به نتیجه رسید و دانش‌های گوناگون پدید امد و نظریه‌های مختلف پرداخته شد که نظریه‌پردازی در زمینه زهد از جمله آن‌ها است. به دنبال یک سلسله زهدگرایی عملی در سده‌های اول و دوم و سوم، اولاً، بدان سبب که از جمله خصلت‌های عمل، نظرزایی است؛ ثانیاً به علت ارتباط مسلمانان با فرهنگ ایران و روم و یونان و هند و آشنا شدن با آثار علمی برامده از این فرهنگ‌ها مقدمات نظریه‌پردازی، در زمینه‌های مختلف، از جمله در زمینه زهد فراهم امد. این نظریه‌پردازی، که صورت‌های اولیه ان به سبب از میان رفتن بسیاری از آثار علمی و فرهنگی در طول زمان، در اختیار ما نیست، سرانجام در نیمه دوم سده 4ق/م از سوی صوفی نامدار ابونصر سراج نیشابور (د 378ق) در کتاب ''اللّمع فی التصوّف'' به کمال رسید و روش‌شناسی و معرفت‌شناسی مکتب زهد با طرح و تنظیم مقامات هفتگانه و احوال دهگانه تدوین شد [← [[حال]]، [[تصوف]]].

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==

Samei: /* نیز نگاه کنید به */

2025-04-18T17:08:29Z

نیز نگاه کنید به

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۰۸
خط ۲۲:		خط ۲۲:

	==== ب) عامل بیرونی ====		==== ب) عامل بیرونی ====
	یا علل اجتماعی ـ سیاسی، علل و عواملی است که از اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی و اقتصادی به بار می‌اید و در شدت و ضعف گرایش به زهد مؤثر واقع می‌شود. بر این اساس می‌توان گرایش به زهد را از اغاز ظهور [[اسلام]] و محدودیت [[اسلام]] در [[مکه]] تا روزگار سلطه امویان (حکـ 40- 132ق/ 660- 750م) به سه دوره تقسیم کرد:<ref> ~~دادبه~~. ~~'''''ارزش~~ روش''''' ~~'''''شناختی...~~''''' . ص280- 281.</ref>		یا علل اجتماعی ـ سیاسی، علل و عواملی است که از اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی و اقتصادی به بار می‌اید و در شدت و ضعف گرایش به زهد مؤثر واقع می‌شود. بر این اساس می‌توان گرایش به زهد را از اغاز ظهور [[اسلام]] و محدودیت [[اسلام]] در [[مکه]] تا روزگار سلطه امویان (حکـ 40- 132ق/ 660- 750م) به سه دوره تقسیم کرد:<ref> دادبه، اصغر. «ارزش روش شناختی اللّمع»، '''''خرد جاویدان'''''. به کوشش علی‌اصغر محمدخانی؛ حسن سیدعرب، تهران: انتشارات فرزان‌روز، 1377، ص280- 281.</ref>

	===== یک) دوره اول، دوره زهد شدید =====		===== یک) دوره اول، دوره زهد شدید =====
خط ۲۸:		خط ۲۸:

