https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86
سامانیان - تاریخچهٔ نسخهها
2026-06-21T05:04:45Z
تاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکی
MediaWiki 1.43.1
https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=5689&oldid=prev
Samei در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۲
2025-05-03T20:52:35Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۵۲</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[سامانیان]]،''' امیرانی از خاندان ایرانی منسوب به سامان خدا، که در بخشهای وسیعی از ایران (279-390ق / 892-1000م) حکمرانی میکردند. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[سامانیان]]،''' امیرانی از خاندان ایرانی منسوب به سامان خدا، که در بخشهای وسیعی از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(279-390ق / 892-1000م) حکمرانی میکردند. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سامانیان، نسب خود را به ساسانیان میرساندند که مورد تردید است<ref>هروی، جواد. '''''تاریخ سامانیان عصر طلایی ایران بعد از اسلام'''''. تهران: امیرکبیر، 1380، ص 120. </ref> . سامان خدات (د. اواخر سده 2 ق) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دراغاز، </del>زرتشتی بود. در زمان اسدبن عبدالله قسری حاکم اموی خراسان مسلمان شد. سامان را نزدیک بلخ و سمرقند بنا کرد و نام پسر خود را اسد گذارد. چهار پسر اسد (نوح، احمد، یحیی، الیاس) بعدها به پاداش حمایت از عباسیان در خراسان به امارت شهرهای خراسان رسیدند<ref>نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر. '''''تاریخ بخارا.''''' ترجمه ابونصر احمد بن محمد بن نصر القباوی، تصحیح مدرس رضوی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1351، ص 105.</ref>. با روی کارامدن یعقوب لیث و برافتادن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">طاهریان، </del>نصر پسر احمد و نوه نوح، فرمان حکومت ماوراءالنهر (شرق خراسان بزرگ) را از معتمد خلیفه عباسی دریافت کرد (261ق / ؟ م). پس از وی، پسرش اسماعیل ملقب به امیر ماضی (234-295ق / ؟ م) به امارت رسید و طی 10 سال به سرکوب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشوبهای </del>خوارج، دفع ترکان و جنگ با صفاریان و رقیبان قدرت پرداخت. وی بر نواحی داخلی ایران تا سواحل جیحون و مرز ترکستان تسلط داشت<ref>ناجی، محمدرضا. '''''تاریخ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان'''''. تهران: مجمع علمی تمدن، تاریخ و فرهنگ سامانیان، 1378، ص 38-46<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ref>. در خردمندی، دادگری و نیکرفتاری از نامآوران ایران بود. پس از وی، نصر بن احمد دوم، نوح بن نصر، عبدالملک بن نوح، منصور بن نوح، نوح بن منصور، منصور بن نوح (دوم)، عبدالملک بن نوح (دوم)، و اسماعیل بن نوح (منتصر) به امارت رسیدند<ref>جرفادقانی، ابوالشرف ناصح بن ظفر، ترجمه '''''تاریخ یمینی'''''. به اهتمام جعفر شعار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص 199-201. </ref>. دوره نصر بن احمد از درخشانترین دوران در عرصه شکوفایی فرهنگ و تمدن ایرانی بود کهان را عصر طلایی و رستاخیز فرهنگ ایرانی خواندهاند. بخارا پایتخت سامانیان و شهرهای خراسان بزرگ شکوه فراوان داشتند<ref>برای اگاهی بیشتر: فرای، ریچارد. ن. '''''بخارا دستاورد قرون وسطی'''''. ترجمه محمود محمودی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1348. </ref> . دربار (درگاه) به ریاست حاجب بزرگ و دیوانهای دهگانه به ریاست دیوان سالاران برجستهای چون جیهانی و بلعمی امور اداری سامانیان را انجام میدادند. اقتصاد سامانیان متکی به تجارت برده، عوارض راهداری، مال المصالحه، مصادره، اتاوه (باج و مالیات تحمیلی) و مالیات بر ارث بود. کشاورزی رونق بسیار داشت <ref>ناجی، محمدرضا. سامانیان، '''''دوره شکوفایی فرهنگ ایرانی ـ اسلامی (از ایران چه میدانم؟ / 15).''''' تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380، ص 49-59. </ref> و ایجاد امنیت در شاهراه تجاری ابریشم بر اهمیت تجاری قلمرو سامانیان افزوده بود تاانجا که پول سامانیان به روسیه و اروپا نیز راه یافت<ref>جمالزاده، محمدعلی. '''''تاریخ روابط روس و ایران'''''. تهران: موقوفات دکتر محمود افشار، 1372، ص 42</del>.