https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B3%D8%A8%DA%A9_%D9%86%D8%AB%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D9%84سبک نثر دوره سلجوقیان و خوارزمشاهیان اول - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-21T06:07:01Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A8%DA%A9_%D9%86%D8%AB%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=13429&oldid=prevSamei در ۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۳۱2026-02-12T11:31:52Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۳۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات [[عربی]] گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص۲۵۵.</ref>. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات [[عربی]] گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص۲۵۵.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نمایندهی کامل نثر این دوره کتاب [[کلیله و دمنه]] ترجمهی ابوالمعالی نصرالله منشی است. در [[کلیله و دمنه]] مختصات سبکی بسیاری وجود دارد، ولی لغات و ترکیبات تازهای در آن آمده که در دورههای قبل رایج نبودهاست<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص ۲۶۷ - ۲۶۳.</ref>. ترکیبات فعلی مرکب از کلمههای [[عربی]] و [[فارسی]] در آن بهکار رفته است و کاربرد واژگان عربی در آن نسبت به قرن پنجم بیشتر است. از آرایههای موازنه، سجع، قرینهسازی برای ایجاد ساختار موسیقایی فراوان استفاده گردیدهاست و در ساختار بیانی از آرایهی شعری چون تشبیه، استعاره، کنایه ... میتوان در آن فراوان یافت. استشهاد به آیات و احادیث و امثال و اشعار [[عربی]] و [[فارسی]] در آن بسیار است. در بیان حکایت و داستانپردازی عموماً از روش داستان در داستان (labirent) استفاده شده است. حکایات آن کارکرد تمثیلی دارند، این کتاب نوع ادبی تعلیمی است و حکایات آن بیشتر برای اقناع مخاطب آمدهاست. مثلاً در مقدمهی باب هشتم «باب بوم و غراب» میگوید: <blockquote>«رای گفت ... اکنون ... بازگوید از جهت من مَثَل دشمنی که بدو فریفته نشاید گشت ...<ref>منشی، نصرالله. '''کلیله و دمنه'''. تهران: نشر ثالث، ۱۳۶۸، ص ۱۹۱.</ref>». </blockquote>اما [[کلیله و دمنه]] بهخاطر همین داستانپردازی است که دارای زیباییهای هنری است و به آن وجه ادبی بخشیدهاست. بیان اعمال و رفتار قهرمانان به زبان حیوانات و نقش آنان در سرتاسر حکایات، نوع ادبی را بهوجود آورده که معادل آن Fable در ادب اروپایی است. این حیوانات درواقع مثل افراد زمانهاند که در حکایات جلوه یافتهاند. پس، از این رو [[کلیله و دمنه]] از نوع ادب تمثیلی نیز بهشمار میآید. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نمایندهی کامل نثر این دوره کتاب [[کلیله و دمنه]] ترجمهی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ابوالمعالی نصرالله منشی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>است. در [[کلیله و دمنه]] مختصات سبکی بسیاری وجود دارد، ولی لغات و ترکیبات تازهای در آن آمده که در دورههای قبل رایج نبودهاست<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص ۲۶۷ - ۲۶۳.</ref>. ترکیبات فعلی مرکب از کلمههای [[عربی]] و [[فارسی]] در آن بهکار رفته است و کاربرد واژگان عربی در آن نسبت به قرن پنجم بیشتر است. از آرایههای موازنه، سجع، قرینهسازی برای ایجاد ساختار موسیقایی فراوان استفاده گردیدهاست و در ساختار بیانی از آرایهی شعری چون تشبیه، استعاره، کنایه ... میتوان در آن فراوان یافت. استشهاد به آیات و احادیث و امثال و اشعار [[عربی]] و [[فارسی]] در آن بسیار است. در بیان حکایت و داستانپردازی عموماً از روش داستان در داستان (labirent) استفاده شده است. حکایات آن کارکرد تمثیلی دارند، این کتاب نوع ادبی تعلیمی است و حکایات آن بیشتر برای اقناع مخاطب آمدهاست. مثلاً در مقدمهی باب هشتم «باب بوم و غراب» میگوید: <blockquote>«رای گفت ... اکنون ... بازگوید از جهت من مَثَل دشمنی که بدو فریفته نشاید گشت ...<ref>منشی، نصرالله. '''کلیله و دمنه'''. تهران: نشر ثالث، ۱۳۶۸، ص ۱۹۱.</ref>». </blockquote>اما [[کلیله و دمنه]] بهخاطر همین داستانپردازی است که دارای زیباییهای هنری است و به آن وجه ادبی بخشیدهاست. بیان اعمال و رفتار قهرمانان به زبان حیوانات و نقش آنان در سرتاسر حکایات، نوع ادبی را بهوجود آورده که معادل آن Fable در ادب اروپایی است. این حیوانات درواقع مثل افراد زمانهاند که در حکایات جلوه یافتهاند. پس، از این رو [[کلیله و دمنه]] از نوع ادب تمثیلی نیز بهشمار میآید. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یکی از کتابهای معاصر با [[کلیله و دمنه|کلیله و دمنه]]<nowiki/>ی نصرالله <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">منشی، </del>چهار مقالهی [[نظامی عروضی سمرقندی|نظامی عروضی]] به [[نثر فارسی|نثر]] است. این اثر نسبت به آثار عصر خود کهنهتر است و گویا به نثر اواخر قرن پنجم شباهت دارد و سبک آن چون [[قابوس نامه|قابوسنامه]] و [[سیاست نامه|سیاستنامه]] است. هریک از این [[چهار مقاله]] به دلیل تنوع در مطلب - شاعری، دبیری، نجوم و طب - دارای حوزهی واژگانی متفاوت با دیگری است. مضافاً اینکه نویسنده بر آن بودهاست که حتی در حکایات و روایات تاریخی نیز جنبهی واقعنمایی را حفظ کند. بههر روی [[چهار مقاله]] میان دو جریان سبکی نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید است. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یکی از کتابهای معاصر با [[کلیله و دمنه|کلیله و دمنه]]<nowiki/>ی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ابوالمعالی </ins>نصرالله <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">منشی|نصرالله منشی]]، </ins>چهار مقالهی [[نظامی عروضی سمرقندی|نظامی عروضی]] به [[نثر فارسی|نثر]] است. این اثر نسبت به آثار عصر خود کهنهتر است و گویا به نثر اواخر قرن پنجم شباهت دارد و سبک آن چون [[قابوس نامه|قابوسنامه]] و [[سیاست نامه|سیاستنامه]] است. هریک از این [[چهار مقاله]] به دلیل تنوع در مطلب - شاعری، دبیری، نجوم و طب - دارای حوزهی واژگانی متفاوت با دیگری است. مضافاً اینکه نویسنده بر آن بودهاست که حتی در حکایات و روایات تاریخی نیز جنبهی واقعنمایی را حفظ کند. بههر روی [[چهار مقاله]] میان دو جریان سبکی نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید است. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در نثر قرن ششم سبک دیگری از نگارش به نام <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«مقامه» </del>رواج یافت. مقامه یا مقامات به سخنان معروفی میگفتند که واعظان در پند و موعظت و حکمت بر منبرها و انجمنها میگفتند و اصطلاح «مجلسگفتن» ظاهراً از اینجاست. زیرا مجلسگفتن تقریباً مترادف <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«مقامه» </del>است، ولی اصطلاحاً روایات و افسانههایی است که شخصی آنها را تدوین کرده با عباراتی آهنگین میخواند<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ج ۲، ص ۳۲۵.</ref>. مقامات در زبان [[فارسی]] به تقلید از [[عربی]] است و به روایت حریری در مقدمه مقامات، بدیعالزمان همدانی اولین کسی است که در زبان عربی مقامهنویسی کرد. بعضی بر این باورند که قبل از همدانی، احمدبن فارسی (م ۳۹۵ق) مقامه نویسی کردهاست<ref>خطیبی، محمدعلی. '''فن نثر در ادب پارسی'''. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۰، ج ۱، ص ۵۵۲.</ref>. در زبان [[فارسی]] در آثار خواجه عبدالله انصاری قطعاتی شبیه مقامات هست، اما استادان اصلی مقامات [[فارسی]]، قاضی حمیدالدین ابوبکر بلخی (م ۵۵۹ق) در قرن ششم و [[سعدی|شیخ مصلحالدین سعدی]] در قرن هفتم هستند. سبک مقامات قاضی حمیدالدین یا مقامات حمیدی سبکی اقتباسی از مقامات همدانی و حریری در عربی است. البته در مقامات حمیدی خصوصیاتی وجود دارد که جلوهای خاص به آن بخشیدهاست. در اکثر ۲۴ مقامه سبک غالب، سبک ادبی است، یعنی از ساختارهای ادبی و زبان هنری بهره یافتهاست. اما در کنار آن از سبکهای فرعی هم برخوردار است. مقامههایی که دربارهی جنون، آداب سفر و [[تصوف]] نوشته شده، دارای سبک عرفانی و فلسفی است. مقامه نهم «در مناظرهی ملحد و سنی» از سبک دینی و جدلی برخوردار است. نویسنده از سبک طنز و هجو در مقامهی شانزدهم و هفدهم سود جستهاست، همچنین از سبک علمی، در مقامهی بیستم «در مناظرهی طبیب و منجم» استفاده کردهاست که نشاندهنده اطلاعات علمی نویسنده در این فن است و در مقامهی بیست و چهارم از سبک تاریخی استفاده کردهاست. مختصهی عمومی این مقامهها، کاربرد گستردهی عبارات و جملات عربی بهصورت شعر، مثل، آیه و حدیث است. بهرهگیری از نهایت عوامل ایجاد ساختار موسیقایی کلام به گونهای است که در بسیاری از عبارات وزن عروضی میبینیم که به صورت جملات متقارن و متوازی خود را نشان میدهد. در بهکارگیری تکنیکهای معنایی از نهایت ابهام ادبی سود میجوید که در بعضی از جاها مخل فصاحت میشود. