سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۵۹

2026-02-12T20:59:20Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۵۹
خط ۹:		خط ۹:
	جهت‌گیری موازنه منفی در [[سیاست خارجی ایران\|سیاست خارجی]] توسط حکومت [[محمد مصدق\|مصدق]]، اعتراض به قدرتهایی بود که با سلطه سیاسی خود از امکانات و منابع ایران استفاده می‌کردند. در مدت ۲۷ ماه زمامداری وی، تلاشهای زیادی برای طرد استعمار و استیفای حقوق ایران صورت گرفت: نخستین اقدام، ملی کردن داراییهای شرکت نفت ایران و انگلیس بود که با خلع ید از این شرکت، اداره صنایع نفت به شرکت ملی نفت ایران سپرده شد. اقدام بعدی، ملی کردن شیلات [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] و عدم تمدید قرارداد آن با شوروی بود که در ژانویه ۱۹۵۳/ دی ۱۳۳۱ صورت گرفت.<ref>جواد اطاعت، ژئوپلتیک و سیاست خارجی ایران، تهران: نشر سفیر، ص ۱۸۴.</ref> اتخاذ چنین سیاستهایی، واکنش شدید انگلستان و نارضایتی شوروی را در پی‌داشت. انگلستان با اعزام کشتیهای جنگی خود به [[خلیج فارس]]، به محاصره اقتصادی ایران پرداخت و کلیه داراییهای ایران را در بانکهای انگلیس ضبط کرد. با توجه به اینکه مذاکرات بین دولت ایران و انگلستان با میانجیگری امریکا به نتیجه نرسید و مراجعه انگلستان به دیوان دادگستری لاهه و شورای امنیت با شکست روبرو شد، در نهایت انگلستان تلاش نمود زمینه‌های سقوط مصدق را فراهم آورد. این کار هنگامی به موفقیت رسید که از نظر داخلی نیروهای ملی و نیروهای مذهبی از یکدیگر جدا شدند و از نظر بین‌المللی نیز ایالات متحده امریکا، با روی کارآمدن جمهوریخواهان، از میانجیگری دوستانه به استراتژی براندازی تغییر جهت داد و با محافظه‌کاران انگلستان بر سر سقوط دولت مستقل ایران توافق نمود.<ref>مارک، ج.گازیوروسکی، سیاست خارجی امریکا و شاه، ترجمه فریدون فاطمی، تهران: نشر مرکز، ص۱۳۳.</ref>		جهت‌گیری موازنه منفی در [[سیاست خارجی ایران\|سیاست خارجی]] توسط حکومت [[محمد مصدق\|مصدق]]، اعتراض به قدرتهایی بود که با سلطه سیاسی خود از امکانات و منابع ایران استفاده می‌کردند. در مدت ۲۷ ماه زمامداری وی، تلاشهای زیادی برای طرد استعمار و استیفای حقوق ایران صورت گرفت: نخستین اقدام، ملی کردن داراییهای شرکت نفت ایران و انگلیس بود که با خلع ید از این شرکت، اداره صنایع نفت به شرکت ملی نفت ایران سپرده شد. اقدام بعدی، ملی کردن شیلات [[دریاچه خزر\|دریای خزر]] و عدم تمدید قرارداد آن با شوروی بود که در ژانویه ۱۹۵۳/ دی ۱۳۳۱ صورت گرفت.<ref>جواد اطاعت، ژئوپلتیک و سیاست خارجی ایران، تهران: نشر سفیر، ص ۱۸۴.</ref> اتخاذ چنین سیاستهایی، واکنش شدید انگلستان و نارضایتی شوروی را در پی‌داشت. انگلستان با اعزام کشتیهای جنگی خود به [[خلیج فارس]]، به محاصره اقتصادی ایران پرداخت و کلیه داراییهای ایران را در بانکهای انگلیس ضبط کرد. با توجه به اینکه مذاکرات بین دولت ایران و انگلستان با میانجیگری امریکا به نتیجه نرسید و مراجعه انگلستان به دیوان دادگستری لاهه و شورای امنیت با شکست روبرو شد، در نهایت انگلستان تلاش نمود زمینه‌های سقوط مصدق را فراهم آورد. این کار هنگامی به موفقیت رسید که از نظر داخلی نیروهای ملی و نیروهای مذهبی از یکدیگر جدا شدند و از نظر بین‌المللی نیز ایالات متحده امریکا، با روی کارآمدن جمهوریخواهان، از میانجیگری دوستانه به استراتژی براندازی تغییر جهت داد و با محافظه‌کاران انگلستان بر سر سقوط دولت مستقل ایران توافق نمود.<ref>مارک، ج.گازیوروسکی، سیاست خارجی امریکا و شاه، ترجمه فریدون فاطمی، تهران: نشر مرکز، ص۱۳۳.</ref>