	===== دو) دوره دوم، زهد معتدل =====		===== دو) دوره دوم، زهد معتدل =====
	و آن گرایش مسلمانان به زهد در [[مدینه]] است. [[اسلام]] در [[مدینه]] به پیروزی می‌رسد و به شکوفایی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دست می‌یابد و در نتیجه عوامل تشدید کننده زهد از میان می‌رود و تنها عامل اعتقادی، که همواره باقی است، باقی می‌ماند. در این دوره است که مسلمانان به «بهره‌گیری از نعمت‌های دنیا» روی می‌آورند که به تصریح قران کریم: «لا تنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدّنیا: [ای مسلمان] بهره خود را از نعمت‌های دنیا فراموش مکن»<ref>سوره القصص/ 28/ 77.</ref> و از ترک کردن دنیا به شیوه رهبانان و تارکان دنیا در [[مسیحی، دین\|مسیحیت]] منع شدند و پیامبر(ص) فرمود: «لا رهبانیّهَ و لا تَبَتُّلَ فی الاسلامِ: ترک دنیا گفتن و از مردم بریدن در آیین [[اسلام]] مردود است»<ref>~~فروزانفر~~. '''''احادیث مثنوی'''''. ص189.</ref>.		و آن گرایش مسلمانان به زهد در [[مدینه]] است. [[اسلام]] در [[مدینه]] به پیروزی می‌رسد و به شکوفایی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دست می‌یابد و در نتیجه عوامل تشدید کننده زهد از میان می‌رود و تنها عامل اعتقادی، که همواره باقی است، باقی می‌ماند. در این دوره است که مسلمانان به «بهره‌گیری از نعمت‌های دنیا» روی می‌آورند که به تصریح قران کریم: «لا تنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدّنیا: [ای مسلمان] بهره خود را از نعمت‌های دنیا فراموش مکن»<ref>سوره القصص/ 28/ 77.</ref> و از ترک کردن دنیا به شیوه رهبانان و تارکان دنیا در [[مسیحی، دین\|مسیحیت]] منع شدند و پیامبر(ص) فرمود: «لا رهبانیّهَ و لا تَبَتُّلَ فی الاسلامِ: ترک دنیا گفتن و از مردم بریدن در آیین [[اسلام]] مردود است»<ref>فروزانفر، بدیع‌الزمان. '''''احادیث''''' '''''مثنوی'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، بی‌تا، ص189.</ref>.