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در نثر قرن ششم سبک دیگری از نگارش به نام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«[[مقامه نویسی|مقامه]]» </ins>رواج یافت. مقامه یا مقامات به سخنان معروفی میگفتند که واعظان در پند و موعظت و حکمت بر منبرها و انجمنها میگفتند و اصطلاح «مجلسگفتن» ظاهراً از اینجاست. زیرا مجلسگفتن تقریباً مترادف <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«[[مقامه نویسی|مقامه]]» </ins>است، ولی اصطلاحاً روایات و افسانههایی است که شخصی آنها را تدوین کرده با عباراتی آهنگین میخواند<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ج ۲، ص ۳۲۵.</ref>. مقامات در زبان [[فارسی]] به تقلید از [[عربی]] است و به روایت حریری در مقدمه مقامات، بدیعالزمان همدانی اولین کسی است که در زبان عربی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[مقامه نویسی|</ins>مقامهنویسی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>کرد. بعضی بر این باورند که قبل از همدانی، احمدبن فارسی (م ۳۹۵ق) مقامه نویسی کردهاست<ref>خطیبی، محمدعلی. '''فن نثر در ادب پارسی'''. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۰، ج ۱، ص ۵۵۲.</ref>. در زبان [[فارسی]] در آثار خواجه عبدالله انصاری قطعاتی شبیه مقامات هست، اما استادان اصلی مقامات [[فارسی]]، قاضی حمیدالدین ابوبکر بلخی (م ۵۵۹ق) در قرن ششم و [[سعدی|شیخ مصلحالدین سعدی]] در قرن هفتم هستند. سبک مقامات قاضی حمیدالدین یا مقامات حمیدی سبکی اقتباسی از مقامات همدانی و حریری در عربی است. البته در مقامات حمیدی خصوصیاتی وجود دارد که جلوهای خاص به آن بخشیدهاست. در اکثر ۲۴ مقامه سبک غالب، سبک ادبی است، یعنی از ساختارهای ادبی و زبان هنری بهره یافتهاست. اما در کنار آن از سبکهای فرعی هم برخوردار است. مقامههایی که دربارهی جنون، آداب سفر و [[تصوف]] نوشته شده، دارای سبک عرفانی و فلسفی است. مقامه نهم «در مناظرهی ملحد و سنی» از سبک دینی و جدلی برخوردار است. نویسنده از سبک طنز و هجو در مقامهی شانزدهم و هفدهم سود جستهاست، همچنین از سبک علمی، در مقامهی بیستم «در مناظرهی طبیب و منجم» استفاده کردهاست که نشاندهنده اطلاعات علمی نویسنده در این فن است و در مقامهی بیست و چهارم از سبک تاریخی استفاده کردهاست. مختصهی عمومی این مقامهها، کاربرد گستردهی عبارات و جملات عربی بهصورت شعر، مثل، آیه و حدیث است. بهرهگیری از نهایت عوامل ایجاد ساختار موسیقایی کلام به گونهای است که در بسیاری از عبارات وزن عروضی میبینیم که به صورت جملات متقارن و متوازی خود را نشان میدهد. در بهکارگیری تکنیکهای معنایی از نهایت ابهام ادبی سود میجوید که در بعضی از جاها مخل فصاحت میشود. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[تاریخ بیهقی]] از کتابهای صاحبسبک قرن ششم است. تاریخ تألیف آن حدود سال ۵۶۳ ق است. نثر تاریخی اینکتاب، زبانی آمیخته با سبک قرن پنجم و ششم است. گویا به شیوهی [[چهار مقاله]] نزدیک است. اما گاهگاه در آن عبارات و اشعار [[عربی]] دیده میشود. کاربرد آرایههای بیانی در آن به استادی صورت پذیرفتهاست. عتبةالکتبه، رسائل بهاءالدین بغدادی، التوسل الی الترسل و تاریخ یمینی از دیگر کتابهای قرن ششم هستند. این کتابها عموماً به سبک ابوالمعالی نصرالله در [[کلیله و دمنه]] توجه دارند. کتب علمی این عصر از قبیل تفسیر روضالجنان از ابوالفتوح رازی به سبک قرن پنجم و بینابین، آثار حبیش بنابراهیم تفلیسی، امام فخر رازی و رشیدالدین وطواط در علم بدیع بهنام حدائقالسحر فی دقایق الشعر از سبکی کهنه برخوردارند.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[تاریخ بیهقی]] از کتابهای صاحبسبک قرن ششم است. تاریخ تألیف آن حدود سال ۵۶۳ ق است. نثر تاریخی اینکتاب، زبانی آمیخته با سبک قرن پنجم و ششم است. گویا به شیوهی [[چهار مقاله]] نزدیک است. اما گاهگاه در آن عبارات و اشعار [[عربی]] دیده میشود. کاربرد آرایههای بیانی در آن به استادی صورت پذیرفتهاست. عتبةالکتبه، رسائل بهاءالدین بغدادی، التوسل الی الترسل و تاریخ یمینی از دیگر کتابهای قرن ششم هستند. این کتابها عموماً به سبک ابوالمعالی نصرالله در [[کلیله و دمنه]] توجه دارند. کتب علمی این عصر از قبیل تفسیر روضالجنان از ابوالفتوح رازی به سبک قرن پنجم و بینابین، آثار حبیش بنابراهیم تفلیسی، امام فخر رازی و رشیدالدین وطواط در علم بدیع بهنام حدائقالسحر فی دقایق الشعر از سبکی کهنه برخوردارند.</div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A8%DA%A9_%D9%86%D8%AB%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=13401&oldid=prevSamei در ۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۲۱2026-02-12T05:21:22Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۲۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص۲۵۵.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>عربی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص۲۵۵.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نمایندهی کامل نثر این دوره کتاب [[کلیله و دمنه]] ترجمهی ابوالمعالی نصرالله منشی است. در کلیله و دمنه مختصات سبکی بسیاری وجود دارد، ولی لغات و ترکیبات تازهای در آن آمده که در دورههای قبل رایج نبودهاست<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص ۲۶۷ - ۲۶۳.</ref>. ترکیبات فعلی مرکب از کلمههای عربی و فارسی در آن بهکار رفته است و کاربرد واژگان عربی در آن نسبت به قرن پنجم بیشتر است. از آرایههای موازنه، سجع، قرینهسازی برای ایجاد ساختار موسیقایی فراوان استفاده گردیدهاست و در ساختار بیانی از آرایهی شعری چون تشبیه، استعاره، کنایه ... میتوان در آن فراوان یافت. استشهاد به آیات و احادیث و امثال و اشعار عربی و فارسی در آن بسیار است. در بیان حکایت و داستانپردازی عموماً از روش داستان در داستان (labirent) استفاده شده است. حکایات آن کارکرد تمثیلی دارند، این کتاب نوع ادبی تعلیمی است و حکایات آن بیشتر برای اقناع مخاطب آمدهاست. مثلاً در مقدمهی باب هشتم «باب بوم و غراب» میگوید: <blockquote>«رای گفت ... اکنون ... بازگوید از جهت من مَثَل دشمنی که بدو فریفته نشاید گشت ...<ref>منشی، نصرالله. '''کلیله و دمنه'''. تهران: نشر ثالث، ۱۳۶۸، ص ۱۹۱.</ref>». </blockquote>اما کلیله و دمنه بهخاطر همین داستانپردازی است که دارای زیباییهای هنری است و به آن وجه ادبی بخشیدهاست. بیان اعمال و رفتار قهرمانان به زبان حیوانات و نقش آنان در سرتاسر حکایات، نوع ادبی را بهوجود آورده که معادل آن Fable در ادب اروپایی است. این حیوانات درواقع مثل افراد زمانهاند که در حکایات جلوه یافتهاند. پس، از این رو کلیله و دمنه از نوع ادب تمثیلی نیز بهشمار میآید. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نمایندهی کامل نثر این دوره کتاب [[کلیله و دمنه]] ترجمهی ابوالمعالی نصرالله منشی است. در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>کلیله و دمنه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>مختصات سبکی بسیاری وجود دارد، ولی لغات و ترکیبات تازهای در آن آمده که در دورههای قبل رایج نبودهاست<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص ۲۶۷ - ۲۶۳.