	در نهایت، دولتهای امریکا و انگلستان، با طراحی و اجرای یک کودتای نظامی، سرانجام در اوت ۱۹۵۳/مرداد ۱۳۳۲ مصدق را سرنگون‌کردند.<ref>در مورد نفش C.I.A در سقوط دولت مصدق رجوع کنید به منابع زیر: Michael Ledeen, William Lewis ," Debacle, The American Failure in Iran" New York: Vintage, 1982, pp. 12-15; Rubin, Barry " Paved with Good Intentions: The American Experience in Iran" , Oxford, New york: Oxford University Press, 1980, pp. 76-90. Mark, J.Gasiorowski, "The 1953 Coup d'Etat in Iran", International Journal of Middle East Studies; vol: 19, no:3, 1987, pp. 261-286; Reza Ghods "Iran in the Twentieth Century , A Political History", London: Adamantine Press, 1989, pp. 188-189.</ref> کمکهای مالی فراوان ایالات متحده پس از کودتا در تثبیت رژیم شاه نقش بسزایی داشت.<ref>در مورد کمکهای امریکا به رژیم کودتا نگاه کنید به: Richard W. Cottam, "Iran and the United States, A Cold War Case Study", Pittsburg: University of Pittsburg Press, 1988, pp. 111-112.</ref> شاه که با حمایت دولت امریکا قدرت را به دست گرفته بود، خود را مدیون امریکا می‌دانست و سیاست خارجی ایران را به سوی اتحاد و وابستگی به ایالات متحده سوق داد. در سال ۱۹۵۴/۱۳۳۳، توافقنامه‌ای بین حکومت کودتا در ایران و کنسرسیومی از شرکتهای غربی که در آن شرکتهای امریکایی و انگلیسی بیشترین سهم را داشتند، به امضا رسید و توافق‌گردید که به مدت ۲۵ سال شرکتهای غربی %۵۰ از سود فروش نفت ایران را دریافت کنند.<ref>در سال ۱۹۷۳/۱۳۵۲ قرارداد ۲۰ ساله دیگری جایگزین قرارداد کنسرسیوم شد که به دنبال انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹/۱۳۵۷ اعتبار خود را از دست داد.</ref>		در نهایت، دولتهای امریکا و انگلستان، با طراحی و اجرای یک کودتای نظامی، سرانجام در اوت ۱۹۵۳/مرداد ۱۳۳۲ [[محمد مصدق\|مصدق]] را سرنگون‌کردند<ref>در مورد نفش C.I.A در سقوط دولت مصدق رجوع کنید به منابع زیر: Michael Ledeen, William Lewis ," Debacle, The American Failure in Iran" New York: Vintage, 1982, pp. 12-15 </ref><ref>Rubin, Barry " Paved with Good Intentions: The American Experience in Iran" , Oxford, New york: Oxford University Press, 1980, pp. 76-90. </ref><ref>Mark, J.Gasiorowski, "The 1953 Coup d'Etat in Iran", ''International Journal of Middle East Studies;'' vol: 19, no:3, 1987, pp. 261-286</ref><ref>Reza Ghods "Iran in the Twentieth Century , A Political History", London: Adamantine Press, 1989, pp. 188-189.</ref>. کمکهای مالی فراوان ایالات متحده پس از کودتا در تثبیت رژیم شاه نقش بسزایی داشت.<ref>در مورد کمکهای امریکا به رژیم کودتا نگاه کنید به: Richard W. Cottam, "Iran and the United States, A Cold War Case Study", Pittsburg: University of Pittsburg Press, 1988, pp. 111-112.