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>سامانیان، نسب خود را به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ساسانیان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>میرساندند که مورد تردید است<ref>هروی، جواد. '''''تاریخ سامانیان عصر طلایی ایران بعد از اسلام'''''. تهران: امیرکبیر، 1380، ص 120. </ref> . سامان خدات (د. اواخر سده 2 ق) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درآغاز، [[زرتشتی، دین|</ins>زرتشتی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>بود. در زمان اسدبن عبدالله قسری حاکم اموی خراسان مسلمان شد. سامان را نزدیک بلخ و سمرقند بنا کرد و نام پسر خود را اسد گذارد. چهار پسر اسد (نوح، احمد، یحیی، الیاس) بعدها به پاداش حمایت از عباسیان در خراسان به امارت شهرهای خراسان رسیدند<ref>نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر. '''''تاریخ بخارا.''''' ترجمه ابونصر احمد بن محمد بن نصر القباوی، تصحیح مدرس رضوی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1351، ص 105.</ref>. با روی کارامدن یعقوب لیث و برافتادن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[طاهریان]]، </ins>نصر پسر احمد و نوه نوح، فرمان حکومت ماوراءالنهر (شرق خراسان بزرگ) را از معتمد خلیفه عباسی دریافت کرد (261ق / ؟ م). پس از وی، پسرش اسماعیل ملقب به امیر ماضی (234-295ق / ؟ م) به امارت رسید و طی 10 سال به سرکوب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آشوبهای </ins>خوارج، دفع ترکان و جنگ با صفاریان و رقیبان قدرت پرداخت. وی بر نواحی داخلی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>تا سواحل جیحون و مرز ترکستان تسلط داشت<ref>ناجی، محمدرضا. '''''تاریخ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان'''''. تهران: مجمع علمی تمدن، تاریخ و فرهنگ سامانیان، 1378، ص 38-46.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سامانیان، دهقانزادگانی بودند که </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احیاء </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هواداری </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فرهنگ ایرانی ـ اسلامی کوشیدند،اداب وایینهای ایرانی مانند نوروز، مهرگان، سده و سوری دوباره احیا شد، ترکان و اعراب تحت لوای فرهنگ ایرانیامیخته شدند، فرق مختلف اسلامی اعم </del>از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شیعه، سنی و دیگر فرق و بوداییان </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">با مرکزیت نوبهار در بلخ</del>)، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یهودیان </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در غزنین و سمرقند</del>)، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مسیحیان، زرتشتیان، مانویان، خرمدینان، سپیدجامگان، مرقیونیه </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دیصانیه </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دیگر مذاهب پیروانی </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قلمرو </del>سامانیان داشتند<ref>فرای، ریچارد. ن. '''''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عصر زرین فرهنگ ایران</del>'''''. ترجمه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مسعود رجبنیا، </del>تهران: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سروش، 1375، ص 142-165</del>.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خردمندی، دادگری </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نیکرفتاری </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نامآوران [[ایران]] بود. پس </ins>از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">وی، نصر بن احمد دوم، نوح بن نصر، عبدالملک بن نوح، منصور بن نوح، نوح بن منصور، منصور بن نوح </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوم</ins>)، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عبدالملک بن نوح </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوم</ins>)، و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسماعیل بن نوح (منتصر) به امارت رسیدند<ref>جرفادقانی، ابوالشرف ناصح بن ظفر، ترجمه '''''تاریخ یمینی'''''. به اهتمام جعفر شعار، تهران: بنگاه ترجمه </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشر کتاب، 1345، ص 199-201. </ref>. دوره نصر بن احمد از درخشانترین دوران </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عرصه شکوفایی فرهنگ و تمدن ایرانی بود کهان را عصر طلایی و رستاخیز فرهنگ ایرانی خواندهاند. بخارا پایتخت </ins>سامانیان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">و شهرهای خراسان بزرگ شکوه فراوان </ins>داشتند<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برای