</ref>. ترکیبات فعلی مرکب از کلمههای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>عربی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>فارسی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در آن بهکار رفته است و کاربرد واژگان عربی در آن نسبت به قرن پنجم بیشتر است. از آرایههای موازنه، سجع، قرینهسازی برای ایجاد ساختار موسیقایی فراوان استفاده گردیدهاست و در ساختار بیانی از آرایهی شعری چون تشبیه، استعاره، کنایه ... میتوان در آن فراوان یافت. استشهاد به آیات و احادیث و امثال و اشعار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>عربی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>فارسی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در آن بسیار است. در بیان حکایت و داستانپردازی عموماً از روش داستان در داستان (labirent) استفاده شده است. حکایات آن کارکرد تمثیلی دارند، این کتاب نوع ادبی تعلیمی است و حکایات آن بیشتر برای اقناع مخاطب آمدهاست. مثلاً در مقدمهی باب هشتم «باب بوم و غراب» میگوید: <blockquote>«رای گفت ... اکنون ... بازگوید از جهت من مَثَل دشمنی که بدو فریفته نشاید گشت ...<ref>منشی، نصرالله. '''کلیله و دمنه'''. تهران: نشر ثالث، ۱۳۶۸، ص ۱۹۱.</ref>». </blockquote>اما <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>کلیله و دمنه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>بهخاطر همین داستانپردازی است که دارای زیباییهای هنری است و به آن وجه ادبی بخشیدهاست. بیان اعمال و رفتار قهرمانان به زبان حیوانات و نقش آنان در سرتاسر حکایات، نوع ادبی را بهوجود آورده که معادل آن Fable در ادب اروپایی است. این حیوانات درواقع مثل افراد زمانهاند که در حکایات جلوه یافتهاند. پس، از این رو <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>کلیله و دمنه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>از نوع ادب تمثیلی نیز بهشمار میآید. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یکی از کتابهای معاصر با کلیله و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دمنهی </del>نصرالله منشی، چهار مقالهی نظامی عروضی به نثر است. این اثر نسبت به آثار عصر خود کهنهتر است و گویا به نثر اواخر قرن پنجم شباهت دارد و سبک آن چون قابوسنامه و سیاستنامه است. هریک از این چهار مقاله به دلیل تنوع در مطلب - شاعری، دبیری، نجوم و طب - دارای حوزهی واژگانی متفاوت با دیگری است. مضافاً اینکه نویسنده بر آن بودهاست که حتی در حکایات و روایات تاریخی نیز جنبهی واقعنمایی را حفظ کند. بههر روی چهار مقاله میان دو جریان سبکی نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید است. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یکی از کتابهای معاصر با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>کلیله و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دمنه|کلیله و دمنه]]<nowiki/>ی </ins>نصرالله منشی، چهار مقالهی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>نظامی عروضی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سمرقندی|نظامی عروضی]] </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[نثر فارسی|</ins>نثر<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>است. این اثر نسبت به آثار عصر خود کهنهتر است و گویا به نثر اواخر قرن پنجم شباهت دارد و سبک آن چون <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[قابوس نامه|</ins>قابوسنامه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[سیاست نامه|</ins>سیاستنامه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>است. هریک از این <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>چهار مقاله<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به دلیل تنوع در مطلب - شاعری، دبیری، نجوم و طب - دارای حوزهی واژگانی متفاوت با دیگری است. مضافاً اینکه نویسنده بر آن بودهاست که حتی در حکایات و روایات تاریخی نیز جنبهی واقعنمایی را حفظ کند. بههر روی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>چهار مقاله<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>میان دو جریان سبکی نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید است. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در نثر قرن ششم سبک دیگری از نگارش به نام «مقامه» رواج یافت. مقامه یا مقامات به سخنان معروفی میگفتند که واعظان در پند و موعظت و حکمت بر منبرها و انجمنها میگفتند و اصطلاح «مجلسگفتن» ظاهراً از اینجاست. زیرا مجلسگفتن تقریباً مترادف «مقامه» است، ولی اصطلاحاً روایات و افسانههایی است که شخصی آنها را تدوین کرده با عباراتی آهنگین میخواند<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ج ۲، ص ۳۲۵.</ref>. مقامات در زبان فارسی به تقلید از عربی است و به روایت حریری در مقدمه مقامات، بدیعالزمان همدانی اولین کسی است که در زبان عربی مقامهنویسی کرد. بعضی بر این باورند که قبل از همدانی، احمدبن فارسی (م ۳۹۵ق) مقامه نویسی کردهاست<ref>خطیبی، محمدعلی. '''فن نثر در ادب پارسی'''. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۰، ج ۱، ص ۵۵۲.</ref>. در زبان فارسی در آثار خواجه عبدالله انصاری قطعاتی شبیه مقامات هست، اما استادان اصلی مقامات <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فارسی، </del>قاضی حمیدالدین ابوبکر بلخی (م ۵۵۹ق) در قرن ششم و [[سعدی|شیخ مصلحالدین سعدی]] در قرن هفتم هستند. سبک مقامات قاضی حمیدالدین یا مقامات حمیدی سبکی اقتباسی از مقامات همدانی و حریری در عربی است. البته در مقامات حمیدی خصوصیاتی وجود دارد که جلوهای خاص به آن بخشیدهاست. در اکثر ۲۴ مقامه سبک غالب، سبک ادبی است، یعنی از ساختارهای ادبی و زبان هنری بهره یافتهاست. اما در کنار آن از سبکهای فرعی هم برخوردار است. مقامههایی که دربارهی جنون، آداب سفر و تصوف نوشته شده، دارای سبک عرفانی و فلسفی است. مقامه نهم «در مناظرهی ملحد و سنی» از سبک دینی و جدلی برخوردار است. نویسنده از سبک طنز و هجو در مقامهی شانزدهم و هفدهم سود جستهاست، همچنین از سبک علمی، در مقامهی بیستم «در مناظرهی طبیب و منجم» استفاده کردهاست که نشاندهنده اطلاعات علمی نویسنده در این فن است و در مقامهی بیست و چهارم از سبک تاریخی استفاده کردهاست. مختصهی عمومی این مقامهها، کاربرد گستردهی عبارات و جملات عربی بهصورت شعر، مثل، آیه و حدیث است. بهرهگیری از نهایت عوامل ایجاد ساختار موسیقایی کلام به گونهای است که در بسیاری از عبارات وزن عروضی میبینیم که به صورت جملات متقارن و متوازی خود را نشان میدهد. در بهکارگیری تکنیکهای معنایی از نهایت ابهام ادبی سود میجوید که در بعضی از جاها مخل فصاحت میشود. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در نثر قرن ششم سبک دیگری از نگارش به نام «مقامه» رواج یافت. مقامه یا مقامات به سخنان معروفی میگفتند که واعظان در پند و موعظت و حکمت بر منبرها و انجمنها میگفتند و اصطلاح «مجلسگفتن» ظاهراً از اینجاست. زیرا مجلسگفتن تقریباً مترادف «مقامه» است، ولی اصطلاحاً روایات و افسانههایی است که شخصی آنها را تدوین کرده با عباراتی آهنگین میخواند<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ج ۲، ص ۳۲۵.</ref>. مقامات در زبان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>فارسی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به تقلید از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>عربی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>است و به روایت حریری در مقدمه مقامات، بدیعالزمان همدانی اولین کسی است که در زبان عربی مقامهنویسی کرد. بعضی بر این باورند که قبل از همدانی، احمدبن فارسی (م ۳۹۵ق) مقامه نویسی کردهاست<ref>خطیبی، محمدعلی. '''فن نثر در ادب پارسی'''. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۰، ج ۱، ص ۵۵۲.</ref>. در زبان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>فارسی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در آثار خواجه عبدالله انصاری قطعاتی شبیه مقامات هست، اما استادان اصلی مقامات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[فارسی]]، </ins>قاضی حمیدالدین ابوبکر بلخی (م ۵۵۹ق) در قرن ششم و [[سعدی|شیخ مصلحالدین سعدی]] در قرن هفتم هستند. سبک مقامات قاضی حمیدالدین یا مقامات حمیدی سبکی اقتباسی از مقامات همدانی و حریری در عربی است. البته در مقامات حمیدی خصوصیاتی وجود دارد که جلوهای خاص به آن بخشیدهاست. در اکثر ۲۴ مقامه سبک غالب، سبک ادبی است، یعنی از ساختارهای ادبی و زبان هنری بهره یافتهاست. اما در کنار آن از سبکهای فرعی هم برخوردار است. مقامههایی که دربارهی جنون، آداب سفر و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>تصوف<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>نوشته شده، دارای سبک عرفانی و فلسفی است. مقامه نهم «در مناظرهی ملحد و سنی» از سبک دینی و جدلی برخوردار است. نویسنده از سبک طنز و هجو در مقامهی شانزدهم و هفدهم سود جستهاست، همچنین از سبک علمی، در مقامهی بیستم «در مناظرهی طبیب و منجم» استفاده کردهاست که نشاندهنده اطلاعات علمی نویسنده در این فن است و در مقامهی بیست و چهارم از سبک تاریخی استفاده کردهاست. مختصهی عمومی این مقامهها، کاربرد گستردهی عبارات و جملات عربی بهصورت شعر، مثل، آیه و حدیث است. بهرهگیری از نهایت عوامل ایجاد ساختار موسیقایی کلام به گونهای است که در بسیاری از عبارات وزن عروضی میبینیم که به صورت جملات متقارن و متوازی خود را نشان میدهد. در بهکارگیری تکنیکهای معنایی از نهایت ابهام ادبی سود میجوید که در بعضی از جاها مخل فصاحت میشود. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[تاریخ بیهقی]] از کتابهای صاحبسبک قرن ششم است. تاریخ تألیف آن حدود سال ۵۶۳ ق است. نثر تاریخی اینکتاب، زبانی آمیخته با سبک قرن پنجم و ششم است. گویا به شیوهی چهار مقاله نزدیک است. اما گاهگاه در آن عبارات و اشعار عربی دیده میشود. کاربرد آرایههای بیانی در آن به استادی صورت پذیرفتهاست. عتبةالکتبه، رسائل بهاءالدین بغدادی، التوسل الی الترسل و تاریخ یمینی از دیگر کتابهای قرن ششم هستند. این کتابها عموماً به سبک ابوالمعالی نصرالله در کلیله و دمنه توجه دارند. کتب علمی این عصر از قبیل تفسیر روضالجنان از ابوالفتوح رازی به سبک قرن پنجم و بینابین، آثار حبیش بنابراهیم تفلیسی، امام فخر رازی و رشیدالدین وطواط در علم بدیع بهنام حدائقالسحر فی دقایق الشعر از سبکی کهنه برخوردارند.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[تاریخ بیهقی]] از کتابهای صاحبسبک قرن ششم است. تاریخ تألیف آن حدود سال ۵۶۳ ق است. نثر تاریخی اینکتاب، زبانی آمیخته با سبک قرن پنجم و ششم است. گویا به شیوهی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>چهار مقاله<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>نزدیک است. اما گاهگاه در آن عبارات و اشعار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>عربی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>دیده میشود. کاربرد آرایههای بیانی در آن به استادی صورت پذیرفتهاست. عتبةالکتبه، رسائل بهاءالدین بغدادی، التوسل الی الترسل و تاریخ یمینی از دیگر کتابهای قرن ششم هستند. این کتابها عموماً به سبک ابوالمعالی نصرالله در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>کلیله و دمنه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>توجه دارند. کتب علمی این عصر از قبیل تفسیر روضالجنان از ابوالفتوح رازی به سبک قرن پنجم و بینابین، آثار حبیش بنابراهیم تفلیسی، امام فخر رازی و رشیدالدین وطواط در علم بدیع بهنام حدائقالسحر فی دقایق الشعر از سبکی کهنه برخوردارند.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l26">خط ۲۶:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تمیم داری</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تمیم داری</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:ادبیات]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:ادبیات]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A8%DA%A9_%D9%86%D8%AB%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=12996&oldid=prevArghavan در ۸ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۰۳2026-02-08T19:03:49Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۸ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۰۳</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=== '''سبک نثر فارسی در دورهی سوم''' ===</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص۲۵۵.</ref>. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد<ref>بهار، محمدتقی. '''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص۲۵۵.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l27">خط ۲۷:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تمیم داری</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تمیم داری</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:ادبیات]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:ادبیات]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]</ins></div></td></tr>
</table>Arghavanhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A8%DA%A9_%D9%86%D8%AB%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=11976&oldid=prevArghavan در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۴۱2025-11-25T13:41:36Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۴۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== '''سبک نثر فارسی در دورهی سوم''' ===</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== '''سبک نثر فارسی در دورهی سوم''' ===</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همان، </del>ص۲۵۵.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بهار، محمدتقی</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، </ins>ص۲۵۵.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نمایندهی کامل نثر این دوره کتاب [[کلیله و دمنه]] ترجمهی ابوالمعالی نصرالله منشی است. در کلیله و دمنه مختصات سبکی بسیاری وجود دارد، ولی لغات و ترکیبات تازهای در آن آمده که در دورههای قبل رایج نبودهاست<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همان، صص </del>۲۶۷ - ۲۶۳.</ref>. ترکیبات فعلی مرکب از کلمههای عربی و فارسی در آن بهکار رفته است و کاربرد واژگان عربی در آن نسبت به قرن پنجم بیشتر است. از آرایههای موازنه، سجع، قرینهسازی برای ایجاد ساختار موسیقایی فراوان استفاده گردیدهاست و در ساختار بیانی از آرایهی شعری چون تشبیه، استعاره، کنایه ... میتوان در آن فراوان یافت. استشهاد به آیات و احادیث و امثال و اشعار عربی و فارسی در آن بسیار است. در بیان حکایت و داستانپردازی عموماً از روش داستان در داستان (labirent) استفاده شده است. حکایات آن کارکرد تمثیلی دارند، این کتاب نوع ادبی تعلیمی است و حکایات آن بیشتر برای اقناع مخاطب آمدهاست. مثلاً در مقدمهی باب هشتم «باب بوم و غراب» میگوید: <blockquote>«رای گفت ... اکنون ... بازگوید از جهت من مَثَل دشمنی که بدو فریفته نشاید گشت ...<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۳، </del>نصرالله <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">منشی:</del>کلیله و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دمنه، </del>ص ۱۹۱.</ref>». </blockquote>اما کلیله و دمنه بهخاطر همین داستانپردازی است که دارای زیباییهای هنری است و به آن وجه ادبی بخشیدهاست. بیان اعمال و رفتار قهرمانان به زبان حیوانات و نقش آنان در سرتاسر حکایات، نوع ادبی را بهوجود آورده که معادل آن Fable در ادب اروپایی است. این حیوانات درواقع مثل افراد زمانهاند که در حکایات جلوه یافتهاند. پس، از این رو کلیله و دمنه از نوع ادب تمثیلی نیز بهشمار میآید. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نمایندهی کامل نثر این دوره کتاب [[کلیله و دمنه]] ترجمهی ابوالمعالی نصرالله منشی است. در کلیله و دمنه مختصات سبکی بسیاری وجود دارد، ولی لغات و ترکیبات تازهای در آن آمده که در دورههای قبل رایج نبودهاست<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بهار، محمدتقی</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران: انتشارات امیرکبیر،1337، ص </ins>۲۶۷ - ۲۶۳.</ref>. ترکیبات فعلی مرکب از کلمههای عربی و فارسی در آن بهکار رفته است و کاربرد واژگان عربی در آن نسبت به قرن پنجم بیشتر است. از آرایههای موازنه، سجع، قرینهسازی برای ایجاد ساختار موسیقایی فراوان استفاده گردیدهاست و در ساختار بیانی از آرایهی شعری چون تشبیه، استعاره، کنایه ... میتوان در آن فراوان یافت. استشهاد به آیات و احادیث و امثال و اشعار عربی و فارسی در آن بسیار است. در بیان حکایت و داستانپردازی عموماً از روش داستان در داستان (labirent) استفاده شده است. حکایات آن کارکرد تمثیلی دارند، این کتاب نوع ادبی تعلیمی است و حکایات آن بیشتر برای اقناع مخاطب آمدهاست. مثلاً در مقدمهی باب هشتم «باب بوم و غراب» میگوید: <blockquote>«رای گفت ... اکنون ... بازگوید از جهت من مَثَل دشمنی که بدو فریفته نشاید گشت ...