	===== سه) دوره سوم، بازگشت به زهد شدید =====		===== سه) دوره سوم، بازگشت به زهد شدید =====
	در پی پیروزی‌ها و کشورگشایی‌های [[اسلام]]، ثروت‌های باد اورده‌ای به دست عرب‌ها افتاد و انان رابه دنیاگرایی و لذت‌جویی کشاند. این گرایش در پی شهادت حضرت علی(ع) و پیروزی ظاهری معاویه و تکیه زدن وی برمسند قدرت در کاخ سبز و رواج و تأثیر تبلیغات دنیاگرایانه حکومت معاویه در میان مردم نه فقط دنیاگرایی و کامجویی را جانشین گرایش معتدل به دنیا ضمن توجه به اخرت، ساخت؛ بلکه رفته رفته اعتقاد به اصالت دنیا را جایگزین ایمان به اصالت اخرت کرد. مقرّ خلافت از مسجد به کاخ منتقل شد، نابرابری‌ها و تبعیض‌ها به جای برابری‌ها و تساوی‌ها نشست و سادگی‌ها جای خود را به تجمّل‌گرایی‌ها داد و در نتیجه معنای این کلام خدای بزرگ که: «إنَّ أَکْرَمَکُم عِنْدَ اللهِ أَتْقیکُمْ: بی‌گمان گرامی‌ترین شما نزد پروردگار پرهیزگارترین شماست»<ref>سوره الحجرات / 49/ 13.</ref> فراموش شد و سخن پیامبر(ص) که: «لا فَضْلَ إلّا بالتّقوی»~~<ref>؟</ref>~~ که تفسیر کلام خداست در زندان الفاظ محبوس ماند و چنین بود که بار دیگر عوامل بیرونی تشدید کننده زهد، دست کم در نظر مؤمنان و باورمندان و اکثریت تحت فشار و ستم، به عامل اقتصادی ـ ایمانی زهد پیوست و موجب شد تا بار دیگر مردم مخلص مؤمن یک جهت به زهد شدید روی اورند و از آن ابزاری جهت مبارزه منفی علیه بیدادگران بسازند و با اتخاذ شیوه زاهدانه در زندگی به مردم نشان دهند که شیوه زندگی پیامبر(ص) و پیروان واقعی ان بزرگ مرد در صدر اسلام نه شیوه‌ای دنیاگرایانه و لذت‌جویانه، که شیوه‌ای زاهدانه بوده است. شیوه زاهدانه، به عنوان یگانه شیوه‌ای که رستگاری به بار می‌اورد در سده اول هجری قمری با ظهور هشت تن زاهد موسوم به زهّاد ثمانیه تشخّص می‌یابد. در سده دوم نیز کار زهدگرایی و ترک دنیا به همین منوال با همین هدف‌ها دنبال می‌شود و زهدگرایی به سده سوم می‌رسد<ref>~~نک:~~ رجایی، احمدعلی. '''''فرهنگ اشعار حافظ.''''' تهران: ؟. </ref>.		در پی پیروزی‌ها و کشورگشایی‌های [[اسلام]]، ثروت‌های باد اورده‌ای به دست عرب‌ها افتاد و انان رابه دنیاگرایی و لذت‌جویی کشاند. این گرایش در پی شهادت [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)\|حضرت علی(ع)]] و پیروزی ظاهری معاویه و تکیه زدن وی برمسند قدرت در کاخ سبز و رواج و تأثیر تبلیغات دنیاگرایانه حکومت معاویه در میان مردم نه فقط دنیاگرایی و کامجویی را جانشین گرایش معتدل به دنیا ضمن توجه به اخرت، ساخت؛ بلکه رفته رفته اعتقاد به اصالت دنیا را جایگزین ایمان به اصالت اخرت کرد. مقرّ خلافت از مسجد به کاخ منتقل شد، نابرابری‌ها و تبعیض‌ها به جای برابری‌ها و تساوی‌ها نشست و سادگی‌ها جای خود را به تجمّل‌گرایی‌ها داد و در نتیجه معنای این کلام خدای بزرگ که: «إنَّ أَکْرَمَکُم عِنْدَ اللهِ أَتْقیکُمْ: بی‌گمان گرامی‌ترین شما نزد پروردگار پرهیزگارترین شماست»<ref>سوره الحجرات / 49/ 13.</ref> فراموش شد و سخن پیامبر(ص) که: «لا فَضْلَ إلّا بالتّقوی» که تفسیر کلام خداست در زندان الفاظ محبوس ماند و چنین بود که بار دیگر عوامل بیرونی تشدید کننده زهد، دست کم در نظر مؤمنان و باورمندان و اکثریت تحت فشار و ستم، به عامل اقتصادی ـ ایمانی زهد پیوست و موجب شد تا بار دیگر مردم مخلص مؤمن یک جهت به زهد شدید روی اورند و از آن ابزاری جهت مبارزه منفی علیه بیدادگران بسازند و با اتخاذ شیوه زاهدانه در زندگی به مردم نشان دهند که شیوه زندگی پیامبر(ص) و پیروان واقعی ان بزرگ مرد در صدر اسلام نه شیوه‌ای دنیاگرایانه و لذت‌جویانه، که شیوه‌ای زاهدانه بوده است. شیوه زاهدانه، به عنوان یگانه شیوه‌ای که رستگاری به بار می‌اورد در سده اول هجری قمری با ظهور هشت تن زاهد موسوم به زهّاد ثمانیه تشخّص می‌یابد. در سده دوم نیز کار زهدگرایی و ترک دنیا به همین منوال با همین هدف‌ها دنبال می‌شود و زهدگرایی به سده سوم می‌رسد<ref>رجایی، احمدعلی. '''''فرهنگ اشعار حافظ.''''' تهران: ؟. </ref>.