اگاهی بیشتر: </ins>فرای، ریچارد. ن. '''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بخارا دستاورد قرون وسطی</ins>'''''. ترجمه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محمود محمودی، </ins>تهران: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1348</ins>. </ref> . <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دربار (درگاه) به ریاست حاجب بزرگ </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دیوانهای دهگانه به ریاست دیوان سالاران برجستهای چون جیهانی </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بلعمی امور اداری سامانیان را انجام میدادند</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اقتصاد </ins>سامانیان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">متکی </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تجارت برده، عوارض راهداری، مال المصالحه، مصادره، اتاوه (باج </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مالیات تحمیلی) </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مالیات بر ارث بود. کشاورزی رونق بسیار داشت </ins><ref>ناجی، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">محمدرضا. سامانیان، </ins>'''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره شکوفایی فرهنگ ایرانی ـ </ins>اسلامی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(از ایران چه میدانم؟ / 15).</ins>''''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380، </ins>ص <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">49</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">59</ins>. </ref> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">و ایجاد امنیت در شاهراه تجاری ابریشم بر اهمیت تجاری قلمرو سامانیان افزوده بود تاآنجا که پول سامانیان به [https://dmelal.ir/index</ins>.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] و اروپا نیز راه یافت</ins><ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جمالزاده، محمدعلی</ins>. '''''تاریخ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روابط روس و </ins>ایران'''''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>تهران: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">موقوفات دکتر محمود افشار، </ins>1372، ص <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">42</ins>.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نهادهای اموزشی جایگاه ویژهای در اجتماع سامانی داشت. مساجد جامع، مدارس، خانهها، خانقاهها </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حتی کاروانسراها محل اموزش علوم شرعی، عقلی، زبان </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادبیات فارسی و عربی، عرفان و تصوف بودند</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در این دوره دانشمندان، شاعران، عارفان و نویسندگان بسیاری بودند که گواه دانش دوستی و دانشمندپروری </del>سامانیان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هستند. جیهانی، بلعمی، خوارزمی، فارابی، محمدزکریای رازی، ابن سینا، رودکی، شهید بلخی، فردوسی، دقیقی، رابعه بلخی، کسایی مروزی، ابوالفتح بستی و ابوالمؤید بلخی در این دوره زیستند یا پرورش یافتند. تاریخنگاری ایرانی و توجه </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حماسههای ایرانیان از مشخصههای تاریخ </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادبیات </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تحقیقات ارزنده در جغرافیا، ریاضیات و پزشکی از خدمات دانشمندان این دوره است</del><ref>ناجی، '''''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ و تمدن </del>اسلامی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در قلمرو سامانیان</del>'''''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </del>ص <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">365</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">595</del>.</ref>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">از این رو دوره سامانیان را دوره رنسانس ایرانی ـ اسلامی خواندهاند</del><ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> فرای، ریچارد. ن</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«سامانیان»، </del>'''''تاریخ ایران <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دانشگاه کمبریج.