<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">منشی، </ins>نصرالله<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. '''</ins>کلیله و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دمنه'''. تهران: نشر ثالث، ۱۳۶۸، </ins>ص ۱۹۱.</ref>». </blockquote>اما کلیله و دمنه بهخاطر همین داستانپردازی است که دارای زیباییهای هنری است و به آن وجه ادبی بخشیدهاست. بیان اعمال و رفتار قهرمانان به زبان حیوانات و نقش آنان در سرتاسر حکایات، نوع ادبی را بهوجود آورده که معادل آن Fable در ادب اروپایی است. این حیوانات درواقع مثل افراد زمانهاند که در حکایات جلوه یافتهاند. پس، از این رو کلیله و دمنه از نوع ادب تمثیلی نیز بهشمار میآید. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یکی از کتابهای معاصر با کلیله و دمنهی نصرالله منشی، چهار مقالهی نظامی عروضی به نثر است. این اثر نسبت به آثار عصر خود کهنهتر است و گویا به نثر اواخر قرن پنجم شباهت دارد و سبک آن چون قابوسنامه و سیاستنامه است. هریک از این چهار مقاله به دلیل تنوع در مطلب - شاعری، دبیری، نجوم و طب - دارای حوزهی واژگانی متفاوت با دیگری است. مضافاً اینکه نویسنده بر آن بودهاست که حتی در حکایات و روایات تاریخی نیز جنبهی واقعنمایی را حفظ کند. بههر روی چهار مقاله میان دو جریان سبکی نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید است. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یکی از کتابهای معاصر با کلیله و دمنهی نصرالله منشی، چهار مقالهی نظامی عروضی به نثر است. این اثر نسبت به آثار عصر خود کهنهتر است و گویا به نثر اواخر قرن پنجم شباهت دارد و سبک آن چون قابوسنامه و سیاستنامه است. هریک از این چهار مقاله به دلیل تنوع در مطلب - شاعری، دبیری، نجوم و طب - دارای حوزهی واژگانی متفاوت با دیگری است. مضافاً اینکه نویسنده بر آن بودهاست که حتی در حکایات و روایات تاریخی نیز جنبهی واقعنمایی را حفظ کند. بههر روی چهار مقاله میان دو جریان سبکی نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید است. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در نثر قرن ششم سبک دیگری از نگارش به نام «مقامه» رواج یافت. مقامه یا مقامات به سخنان معروفی میگفتند که واعظان در پند و موعظت و حکمت بر منبرها و انجمنها میگفتند و اصطلاح «مجلسگفتن» ظاهراً از اینجاست. زیرا مجلسگفتن تقریباً مترادف «مقامه» است، ولی اصطلاحاً روایات و افسانههایی است که شخصی آنها را تدوین کرده با عباراتی آهنگین میخواند<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بهار</del>: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سبکشناسی، </del>ج ۲، ص ۳۲۵.</ref>. مقامات در زبان فارسی به تقلید از عربی است و به روایت حریری در مقدمه مقامات، بدیعالزمان همدانی اولین کسی است که در زبان عربی مقامهنویسی کرد. بعضی بر این باورند که قبل از همدانی، احمدبن فارسی (م ۳۹۵ق) مقامه نویسی کردهاست<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خطیبی: </del>فن نثر در ادب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پارسی، </del>ج ۱، ص ۵۵۲.</ref>. در زبان فارسی در آثار خواجه عبدالله انصاری قطعاتی شبیه مقامات هست، اما استادان اصلی مقامات فارسی، قاضی حمیدالدین ابوبکر بلخی (م ۵۵۹ق) در قرن ششم و [[سعدی|شیخ مصلحالدین سعدی]] در قرن هفتم هستند. سبک مقامات قاضی حمیدالدین یا مقامات حمیدی سبکی اقتباسی از مقامات همدانی و حریری در عربی است. البته در مقامات حمیدی خصوصیاتی وجود دارد که جلوهای خاص به آن بخشیدهاست. در اکثر ۲۴ مقامه سبک غالب، سبک ادبی است، یعنی از ساختارهای ادبی و زبان هنری بهره یافتهاست. اما در کنار آن از سبکهای فرعی هم برخوردار است. مقامههایی که دربارهی جنون، آداب سفر و تصوف نوشته شده، دارای سبک عرفانی و فلسفی است. مقامه نهم «در مناظرهی ملحد و سنی» از سبک دینی و جدلی برخوردار است. نویسنده از سبک طنز و هجو در مقامهی شانزدهم و هفدهم سود جستهاست، همچنین از سبک علمی، در مقامهی بیستم «در مناظرهی طبیب و منجم» استفاده کردهاست که نشاندهنده اطلاعات علمی نویسنده در این فن است و در مقامهی بیست و چهارم از سبک تاریخی استفاده کردهاست. مختصهی عمومی این مقامهها، کاربرد گستردهی عبارات و جملات عربی بهصورت شعر، مثل، آیه و حدیث است. بهرهگیری از نهایت عوامل ایجاد ساختار موسیقایی کلام به گونهای است که در بسیاری از عبارات وزن عروضی میبینیم که به صورت جملات متقارن و متوازی خود را نشان میدهد. در بهکارگیری تکنیکهای معنایی از نهایت ابهام ادبی سود میجوید که در بعضی از جاها مخل فصاحت میشود. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در نثر قرن ششم سبک دیگری از نگارش به نام «مقامه» رواج یافت. مقامه یا مقامات به سخنان معروفی میگفتند که واعظان در پند و موعظت و حکمت بر منبرها و انجمنها میگفتند و اصطلاح «مجلسگفتن» ظاهراً از اینجاست. زیرا مجلسگفتن تقریباً مترادف «مقامه» است، ولی اصطلاحاً روایات و افسانههایی است که شخصی آنها را تدوین کرده با عباراتی آهنگین میخواند<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بهار، محمدتقی</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''سبکشناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی'''. تهران</ins>: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انتشارات امیرکبیر،1337، </ins>ج ۲، ص ۳۲۵.</ref>. مقامات در زبان فارسی به تقلید از عربی است و به روایت حریری در مقدمه مقامات، بدیعالزمان همدانی اولین کسی است که در زبان عربی مقامهنویسی کرد. بعضی بر این باورند که قبل از همدانی، احمدبن فارسی (م ۳۹۵ق) مقامه نویسی کردهاست<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خطیبی، محمدعلی</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>فن نثر در ادب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پارسی'''. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۰، </ins>ج ۱، ص ۵۵۲.</ref>. در زبان فارسی در آثار خواجه عبدالله انصاری قطعاتی شبیه مقامات هست، اما استادان اصلی مقامات فارسی، قاضی حمیدالدین ابوبکر بلخی (م ۵۵۹ق) در قرن ششم و [[سعدی|شیخ مصلحالدین سعدی]] در قرن هفتم هستند. سبک مقامات قاضی حمیدالدین یا مقامات حمیدی سبکی اقتباسی از مقامات همدانی و حریری در عربی است. البته در مقامات حمیدی خصوصیاتی وجود دارد که جلوهای خاص به آن بخشیدهاست. در اکثر ۲۴ مقامه سبک غالب، سبک ادبی است، یعنی از ساختارهای ادبی و زبان هنری بهره یافتهاست. اما در کنار آن از سبکهای فرعی هم برخوردار است. مقامههایی که دربارهی جنون، آداب سفر و تصوف نوشته شده، دارای سبک عرفانی و فلسفی است. مقامه نهم «در مناظرهی ملحد و سنی» از سبک دینی و جدلی برخوردار است. نویسنده از سبک طنز و هجو در مقامهی شانزدهم و هفدهم سود جستهاست، همچنین از سبک علمی، در مقامهی بیستم «در مناظرهی طبیب و منجم» استفاده کردهاست که نشاندهنده اطلاعات علمی نویسنده در این فن است و در مقامهی بیست و چهارم از سبک تاریخی استفاده کردهاست. مختصهی عمومی این مقامهها، کاربرد گستردهی عبارات و جملات عربی بهصورت شعر، مثل، آیه و حدیث است. بهرهگیری از نهایت عوامل ایجاد ساختار موسیقایی کلام به گونهای است که در بسیاری از عبارات وزن عروضی میبینیم که به صورت جملات متقارن و متوازی خود را نشان میدهد. در بهکارگیری تکنیکهای معنایی از نهایت ابهام ادبی سود میجوید که در بعضی از جاها مخل فصاحت میشود. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[تاریخ بیهقی]] از کتابهای صاحبسبک قرن ششم است. تاریخ تألیف آن حدود سال ۵۶۳ ق است. نثر تاریخی اینکتاب، زبانی آمیخته با سبک قرن پنجم و ششم است. گویا به شیوهی چهار مقاله نزدیک است. اما گاهگاه در آن عبارات و اشعار عربی دیده میشود. کاربرد آرایههای بیانی در آن به استادی صورت پذیرفتهاست. عتبةالکتبه، رسائل بهاءالدین بغدادی، التوسل الی الترسل و تاریخ یمینی از دیگر کتابهای قرن ششم هستند. این کتابها عموماً به سبک ابوالمعالی نصرالله در کلیله و دمنه توجه دارند. کتب علمی این عصر از قبیل تفسیر روضالجنان از ابوالفتوح رازی به سبک قرن پنجم و بینابین، آثار حبیش بنابراهیم تفلیسی، امام فخر رازی و رشیدالدین وطواط در علم بدیع بهنام حدائقالسحر فی دقایق الشعر از سبکی کهنه برخوردارند.