	=== نظریه‌پردازی ===		=== نظریه‌پردازی ===
	سده سوم ~~اغاز~~ استقلال سیاسی ایران اسلامی (اغاز استقلال: 206ق / ؟م) است. در دو سده گذشته ایرانیان فرهنگ و دانش خود را به عالم اسلام منتقل کردند و در سده سوم مقدمات تجدید حیات علمی و فرهنگی ایران اسلامی را فراهم اوردند. در سده چهارم، که عصر زرین فرهنگ اسلامی ایران، نامیده می‌شود این تلاش‌ها به نتیجه رسید و دانش‌های گوناگون پدید امد و نظریه‌های مختلف پرداخته شد که نظریه‌پردازی در زمینه زهد از جمله ~~ان‌ها~~ است. به دنبال یک سلسله زهدگرایی عملی در سده‌های اول و دوم و سوم، اولاً، بدان سبب که از جمله خصلت‌های عمل، نظرزایی است؛ ثانیاً به علت ارتباط مسلمانان با فرهنگ ایران و روم و یونان و هند و ~~اشنا~~ شدن با ~~اثار~~ علمی برامده از این فرهنگ‌ها مقدمات نظریه‌پردازی، در زمینه‌های مختلف، از جمله در زمینه زهد فراهم امد. این نظریه‌پردازی، که صورت‌های اولیه ان به سبب از میان رفتن بسیاری از ~~اثار~~ علمی و فرهنگی در طول زمان، در اختیار ما نیست، سرانجام در نیمه دوم سده 4ق/م از سوی صوفی نامدار ابونصر سراج نیشابور (د 378ق) در کتاب ''اللّمع فی التصوّف'' به کمال رسید و روش‌شناسی و معرفت‌شناسی مکتب زهد با طرح و تنظیم مقامات هفتگانه و احوال دهگانه تدوین شد [← ~~حال،~~ تصوف].		سده سوم آغاز استقلال سیاسی ایران اسلامی (اغاز استقلال: 206ق / ؟م) است. در دو سده گذشته ایرانیان فرهنگ و دانش خود را به عالم اسلام منتقل کردند و در سده سوم مقدمات تجدید حیات علمی و فرهنگی ایران اسلامی را فراهم اوردند. در سده چهارم، که عصر زرین فرهنگ اسلامی ایران، نامیده می‌شود این تلاش‌ها به نتیجه رسید و دانش‌های گوناگون پدید امد و نظریه‌های مختلف پرداخته شد که نظریه‌پردازی در زمینه زهد از جمله آن‌ها است. به دنبال یک سلسله زهدگرایی عملی در سده‌های اول و دوم و سوم، اولاً، بدان سبب که از جمله خصلت‌های عمل، نظرزایی است؛ ثانیاً به علت ارتباط مسلمانان با فرهنگ ایران و روم و یونان و هند و آشنا شدن با آثار علمی برامده از این فرهنگ‌ها مقدمات نظریه‌پردازی، در زمینه‌های مختلف، از جمله در زمینه زهد فراهم امد. این نظریه‌پردازی، که صورت‌های اولیه ان به سبب از میان رفتن بسیاری از آثار علمی و فرهنگی در طول زمان، در اختیار ما نیست، سرانجام در نیمه دوم سده 4ق/م از سوی صوفی نامدار ابونصر سراج نیشابور (د 378ق) در کتاب ''اللّمع فی التصوّف'' به کمال رسید و روش‌شناسی و معرفت‌شناسی مکتب زهد با طرح و تنظیم مقامات هفتگانه و احوال دهگانه تدوین شد [← [[حال]]، [[تصوف]]].

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==

			* [[اسلام]]
			* [[تصوف]]
			* [[حال]]<br />

			== مآخذ ==
	== ~~ماخذ~~ ==
	<references />		<references />
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی ~~الهدی،~~		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	اصغر دادبه		اصغر دادبه