</del>''''' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه حسن انوشه، </del>تهران: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امیرکبیر، </del>1372، ص <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">119-141</del>.</ref>.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سامانیان، دهقانزادگانی بودند که در احیاء و هواداری از فرهنگ ایرانی ـ اسلامی کوشیدند، آداب و آیینهای ایرانی مانند نوروز، مهرگان، سده و سوری دوباره احیا شد، ترکان و اعراب تحت لوای فرهنگ ایرانی آمیخته شدند، فرق مختلف اسلامی اعم از شیعه، سنی و دیگر فرق و [[بوداییان]] (با مرکزیت نوبهار در بلخ)، یهودیان (در غزنین و سمرقند)، [[مسیحی، دین|مسیحیان]]، [[زرتشتی، دین|زرتشتیان]]، [[مانوی، دین|مانویان]]، خرمدینان، سپیدجامگان، مرقیونیه و دیصانیه و دیگر مذاهب پیروانی در قلمرو سامانیان داشتند<ref>فرای، ریچارد. ن. '''''عصر زرین فرهنگ ایران'''''. ترجمه مسعود رجبنیا، تهران: سروش، 1375، ص 142-165.</ref>. </ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نهادهای اموزشی جایگاه ویژهای در اجتماع سامانی داشت. مساجد جامع، مدارس، خانهها، خانقاهها و حتی کاروانسراها محل اموزش علوم شرعی، عقلی، زبان و ادبیات فارسی و عربی، عرفان و تصوف بودند. در این دوره دانشمندان، شاعران، عارفان و نویسندگان بسیاری بودند که گواه دانش دوستی و دانشمندپروری سامانیان هستند. جیهانی، بلعمی، خوارزمی، [[ابو نصر محمد فارابی|فارابی]]، [[زکریا رازی|محمدزکریای رازی]]، [[ابن سینا، پزشک|ابن سینا]]، رودکی، شهید بلخی، فردوسی، دقیقی، رابعه بلخی، کسایی مروزی، ابوالفتح بستی و ابوالمؤید بلخی در این دوره زیستند یا پرورش یافتند. تاریخنگاری ایرانی و توجه به حماسههای ایرانیان از مشخصههای تاریخ و ادبیات و تحقیقات ارزنده در جغرافیا، ریاضیات و پزشکی از خدمات دانشمندان این دوره است<ref>ناجی، '''''تاریخ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان'''''. ص 365-595.</ref>. از این رو دوره سامانیان را دوره رنسانس ایرانی ـ اسلامی خواندهاند<ref> فرای، ریچارد. ن. «سامانیان»، '''''تاریخ ایران دانشگاه کمبریج.''''' ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1372، ص 119-141.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ساسانیان]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[زرتشتی، دین]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[بوداییان]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مانوی، دین]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مسیحی، دین]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دانشنامه ایران </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). </ins>دانشنامه ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حسن باستانی راد</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حسن باستانی راد</div></td></tr>
</table>
Samei
https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=2724&oldid=prev
Nazli در ۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۹
2025-03-05T12:59:01Z
<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=2724&oldid=788">نمایش تغییرات</a>
Nazli
https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=788&oldid=prev
Samei: صفحهای تازه حاوی «'''سامانيان،''' اميراني از خاندان ايراني منسوب به سامان خدا، كه در بخشهاي وسيعي از ايران (279-390ق / 892-1000م) حكمراني ميكردند. سامانيان، نسب خود را به ساسانيان ميرساندند كه مورد ترديد است.<sup>1</sup> سامان خدات (د. اواخر سدة 2 ق) در آغاز، زرتشتي بود. در...» ایجاد کرد
2024-08-13T17:07:21Z
<p>صفحهای تازه حاوی «'''سامانيان،''' اميراني از خاندان ايراني منسوب به سامان خدا، كه در بخشهاي وسيعي از ايران (279-390ق / 892-1000م) حكمراني ميكردند. سامانيان، نسب خود را به ساسانيان ميرساندند كه مورد ترديد است.<sup>1</sup> سامان خدات (د. اواخر سدة 2 ق) در آغاز، زرتشتي بود. در...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''سامانيان،''' اميراني از خاندان ايراني منسوب به سامان خدا، كه در بخشهاي وسيعي از ايران (279-390ق / 892-1000م) حكمراني ميكردند. <br />
<br />