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[تاریخ بیهقی]] از کتابهای صاحبسبک قرن ششم است. تاریخ تألیف آن حدود سال ۵۶۳ ق است. نثر تاریخی اینکتاب، زبانی آمیخته با سبک قرن پنجم و ششم است. گویا به شیوهی چهار مقاله نزدیک است. اما گاهگاه در آن عبارات و اشعار عربی دیده میشود. کاربرد آرایههای بیانی در آن به استادی صورت پذیرفتهاست. عتبةالکتبه، رسائل بهاءالدین بغدادی، التوسل الی الترسل و تاریخ یمینی از دیگر کتابهای قرن ششم هستند. این کتابها عموماً به سبک ابوالمعالی نصرالله در کلیله و دمنه توجه دارند. کتب علمی این عصر از قبیل تفسیر روضالجنان از ابوالفتوح رازی به سبک قرن پنجم و بینابین، آثار حبیش بنابراهیم تفلیسی، امام فخر رازی و رشیدالدین وطواط در علم بدیع بهنام حدائقالسحر فی دقایق الشعر از سبکی کهنه برخوردارند.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l17">خط ۱۷:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۷:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[سبک نثر فارسی در دوره بازگشت ادبی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[سبک نثر فارسی در دوره بازگشت ادبی]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[سبک نثر فارسی در دوره معاصر]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[سبک نثر فارسی در دوره معاصر]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احمد تمیم داری</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات]]</ins></div></td></tr>
</table>Arghavanhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A8%DA%A9_%D9%86%D8%AB%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=11975&oldid=prevArghavan در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۵2025-11-25T13:35:13Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۵</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=== '''سبک نثر فارسی در دورهی سوم''' ===</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد<ref>۱. همان، ص۲۵۵.</ref>. </ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نمایندهی کامل نثر این دوره کتاب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>کلیله و دمنه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>ترجمهی ابوالمعالی نصرالله منشی است. در کلیله و دمنه مختصات سبکی بسیاری وجود دارد، ولی لغات و ترکیبات تازهای در آن آمده که در دورههای قبل رایج نبودهاست<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><ref></ins>۲<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. همان، صص ۲۶۷ - ۲۶۳.</ref></ins>. ترکیبات فعلی مرکب از کلمههای عربی و فارسی در آن بهکار رفته است و کاربرد واژگان عربی در آن نسبت به قرن پنجم بیشتر است. از آرایههای موازنه، سجع، قرینهسازی برای ایجاد ساختار موسیقایی فراوان استفاده گردیدهاست و در ساختار بیانی از آرایهی شعری چون تشبیه، استعاره، کنایه ... میتوان در آن فراوان یافت. استشهاد به آیات و احادیث و امثال و اشعار عربی و فارسی در آن بسیار است. در بیان حکایت و داستانپردازی عموماً از روش داستان در داستان (labirent) استفاده شده است. حکایات آن کارکرد تمثیلی دارند، این کتاب نوع ادبی تعلیمی است و حکایات آن بیشتر برای اقناع مخاطب آمدهاست. مثلاً در مقدمهی باب هشتم «باب بوم و غراب» میگوید: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> <blockquote></ins>«رای گفت ... اکنون ... بازگوید از جهت من مَثَل دشمنی که بدو فریفته نشاید گشت ...<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><ref>۳، نصرالله منشی:کلیله و دمنه، ص ۱۹۱.</ref></ins>». <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></blockquote></ins>اما کلیله و دمنه بهخاطر همین داستانپردازی است که دارای زیباییهای هنری است و به آن وجه ادبی بخشیدهاست. بیان اعمال و رفتار قهرمانان به زبان حیوانات و نقش آنان در سرتاسر حکایات، نوع ادبی را بهوجود آورده که معادل آن Fable در ادب اروپایی است. این حیوانات درواقع مثل افراد زمانهاند که در حکایات جلوه یافتهاند. پس، از این رو کلیله و دمنه از نوع ادب تمثیلی نیز بهشمار میآید. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۳''') سبک نثر فارسی در دورهی سوم. دورهی سلجوقیان و خوارزمشاهیان اول (۶۰۰ - ۵۵۰ ق)'''</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱، همان، ج۲، ص۲۰۷. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۲۸ </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ ادب پارسی و... </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد^{۱}. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نمایندهی کامل نثر این دوره کتاب کلیله و دمنه ترجمهی ابوالمعالی نصرالله منشی است. در کلیله و دمنه مختصات سبکی بسیاری وجود دارد، ولی لغات و ترکیبات تازهای در آن آمده که در دورههای قبل رایج نبودهاست<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">^{</del>۲<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}</del>. ترکیبات فعلی مرکب از کلمههای عربی و فارسی در آن بهکار رفته است و کاربرد واژگان عربی در آن نسبت به قرن پنجم بیشتر است. از آرایههای موازنه، سجع، قرینهسازی برای ایجاد ساختار موسیقایی فراوان استفاده گردیدهاست و در ساختار بیانی از آرایهی شعری چون تشبیه، استعاره، کنایه ... میتوان در آن فراوان یافت. استشهاد به آیات و احادیث و امثال و اشعار عربی و فارسی در آن بسیار است. در بیان حکایت و داستانپردازی عموماً از روش داستان در داستان (labirent) استفاده شده است. حکایات آن کارکرد تمثیلی دارند، این کتاب نوع ادبی تعلیمی است و حکایات آن بیشتر برای اقناع مخاطب آمدهاست. مثلاً در مقدمهی باب هشتم «باب بوم و غراب» میگوید: «رای گفت ... اکنون ... بازگوید از جهت من مَثَل دشمنی که بدو فریفته نشاید گشت ...<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">^{۳}</del>». اما کلیله و دمنه بهخاطر همین داستانپردازی است که دارای زیباییهای هنری است و به آن وجه ادبی بخشیدهاست. بیان اعمال و رفتار قهرمانان به زبان حیوانات و نقش آنان در سرتاسر حکایات، نوع ادبی را بهوجود آورده که معادل آن Fable در ادب اروپایی است. این حیوانات درواقع مثل افراد زمانهاند که در حکایات جلوه یافتهاند. پس، از این رو کلیله و دمنه از نوع ادب تمثیلی نیز بهشمار میآید. </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱. همان، ص۲۵۵. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲. همان، صص ۲۶۷ - ۲۶۳. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۳، نصرالله منشی:کلیله و دمنه، ص ۱۹۱. </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سبک نثر فارسی </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۲۹ </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یکی از کتابهای معاصر با کلیله و دمنهی نصرالله منشی، چهار مقالهی نظامی عروضی به نثر است. این اثر نسبت به آثار عصر خود کهنهتر است و گویا به نثر اواخر قرن پنجم شباهت دارد و سبک آن چون قابوسنامه و سیاستنامه است. هریک از این چهار مقاله به دلیل تنوع در مطلب - شاعری، دبیری، نجوم و طب - دارای حوزهی واژگانی متفاوت با دیگری است. مضافاً اینکه نویسنده بر آن بودهاست که حتی در حکایات و روایات تاریخی نیز جنبهی واقعنمایی را حفظ کند. بههر روی چهار مقاله میان دو جریان سبکی نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید است. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>یکی از کتابهای معاصر با کلیله و دمنهی نصرالله منشی، چهار مقالهی نظامی عروضی به نثر است. این اثر نسبت به آثار عصر خود کهنهتر است و گویا به نثر اواخر قرن پنجم شباهت دارد و سبک آن چون قابوسنامه و سیاستنامه است. هریک از این چهار مقاله به دلیل تنوع در مطلب - شاعری، دبیری، نجوم و طب - دارای حوزهی واژگانی متفاوت با دیگری است. مضافاً اینکه نویسنده بر آن بودهاست که حتی در حکایات و روایات تاریخی نیز جنبهی واقعنمایی را حفظ کند. بههر روی چهار مقاله میان دو جریان سبکی نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید است. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در نثر قرن ششم سبک دیگری از نگارش به نام «مقامه» رواج یافت. مقامه یا مقامات به سخنان معروفی میگفتند که واعظان در پند و موعظت و حکمت بر منبرها و انجمنها میگفتند و اصطلاح «مجلسگفتن» ظاهراً از اینجاست. زیرا مجلسگفتن تقریباً مترادف «مقامه» است، ولی اصطلاحاً روایات و افسانههایی است که شخصی آنها را تدوین کرده با عباراتی آهنگین میخواند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'</del>. مقامات در زبان فارسی به تقلید از عربی است و به روایت حریری در مقدمه مقامات، بدیعالزمان همدانی اولین کسی است که در زبان عربی مقامهنویسی کرد. بعضی بر این باورند که قبل از همدانی، احمدبن فارسی (م ۳۹۵ق) مقامه نویسی کردهاست<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">^{</del>۲<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}</del>. در زبان فارسی در آثار خواجه عبدالله انصاری قطعاتی شبیه مقامات هست، اما استادان اصلی مقامات فارسی، قاضی حمیدالدین ابوبکر بلخی (م ۵۵۹ق) در قرن ششم و شیخ مصلحالدین سعدی در قرن هفتم هستند. سبک مقامات قاضی حمیدالدین یا مقامات حمیدی سبکی اقتباسی از مقامات همدانی و حریری در عربی است. البته در مقامات حمیدی خصوصیاتی وجود دارد که جلوهای خاص به آن بخشیدهاست. در اکثر ۲۴ مقامه سبک غالب، سبک ادبی است، یعنی از ساختارهای ادبی و زبان هنری بهره یافتهاست. اما در کنار آن از سبکهای فرعی هم </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در نثر قرن ششم سبک دیگری از نگارش به نام «مقامه» رواج یافت. مقامه یا مقامات به سخنان معروفی میگفتند که واعظان در پند و موعظت و حکمت بر منبرها و انجمنها میگفتند و اصطلاح «مجلسگفتن» ظاهراً از اینجاست. زیرا مجلسگفتن تقریباً مترادف «مقامه» است، ولی اصطلاحاً روایات و افسانههایی است که شخصی آنها را تدوین کرده با عباراتی آهنگین میخواند<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><ref>۱. بهار: سبکشناسی، ج ۲، ص ۳۲۵.</ref></ins>. مقامات در زبان فارسی به تقلید از عربی است و به روایت حریری در مقدمه مقامات، بدیعالزمان همدانی اولین کسی است که در زبان عربی مقامهنویسی کرد. بعضی بر این باورند که قبل از همدانی، احمدبن فارسی (م ۳۹۵ق) مقامه نویسی کردهاست<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><ref></ins>۲<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. خطیبی: فن نثر در ادب پارسی، ج ۱، ص ۵۵۲.</ref></ins>. در زبان فارسی در آثار خواجه عبدالله انصاری قطعاتی شبیه مقامات هست، اما استادان اصلی مقامات فارسی، قاضی حمیدالدین ابوبکر بلخی (م ۵۵۹ق) در قرن ششم و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[سعدی|</ins>شیخ مصلحالدین سعدی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در قرن هفتم هستند. سبک مقامات قاضی حمیدالدین یا مقامات حمیدی سبکی اقتباسی از مقامات همدانی و حریری در عربی است. البته در مقامات حمیدی خصوصیاتی وجود دارد که جلوهای خاص به آن بخشیدهاست. در اکثر ۲۴ مقامه سبک غالب، سبک ادبی است، یعنی از ساختارهای ادبی و زبان هنری بهره یافتهاست. اما در کنار آن از سبکهای فرعی هم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برخوردار است</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مقامههایی که دربارهی جنون، آداب سفر و تصوف نوشته شده، دارای سبک عرفانی و فلسفی است</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مقامه نهم «در مناظرهی ملحد و سنی» از سبک دینی و جدلی برخوردار است</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نویسنده از سبک طنز و هجو در مقامهی شانزدهم و هفدهم سود جستهاست، همچنین از سبک علمی، در مقامهی بیستم «در مناظرهی طبیب و منجم» استفاده کردهاست که نشاندهنده اطلاعات علمی نویسنده در این </ins>فن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">است و در مقامهی بیست و چهارم از سبک تاریخی استفاده کردهاست. مختصهی عمومی این مقامهها، کاربرد گستردهی عبارات و جملات عربی بهصورت شعر، مثل، آیه و حدیث است. بهرهگیری از نهایت عوامل ایجاد ساختار موسیقایی کلام به گونهای است که </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بسیاری از عبارات وزن عروضی میبینیم که به صورت جملات متقارن و متوازی خود را نشان میدهد</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در بهکارگیری تکنیکهای معنایی از نهایت ابهام ادبی سود میجوید که در بعضی از جاها مخل فصاحت میشود</ins>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بهار: سبکشناسی، ج ۲، ص ۳۲۵</del>. </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خطیبی: </del>فن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نثر </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادب پارسی، ج ۱، ص ۵۵۲</del>. </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>. </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱۳۰ </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تاریخ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادب پارسی </del>و... </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>تاریخ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بیهقی]] از کتابهای صاحبسبک قرن ششم است. تاریخ تألیف آن حدود سال ۵۶۳ ق است. نثر تاریخی اینکتاب، زبانی آمیخته با سبک قرن پنجم </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ششم است</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گویا به شیوهی چهار مقاله نزدیک است</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اما گاهگاه در آن عبارات و اشعار عربی دیده میشود. کاربرد آرایههای بیانی در آن به استادی صورت پذیرفتهاست. عتبةالکتبه، رسائل بهاءالدین بغدادی، التوسل الی الترسل و تاریخ یمینی از دیگر کتابهای قرن ششم هستند. این کتابها عموماً به سبک ابوالمعالی نصرالله در کلیله و دمنه توجه دارند. کتب علمی این عصر از قبیل تفسیر روضالجنان از ابوالفتوح رازی به سبک قرن پنجم و بینابین، آثار حبیش بنابراهیم تفلیسی، امام فخر رازی و رشیدالدین وطواط در علم بدیع بهنام حدائقالسحر فی دقایق الشعر از سبکی کهنه برخوردارند</ins>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برخوردار است. مقامههایی که دربارهی جنون، آداب سفر و تصوف نوشته شده، دارای سبک عرفانی و فلسفی است. مقامه نهم «در مناظرهی ملحد و سنی» از سبک دینی و جدلی برخوردار است. نویسنده از سبک طنز و هجو در مقامهی شانزدهم و هفدهم سود جستهاست، همچنین از سبک علمی، در مقامهی بیستم «در مناظرهی طبیب و منجم» استفاده کردهاست که نشاندهنده اطلاعات علمی نویسنده در این فن است و در مقامهی بیست و چهارم از سبک تاریخی استفاده کردهاست. مختصهی عمومی این مقامهها، کاربرد گستردهی عبارات و جملات عربی بهصورت شعر، مثل، آیه و حدیث است. بهرهگیری از نهایت عوامل ایجاد ساختار موسیقایی کلام </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">گونهای است که در بسیاری از عبارات وزن عروضی میبینیم که به صورت جملات متقارن و متوازی خود را نشان میدهد. در بهکارگیری تکنیکهای معنایی از نهایت ابهام ادبی سود میجوید که در بعضی از جاها مخل فصاحت میشود. </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ بیهق از کتابهای صاحبسبک قرن ششم است. تاریخ تألیف آن حدود سال ۵۶۳ ق است. </del>نثر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخی اینکتاب، زبانی آمیخته با </del>سبک <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قرن پنجم </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ششم است. گویا به شیوهی چهار مقاله نزدیک است. اما گاهگاه در آن عبارات </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اشعار عربی دیده میشود. کاربرد آرایههای بیانی در آن به استادی صورت پذیرفتهاست. عتبةالکتبه، رسائل بهاءالدین بغدادی، التوسل الی الترسل و تاریخ یمینی از دیگر کتابهای قرن ششم هستند. این کتابها عموماً به </del>سبک <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابوالمعالی نصرالله </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کلیله و دمنه توجه دارند. کتب علمی این عصر از قبیل تفسیر روضالجنان از ابوالفتوح رازی به </del>سبک <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قرن پنجم و بینابین، آثار حبیش بنابراهیم تفلیسی، امام فخر رازی و رشیدالدین وطواط </del>در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">علم بدیع بهنام حدائقالسحر فی دقایق الشعر از سبکی کهنه برخوردارند.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[سبک </ins>نثر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ساده و مرسل]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[</ins>سبک <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نثر دوره غزنوی </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سلجوقی اول]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[سبک نثر مصنوع </ins>و سبک <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عراقی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[سبک نثر فارسی </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره بازگشت ادبی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[</ins>سبک <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نثر فارسی </ins>در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دوره معاصر]]</ins></div></td></tr>