Samei در ‏۱۸ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۰۴

2025-04-18T17:04:47Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۲۸

2025-04-13T19:28:59Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۲۸
خط ۲۵:		خط ۲۵:
	'''3) نظریه‌پردازی:''' سده سوم اغاز استقلال سیاسی ایران اسلامی (اغاز استقلال: 206ق / ؟م) است. در دو سده گذشته ایرانیان فرهنگ و دانش خود را به عالم اسلام منتقل کردند و در سده سوم مقدمات تجدید حیات علمی و فرهنگی ایران اسلامی را فراهم اوردند. در سده چهارم، که عصر زرین فرهنگ اسلامی ایران، نامیده می‌شود این تلاش‌ها به نتیجه رسید و دانش‌های گوناگون پدید امد و نظریه‌های مختلف پرداخته شد که نظریه‌پردازی در زمینه زهد از جمله ان‌ها است. به دنبال یک سلسله زهدگرایی عملی در سده‌های اول و دوم و سوم، اولاً، بدان سبب که از جمله خصلت‌های عمل، نظرزایی است؛ ثانیاً به علت ارتباط مسلمانان با فرهنگ ایران و روم و یونان و هند و اشنا شدن با اثار علمی برامده از این فرهنگ‌ها مقدمات نظریه‌پردازی، در زمینه‌های مختلف، از جمله در زمینه زهد فراهم امد. این نظریه‌پردازی، که صورت‌های اولیه ان به سبب از میان رفتن بسیاری از اثار علمی و فرهنگی در طول زمان، در اختیار ما نیست، سرانجام در نیمه دوم سده 4ق/م از سوی صوفی نامدار ابونصر سراج نیشابور (د 378ق) در کتاب ''اللّمع فی التصوّف'' به کمال رسید و روش‌شناسی و معرفت‌شناسی مکتب زهد با طرح و تنظیم مقامات هفتگانه و احوال دهگانه تدوین شد [← حال، تصوف].		'''3) نظریه‌پردازی:''' سده سوم اغاز استقلال سیاسی ایران اسلامی (اغاز استقلال: 206ق / ؟م) است. در دو سده گذشته ایرانیان فرهنگ و دانش خود را به عالم اسلام منتقل کردند و در سده سوم مقدمات تجدید حیات علمی و فرهنگی ایران اسلامی را فراهم اوردند. در سده چهارم، که عصر زرین فرهنگ اسلامی ایران، نامیده می‌شود این تلاش‌ها به نتیجه رسید و دانش‌های گوناگون پدید امد و نظریه‌های مختلف پرداخته شد که نظریه‌پردازی در زمینه زهد از جمله ان‌ها است. به دنبال یک سلسله زهدگرایی عملی در سده‌های اول و دوم و سوم، اولاً، بدان سبب که از جمله خصلت‌های عمل، نظرزایی است؛ ثانیاً به علت ارتباط مسلمانان با فرهنگ ایران و روم و یونان و هند و اشنا شدن با اثار علمی برامده از این فرهنگ‌ها مقدمات نظریه‌پردازی، در زمینه‌های مختلف، از جمله در زمینه زهد فراهم امد. این نظریه‌پردازی، که صورت‌های اولیه ان به سبب از میان رفتن بسیاری از اثار علمی و فرهنگی در طول زمان، در اختیار ما نیست، سرانجام در نیمه دوم سده 4ق/م از سوی صوفی نامدار ابونصر سراج نیشابور (د 378ق) در کتاب ''اللّمع فی التصوّف'' به کمال رسید و روش‌شناسی و معرفت‌شناسی مکتب زهد با طرح و تنظیم مقامات هفتگانه و احوال دهگانه تدوین شد [← حال، تصوف].

	== ~~'''ماخذ:'''~~ ==		== نیز نگاه کنید به ==

	~~== نیز نگاه کنید به ==~~


			== ماخذ ==
			<references />
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	دانشنامه ایران		سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	اصغر دادبه		اصغر دادبه

Maedeh در ‏۳ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۴۳

2025-04-03T11:43:26Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''زهد،''' در لغت به معني ترك چيزي گفتن است و در اصطلاح تصوف سومين مقام از مقامات هفتگانه به شمار مي‌آيد و مراد از آن ترك دنياست؛¹ چرا كه صوفي دوستداري دنيا را سرچشمة هر خطا مي‌داند² و ترك كردن دنيا را منشا هر خير و بركت مي‌شمرد و چنين...» ایجاد کرد

2024-08-12T23:47:22Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''زهد،''' در لغت به معني ترك چيزي گفتن است و در اصطلاح تصوف سومين مقام از مقامات هفتگانه به شمار مي‌آيد و مراد از آن ترك دنياست؛1 چرا كه صوفي دوستداري دنيا را سرچشمة هر خطا مي‌داند2 و ترك كردن دنيا را منشا هر خير و بركت مي‌شمرد و چنين...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''زهد،''' در لغت به معني ترك چيزي گفتن است و در اصطلاح تصوف سومين مقام از مقامات هفتگانه به شمار مي‌آيد و مراد از آن ترك دنياست؛1 چرا كه صوفي دوستداري دنيا را سرچشمة هر خطا مي‌داند2 و ترك كردن دنيا را منشا هر خير و بركت مي‌شمرد و چنين است كه بنياد زهد، ترك دنيا و ترك تعلقات دنيوي است. تمام تعريف‌هايي كه از زهد به دست داده‌اند مبتني بر اصل «ترك دنيا» است. براي نمونه يحيي بن معاذ رازي، صوفي سده سوم هجري / نهم ميلادي، زهد را براساس حروف تشكيل دهندة آن، اين گونه تفسير مي‌كند: «ز»، ترك زينت؛ «هـ»، ترك هوا؛ و «د» ، ترك دنياست3 و بدين سان بر ترك دنيا و تعلقات دنيوي به عنوان تعريف و تفسير زهد تأكيد مي‌ورزد.