سامانيان، نسب خود را به ساسانيان ميرساندند كه مورد ترديد است.<sup>1</sup> سامان خدات (د. اواخر سدة 2 ق) در آغاز، زرتشتي بود. در زمان اسدبن عبدالله قسري حاكم اموي خراسان مسلمان شد. سامان را نزديك بلخ و سمرقند بنا كرد و نام پسر خود را اسد گذارد. چهار پسر اسد (نوح، احمد، يحيي، الياس) بعدها به پاداش حمايت از عباسيان در خراسان به امارت شهرهاي خراسان رسيدند.<sup>2</sup> با روي كار آمدن يعقوب ليث و برافتادن طاهريان، نصر پسر احمد و نوة نوح، فرمان حكومت ماوراءالنهر (شرق خراسان بزرگ) را از معتمد خليفة عباسي دريافت كرد (261ق / ؟ م). پس از وي، پسرش اسماعيل ملقب به امير ماضي (234-295ق / ؟ م) به امارت رسيد و طي 10 سال به سركوب آشوبهاي خوارج، دفع تركان و جنگ با صفاريان و رقيبان قدرت پرداخت. وي بر نواحي داخلي ايران تا سواحل جيحون و مرز تركستان تسلط داشت.<sup>3</sup> در خردمندي، دادگري و نيكرفتاري از نامآوران ايران بود. پس از وي، نصر بن احمد دوم، نوح بن نصر، عبدالملك بن نوح، منصور بن نوح، نوح بن منصور، منصور بن نوح (دوم)، عبدالملك بن نوح (دوم)، و اسماعيل بن نوح (منتصر) به امارت رسيدند.<sup>4</sup> دورة نصر بن احمد از درخشانترين دوران در عرصة شكوفايي فرهنگ و تمدن ايراني بود كه آن را عصر طلايي و رستاخيز فرهنگ ايراني خواندهاند. بخارا پايتخت سامانيان و شهرهاي خراسان بزرگ شكوه فراوان داشتند.<sup>5</sup> دربار (درگاه) به رياست حاجب بزرگ و ديوانهاي دهگانه به رياست ديوان سالاران برجستهاي چون جيهاني و بلعمي امور اداري سامانيان را انجام ميدادند. اقتصاد سامانيان متكي به تجارت برده، عوارض راهداري، مال المصالحه، مصادره، اتاوه (باج و ماليات تحميلي) و ماليات بر ارث بود. كشاورزي رونق بسيار داشت<sup>6</sup> و ايجاد امنيت در شاهراه تجاري ابريشم بر اهميت تجاري قلمرو سامانيان افزوده بود تا آنجا كه پول سامانيان به روسيه و اروپا نيز راه يافت.<sup>7</sup><br />
<br />
سامانيان، دهقانزادگاني بودند كه در احياء و هواداري از فرهنگ ايراني ـ اسلامي كوشيدند، آداب و آيينهاي ايراني مانند نوروز، مهرگان، سده و سوري دوباره احيا شد، تركان و اعراب تحت لواي فرهنگ ايراني آميخته شدند، فرق مختلف اسلامي اعم از شيعه، سني و ديگر فرق و بوداييان (با مركزيت نوبهار در بلخ)، يهوديان (در غزنين و سمرقند)، مسيحيان، زرتشتيان، مانويان، خرمدينان، سپيدجامگان، مرقيونيه و ديصانيه و ديگر مذاهب پيرواني در قلمرو سامانيان داشتند.<sup>8</sup> <br />
<br />
نهادهاي آموزشي جايگاه ويژهاي در اجتماع ساماني داشت. مساجد جامع، مدارس، خانهها، خانقاهها و حتي كاروانسراها محل آموزش علوم شرعي، عقلي، زبان و ادبيات فارسي و عربي، عرفان و تصوف بودند. در اين دوره دانشمندان، شاعران، عارفان و نويسندگان بسياري بودند كه گواه دانش دوستي و دانشمندپروري سامانيان هستند. جيهاني، بلعمي، خوارزمي، فارابي، محمدزكرياي رازي، ابن سينا، رودكي، شهيد بلخي، فردوسي، دقيقي، رابعه بلخي، كسايي مروزي، ابوالفتح بستي و ابوالمؤيد بلخي در اين دوره زيستند يا پرورش يافتند. تاريخنگاري ايراني و توجه به حماسههاي ايرانيان از مشخصههاي تاريخ و ادبيات و تحقيقات ارزنده در جغرافيا، رياضيات و پزشكي از خدمات دانشمندان اين دوره است.<sup>9</sup> از اين رو دورة سامانيان را دورة رنسانس ايراني ـ اسلامي خواندهاند.<sup>10</sup><br />
<br />
<br />
'''مآخذ:''' <br />
<br />
1- هروي، جواد. '''''تاريخ سامانيان عصر طلايي ايران بعد از اسلام'''''. تهران: اميركبير، 1380، ص 120. <br />
<br />
2- نرشخي، ابوبكر محمد بن جعفر. '''''تاريخ بخارا.''''' ترجمة ابونصر احمد بن محمد بن نصر القباوي، تصحيح مدرس رضوي، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1351، ص 105.<br />
<br />
3- ناجي، محمدرضا. '''''تاريخ و تمدن اسلامي در قلمرو سامانيان'''''. تهران: مجمع علمي تمدن، تاريخ و فرهنگ سامانيان، 1378، ص 38-46.<br />
<br />
4- جرفادقاني، ابوالشرف ناصح بن ظفر، ترجمة '''''تاريخ يميني'''''. به اهتمام جعفر شعار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1345، ص 199-201. <br />
<br />
5- براي آگاهي بيشتر: فراي، ريچارد. ن. '''''بخارا دستاورد قرون وسطي'''''. ترجمة محمود محمودي، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1348. <br />
<br />
6- ناجي، محمدرضا. سامانيان، '''''دورة شكوفايي فرهنگ ايراني ـ اسلامي (از ايران چه ميدانم؟ / 15).''''' تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1380، ص 49-59. <br />
<br />
7- جمالزاده، محمدعلي. '''''تاريخ روابط روس و ايران'''''. تهران: موقوفات دكتر محمود افشار، 1372، ص 42.<br />
<br />
8- فراي، ريچارد. ن. '''''عصر زرين فرهنگ ايران'''''. ترجمة مسعود رجبنيا، تهران: سروش، 1375، ص 142-165.<br />
<br />
9- ناجي، '''''تاريخ و تمدن اسلامي در قلمرو سامانيان'''''. ص 365-595.<br />
<br />
10- فراي، ريچارد. ن. «سامانيان»، '''''تاريخ ايران دانشگاه كمبريج.''''' ترجمة حسن انوشه، تهران: اميركبير، 1372، ص 119-141.<br />
<br />
<br />
حسن باستانی راد</div>
Samei