</table>Arghavanhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D8%B3%D8%A8%DA%A9_%D9%86%D8%AB%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D9%84&diff=11146&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی « ۳''') سبک نثر فارسی در دورهی سوم. دورهی سلجوقیان و خوارزمشاهیان اول (۶۰۰ - ۵۵۰ ق)''' نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در س...» ایجاد کرد2025-09-05T08:22:45Z<p>صفحهای تازه حاوی « ۳''') سبک نثر فارسی در دورهی سوم. دورهی سلجوقیان و خوارزمشاهیان اول (۶۰۰ - ۵۵۰ ق)''' نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در س...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div><br />
<br />
۳''') سبک نثر فارسی در دورهی سوم. دورهی سلجوقیان و خوارزمشاهیان اول (۶۰۰ - ۵۵۰ ق)'''<br />
<br />
نویسندگان در نثر این دوره نیز، همانند اشعار به ساختهای مضاعف موسیقایی و تکرار واژگان و توازنهای ممتد در نثر از طریق واژگان و مفردات عربی گرایش یافتند. در سطح معنایی نیز عموماً از جملههای مترادف که دارای معنایی واحد است سود می جستند. بهگونهای که یک مضمون را به طرق مختلف بیان میکردند و این به اطناب و اطالهی کلام میافزود. آیات و احادیث در نثر این دوره کارکردی استدلالی دارند، به <br />
<br />
۱، همان، ج۲، ص۲۰۷. <br />
<br />
<br />
<br />
۱۲۸ <br />
<br />
تاریخ ادب پارسی و... <br />
<br />
گونهای که نثر این دوره تأثیر زیادی از نثر عربی گرفته است. در سطح معنایی بهدلیل استفاده از آرایههای ادبی و فنون شعری، پیچیدگی مشاهده میشود و بدینخاطر بهار، نثر این دوره را «نثر فنی» مینامد^{۱}. <br />
<br />
نمایندهی کامل نثر این دوره کتاب کلیله و دمنه ترجمهی ابوالمعالی نصرالله منشی است. در کلیله و دمنه مختصات سبکی بسیاری وجود دارد، ولی لغات و ترکیبات تازهای در آن آمده که در دورههای قبل رایج نبودهاست^{۲}. ترکیبات فعلی مرکب از کلمههای عربی و فارسی در آن بهکار رفته است و کاربرد واژگان عربی در آن نسبت به قرن پنجم بیشتر است. از آرایههای موازنه، سجع، قرینهسازی برای ایجاد ساختار موسیقایی فراوان استفاده گردیدهاست و در ساختار بیانی از آرایهی شعری چون تشبیه، استعاره، کنایه ... میتوان در آن فراوان یافت. استشهاد به آیات و احادیث و امثال و اشعار عربی و فارسی در آن بسیار است. در بیان حکایت و داستانپردازی عموماً از روش داستان در داستان (labirent) استفاده شده است. حکایات آن کارکرد تمثیلی دارند، این کتاب نوع ادبی تعلیمی است و حکایات آن بیشتر برای اقناع مخاطب آمدهاست. مثلاً در مقدمهی باب هشتم «باب بوم و غراب» میگوید: «رای گفت ... اکنون ... بازگوید از جهت من مَثَل دشمنی که بدو فریفته نشاید گشت ...^{۳}». اما کلیله و دمنه بهخاطر همین داستانپردازی است که دارای زیباییهای هنری است و به آن وجه ادبی بخشیدهاست. بیان اعمال و رفتار قهرمانان به زبان حیوانات و نقش آنان در سرتاسر حکایات، نوع ادبی را بهوجود آورده که معادل آن Fable در ادب اروپایی است. این حیوانات درواقع مثل افراد زمانهاند که در حکایات جلوه یافتهاند. پس، از این رو کلیله و دمنه از نوع ادب تمثیلی نیز بهشمار میآید. <br />
<br />
۱. همان، ص۲۵۵. <br />
<br />
۲. همان، صص ۲۶۷ - ۲۶۳. <br />
<br />
۳، نصرالله منشی:کلیله و دمنه، ص ۱۹۱. <br />
<br />
<br />
<br />
سبک نثر فارسی <br />
<br />
۱۲۹ <br />
<br />
یکی از کتابهای معاصر با کلیله و دمنهی نصرالله منشی، چهار مقالهی نظامی عروضی به نثر است. این اثر نسبت به آثار عصر خود کهنهتر است و گویا به نثر اواخر قرن پنجم شباهت دارد و سبک آن چون قابوسنامه و سیاستنامه است. هریک از این چهار مقاله به دلیل تنوع در مطلب - شاعری، دبیری، نجوم و طب - دارای حوزهی واژگانی متفاوت با دیگری است. مضافاً اینکه نویسنده بر آن بودهاست که حتی در حکایات و روایات تاریخی نیز جنبهی واقعنمایی را حفظ کند. بههر روی چهار مقاله میان دو جریان سبکی نثر مرسل قدیم و نثر فنی جدید است. <br />
<br />
در نثر قرن ششم سبک دیگری از نگارش به نام «مقامه» رواج یافت. مقامه یا مقامات به سخنان معروفی میگفتند که واعظان در پند و موعظت و حکمت بر منبرها و انجمنها میگفتند و اصطلاح «مجلسگفتن» ظاهراً از اینجاست. زیرا مجلسگفتن تقریباً مترادف «مقامه» است، ولی اصطلاحاً روایات و افسانههایی است که شخصی آنها را تدوین کرده با عباراتی آهنگین میخواند'. مقامات در زبان فارسی به تقلید از عربی است و به روایت حریری در مقدمه مقامات، بدیعالزمان همدانی اولین کسی است که در زبان عربی مقامهنویسی کرد. بعضی بر این باورند که قبل از همدانی، احمدبن فارسی (م ۳۹۵ق) مقامه نویسی کردهاست^{۲}. در زبان فارسی در آثار خواجه عبدالله انصاری قطعاتی شبیه مقامات هست، اما استادان اصلی مقامات فارسی، قاضی حمیدالدین ابوبکر بلخی (م ۵۵۹ق) در قرن ششم و شیخ مصلحالدین سعدی در قرن هفتم هستند. سبک مقامات قاضی حمیدالدین یا مقامات حمیدی سبکی اقتباسی از مقامات همدانی و حریری در عربی است. البته در مقامات حمیدی خصوصیاتی وجود دارد که جلوهای خاص به آن بخشیدهاست. در اکثر ۲۴ مقامه سبک غالب، سبک ادبی است، یعنی از ساختارهای ادبی و زبان هنری بهره یافتهاست. اما در کنار آن از سبکهای فرعی هم <br />
<br />
۱. بهار: سبکشناسی، ج ۲، ص ۳۲۵. <br />
<br />
۲. خطیبی: فن نثر در ادب پارسی، ج ۱، ص ۵۵۲. <br />
<br />
. <br />
<br />
<br />
<br />
۱۳۰ <br />
<br />
تاریخ ادب پارسی و... <br />
<br />
برخوردار است. مقامههایی که دربارهی جنون، آداب سفر و تصوف نوشته شده، دارای سبک عرفانی و فلسفی است. مقامه نهم «در مناظرهی ملحد و سنی» از سبک دینی و جدلی برخوردار است. نویسنده از سبک طنز و هجو در مقامهی شانزدهم و هفدهم سود جستهاست، همچنین از سبک علمی، در مقامهی بیستم «در مناظرهی طبیب و منجم» استفاده کردهاست که نشاندهنده اطلاعات علمی نویسنده در این فن است و در مقامهی بیست و چهارم از سبک تاریخی استفاده کردهاست. مختصهی عمومی این مقامهها، کاربرد گستردهی عبارات و جملات عربی بهصورت شعر، مثل، آیه و حدیث است. بهرهگیری از نهایت عوامل ایجاد ساختار موسیقایی کلام به گونهای است که در بسیاری از عبارات وزن عروضی میبینیم که به صورت جملات متقارن و متوازی خود را نشان میدهد. در بهکارگیری تکنیکهای معنایی از نهایت ابهام ادبی سود میجوید که در بعضی از جاها مخل فصاحت میشود. <br />
<br />
تاریخ بیهق از کتابهای صاحبسبک قرن ششم است. تاریخ تألیف آن حدود سال ۵۶۳ ق است. نثر تاریخی اینکتاب، زبانی آمیخته با سبک قرن پنجم و ششم است. گویا به شیوهی چهار مقاله نزدیک است. اما گاهگاه در آن عبارات و اشعار عربی دیده میشود. کاربرد آرایههای بیانی در آن به استادی صورت پذیرفتهاست. عتبةالکتبه، رسائل بهاءالدین بغدادی، التوسل الی الترسل و تاریخ یمینی از دیگر کتابهای قرن ششم هستند. این کتابها عموماً به سبک ابوالمعالی نصرالله در کلیله و دمنه توجه دارند. کتب علمی این عصر از قبیل تفسیر روضالجنان از ابوالفتوح رازی به سبک قرن پنجم و بینابین، آثار حبیش بنابراهیم تفلیسی، امام فخر رازی و رشیدالدین وطواط در علم بدیع بهنام حدائقالسحر فی دقایق الشعر از سبکی کهنه برخوردارند.</div>Samei