'''1) مراحل زهد:''' زهد را شامل سه مرحله دانسته‌اند:

'''الف) مرحلة ابتدايي، زهد مبتديان:''' در اين مرحله، زاهد، نه مال دارد، نه طمع مال، دست از دنيا شسته و دل از طمع دنيا تهي كرده است.

'''ب)''' مرحلة متوسط، '''زهد متحققان''': در اين مرحله، زاهد هر حظ و لذتي را ترك مي‌گويد و قلباً نسبت به لذات مادي بي ميل مي‌شود.

'''ج) مرحلة عالي، زهد خواص:''' در اين مرحله، زاهد ماسوي الله را هيچ مي‌انگارد و جز به خدا دل نمي‌بندد و جز او چيزي نمي‌بيند و نمي‌خواهد.

ابونصر سَراج (د. 378ق / ؟م) ضمن به دست دادن طبقه‌بندي مذكور در كتاب ''اللُمْعَ في التّصوّف'' بر اين معنا تأكيد مي‌ورزد كه زهد بنياد مقامات و احوال به شمار مي‌آيد و نخستين گام سالكان راه حق به سوي حق محسوب مي‌‌شود؛ سالكاني كه در پي زهد ورزيدن و دست يافتن به مرحلة عالي اين مقام كار خود به خدا باز مي‌گذارند (= توكل) و سرانجام «همان كه خواست خداي جهان است همان مي‌خواهند» يعني به مقام رضا، كه مقام نهايي سير و سلوك زاهدانه است مي‌رسند. به نظر سراج اگر بنياد زهد سالكي استوار نباشد، او نه به مقاماتي كه پس از زهد است مي‌رسد، يعني به مقامات فقر و صبر و توكل و رضا، و نه به احوالي كه نتيجة آن مقامات و ملازم كشف حقايق است دست مي‌يابد.3

'''2) سير تاريخي:''' در برابر نظريه‌هايي كه تصوف اسلامي را پديده‌اي غير اصيل و وارداتي مي‌دانند نظريه‌هايي قرار دارد كه بر طبق آن‌ها تصوف اسلامي، پديده‌اي است اصيل، برآمده از اسلام كه از زهد مايه مي‌گيرد و بنياد زهد را بايد در قرآن و سنت جستجو كرد. زهد به طور كلي، معلول دو عامل است: عامل دروني؛ و عامل بيروني:4

'''الف) عامل دروني،''' يا علت اعتقادي زهد، عاملي است نهفته در سرشت آيين اسلام و اين از آن روست كه در آيين الهي اسلام، چونان هر آيين الهي ديگر، اصل، آخرت است و اصالت از آنِ، آن دنياست و اين دنيا در هر حال اصالت ندارد و مزرعة آخرت5 است و كشتزار و معدن شرّ6 است و دوستداري آن، سرچشمة خطاها و بدي‌ها است.7 بنابراين اين دنيا را كه دام اهريمن8 است بايد به سود و صلاح آن دنيا ترك گفت. اين‌ها باورهايي است كه همواره يك مسلمان را به ترك نسبي و معتدل دنيا يا گرايش معتدل به دنيا و نه دلبستگي و دلباختگي نسبت بدان بر مي‌انگيزد.

'''ب) عامل بيروني،''' يا علل اجتماعي ـ سياسي، علل و عواملي است كه از اوضاع و احوال اجتماعي و سياسي و اقتصادي به بار مي‌آيد و در شدت و ضعف گرايش به زهد مؤثر واقع مي‌شود. بر اين اساس مي‌توان گرايش به زهد را از آغاز ظهور اسلام و محدوديت اسلام در مكه تا روزگار سلطة امويان (حكـ 40- 132ق/ 660- 750م) به سه دوره تقسيم كرد:9

'''يك) دورة اول، دورة زهد شديد:''' اين دوره، دورة گرايش مسلمانان به زهد در مكه است. در اين دوره عوامل مختلف سياسي ـ اجتماعي به عامل اعتقادي گرايش به زهد پيوست و زهد مسلمانان را به زهد شديد بدل ساخت؛ چرا كه در اين دوره مسلمانان نسبت به كافران در اقليت بودند و يك چند در «شِعب (= درّة) ابوطالب» در محاصرة كافران قرار داشتند. در نتيجه گرايش شديد به زهد به عنوان ابزار مبارزة منفي عليه كافران سلطه‌گر يگانه راهي بود كه مي‌توانستند و مي‌بايست انتخاب كنند.

'''دو) دورة دوم، زهد معتدل:''' و آن گرايش مسلمانان به زهد در مدينه است. اسلام در مدينه به پيروزي مي‌رسد و به شكوفايي سياسي، اجتماعي و اقتصادي دست مي‌يابد و در نتيجه عوامل تشديد كنندة زهد از ميان مي‌رود و تنها عامل اعتقادي، كه همواره باقي است، باقي مي‌ماند. در اين دوره است كه مسلمانان به «بهره‌گيري از نعمت‌هاي دنيا» روي مي‌آورند كه به تصريح قرآن كريم: «لا تنْسَ نَصيبَكَ مِنَ الدّنيا: [اي مسلمان] بهرة خود را از نعمت‌هاي دنيا فراموش مكن»10 و از ترك كردن دنيا به شيوة رهبانان و تاركان دنيا در مسيحيت منع شدند و پيامبر(ص) فرمود: «لا رهبانيّةَ و لا تَبَتُّلَ في الاسلامِ: ترك دنيا گفتن و از مردم بريدن در آيين اسلام مردود است».11

'''سه) دورة سوم، بازگشت به زهد شديد:''' در پي پيروزي‌ها و كشورگشايي‌هاي اسلام، ثروت‌هاي باد آورده‌اي به دست عرب‌ها افتاد و آنان رابه دنياگرايي و لذت‌جويي كشاند. اين گرايش در پي شهادت حضرت علي(ع) و پيروزي ظاهري معاويه و تكيه زدن وي برمسند قدرت در كاخ سبز و رواج و تأثير تبليغات دنياگرايانة حكومت معاويه در ميان مردم نه فقط دنياگرايي و كامجويي را جانشين گرايش معتدل به دنيا ضمن توجه به آخرت، ساخت؛ بلكه رفته رفته اعتقاد به اصالت دنيا را جايگزين ايمان به اصالت آخرت كرد. مقرّ خلافت از مسجد به كاخ منتقل شد، نابرابري‌ها و تبعيض‌ها به جاي برابري‌ها و تساوي‌ها نشست و سادگي‌ها جاي خود را به تجمّل‌گرايي‌ها داد و در نتيجه معناي اين كلام خداي بزرگ كه: «إنَّ أَكْرَمَكُم عِنْدَ اللهِ أَتْقيكُمْ: بي‌گمان گرامي‌ترين شما نزد پروردگار پرهيزگارترين شماست»12 فراموش شد و سخن پيامبر(ص) كه: «لا فَضْلَ إلّا بالتّقوي»13 كه تفسير كلام خداست در زندان الفاظ محبوس ماند و چنين بود كه بار ديگر عوامل بيروني تشديد كنندة زهد، دست كم در نظر مؤمنان و باورمندان و اكثريت تحت فشار و ستم، به عامل اقتصادي ـ ايماني زهد پيوست و موجب شد تا بار ديگر مردم مخلص مؤمن يك جهت به زهد شديد روي آورند و از آن ابزاري جهت مبارزة منفي عليه بيدادگران بسازند و با اتخاذ شيوة زاهدانه در زندگي به مردم نشان دهند كه شيوة زندگي پيامبر(ص) و پيروان واقعي آن بزرگ مرد در صدر اسلام نه شيوه‌اي دنياگرايانه و لذت‌جويانه، كه شيوه‌اي زاهدانه بوده است. شيوة زاهدانه، به عنوان يگانه شيوه‌اي كه رستگاري به بار مي‌آورد در سده اول هجري قمري با ظهور هشت تن زاهد موسوم به زهّاد ثمانيه تشخّص مي‌يابد. در سدة دوم نيز كار زهدگرايي و ترك دنيا به همين منوال با همين هدف‌ها دنبال مي‌شود و زهدگرايي به سدة سوم مي‌رسد.14

'''3) نظريه‌پردازي:''' سدة سوم آغاز استقلال سياسي ايران اسلامي (آغاز استقلال: 206ق / ؟م) است. در دو سدة گذشته ايرانيان فرهنگ و دانش خود را به عالم اسلام منتقل كردند و در سدة سوم مقدمات تجديد حيات علمي و فرهنگي ايران اسلامي را فراهم آوردند. در سدة چهارم، كه عصر زرين فرهنگ اسلامي ايران، ناميده مي‌شود اين تلاش‌ها به نتيجه رسيد و دانش‌هاي گوناگون پديد آمد و نظريه‌هاي مختلف پرداخته شد كه نظريه‌پردازي در زمينة زهد از جملة آن‌ها است. به دنبال يك سلسله زهدگرايي عملي در سده‌هاي اول و دوم و سوم، اولاً، بدان سبب كه از جمله خصلت‌هاي عمل، نظرزايي است؛ ثانياً به علت ارتباط مسلمانان با فرهنگ ايران و روم و يونان و هند و آشنا شدن با آثار علمي برآمده از اين فرهنگ‌ها مقدمات نظريه‌پردازي، در زمينه‌هاي مختلف، از جمله در زمينة زهد فراهم آمد. اين نظريه‌پردازي، كه صورت‌هاي اولية آن به سبب از ميان رفتن بسياري از آثار علمي و فرهنگي در طول زمان، در اختيار ما نيست، سرانجام در نيمة دوم سدة 4ق/م از سوي صوفي نامدار ابونصر سراج نيشابور (د 378ق) در كتاب ''اللّمع في التصوّف'' به كمال رسيد و روش‌شناسي و معرفت‌شناسي مكتب زهد با طرح و تنظيم مقامات هفتگانه و احوال دهگانه تدوين شد [← حال، تصوف].

'''مآخذ:'''

1. سراج نيشابوري، ابونصر. '''''اللّمع في التصوف'''''. به كوشش نيكلسن، ليدن: 1914م، ص46.

2. آمدي عبدالواحد بن محمد تميمي. '''''غرر الحكم و دررالكلم'''''. شرح جمال‌الدين محمد خوانساري، به كوشش ميرجلال‌الدين محدّث ارموي، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1360، 1/108.

3. سراج نيشابوري. '''''اللّمع...''''' . ص43- 54.

4. دادبه، اصغر. «ارزش روش شناختي اللّمع»، '''''خرد جاويدان'''''. به كوشش علي‌اصغر محمدخاني؛ حسن سيدعرب، تهران: انتشارات فرزان‌روز، 1377، ص278- 280.

5. فروزانفر، بديع‌الزمان. '''''احاديث''''' '''''مثنوي'''''. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، بي‌تا، ص112.

6. آمدي. '''''غررالحكم'''''... . 1/108.

7. همو، همان، 1/383.

8. همو، همان، 2/279.

9. دادبه. '''''ارزش روش''''' '''''شناختي...''''' . ص280- 281.

10. سورة القصص/ 28/ 77.

11. فروزانفر. '''''احاديث مثنوي'''''. ص189.

12. سورة الحجرات / 49/ 13.

13. ؟

14. نك: رجايي، احمدعلي. '''''فرهنگ اشعار حافظ.''''' تهران: ؟.

اصغر دادبه