</ref> شاه که با حمایت دولت امریکا قدرت را به دست گرفته بود، خود را مدیون امریکا می‌دانست و [[سیاست خارجی ایران]] را به سوی اتحاد و وابستگی به ایالات متحده سوق داد. در سال ۱۹۵۴/۱۳۳۳، توافقنامه‌ای بین حکومت کودتا در ایران و کنسرسیومی از شرکتهای غربی که در آن شرکتهای امریکایی و انگلیسی بیشترین سهم را داشتند، به امضا رسید و توافق‌گردید که به مدت ۲۵ سال شرکتهای غربی %۵۰ از سود فروش نفت ایران را دریافت کنند.<ref>در سال ۱۹۷۳/۱۳۵۲ قرارداد ۲۰ ساله دیگری جایگزین قرارداد کنسرسیوم شد که به دنبال انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹/۱۳۵۷ اعتبار خود را از دست داد.</ref>

	علاوه بر اهمیت منابع نفت ایران و منافع اقتصادی ایالات متحده در آن، موقعیت جغرافیایی ایران نیز باعث شد که ایران به عنوان یکی از حلقه‌های دفاعی در استراتژی جهانی ایالات متحده مطرح شود. بر این اساس با تلاش ایالات متحده و انگلستان، پیمان بغداد که مکمل پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) بود، منعقد شد و ایران به رغم مخالفتهای شوروی در اکتبر ۱۹۵۵/ مهر ۱۳۳۴ به اَن ملحق گردید.<ref>عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تاریخ روابط خارجی ایران، نشر صنوبر، ۱۳۶۹، صص ۱۳۵ - ۱۲۷، ج ۲.</ref> ورود ایران به این پیمان از آن رو مهم بود که [[موقعیت جغرافیایی ایران]] به مثابه حلقه اتصال دو پیمان ناتو و سیتو عمل می‌کرد و ارتفاعات [[البرز]] و [[زاگرس]] در ایران به عنوان بخشی از سپر دفاعی در مقابل اهداف شوروی نسبت به [[خلیج فارس]] و منابع عظیم نفت منطقه محسوب می‌شد. پیمان بغداد و سازمان جایگزین آن یعنی سنتو مخالفت شدید شوروی و بعضی از کشورهای پیشرو عرب همچون مصر را برانگیخت؛ به گونه‌ای که شاه با امضای موافقتنامه دفاعی با امریکا در سال ۱۹۵۹/۱۳۳۸ به دنبال تضمین امریکا در حمایت از ایران در صورت تعرض شوروی برآمد. این قرارداد ایران را بیش از پیش به ایالات متحده وابسته ساخت و در حقیقت این کشور را به یکی از دست نشاندگان امریکا در منطقه تبدیل کرد.<ref>مارک ج. گازیوروسکی، سیاست خارجی امریکا و شاه، ترجمه جمشید زنگنه، تهران: رسا، ۱۳۷۱ ص52.</ref>		علاوه بر اهمیت منابع نفت ایران و منافع اقتصادی ایالات متحده در آن، موقعیت جغرافیایی ایران نیز باعث شد که ایران به عنوان یکی از حلقه‌های دفاعی در استراتژی جهانی ایالات متحده مطرح شود. بر این اساس با تلاش ایالات متحده و انگلستان، پیمان بغداد که مکمل پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) بود، منعقد شد و ایران به رغم مخالفتهای شوروی در اکتبر ۱۹۵۵/ مهر ۱۳۳۴ به اَن ملحق گردید.<ref>عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تاریخ روابط خارجی ایران، نشر صنوبر، ۱۳۶۹، صص ۱۳۵ - ۱۲۷، ج ۲.</ref> ورود ایران به این پیمان از آن رو مهم بود که [[موقعیت جغرافیایی ایران]] به مثابه حلقه اتصال دو پیمان ناتو و سیتو عمل می‌کرد و ارتفاعات [[البرز]] و [[زاگرس]] در ایران به عنوان بخشی از سپر دفاعی در مقابل اهداف شوروی نسبت به [[خلیج فارس]] و منابع عظیم نفت منطقه محسوب می‌شد. پیمان بغداد و سازمان جایگزین آن یعنی سنتو مخالفت شدید شوروی و بعضی از کشورهای پیشرو عرب همچون مصر را برانگیخت؛ به گونه‌ای که شاه با امضای موافقتنامه دفاعی با امریکا در سال ۱۹۵۹/۱۳۳۸ به دنبال تضمین امریکا در حمایت از ایران در صورت تعرض شوروی برآمد. این قرارداد ایران را بیش از پیش به ایالات متحده وابسته ساخت و در حقیقت این کشور را به یکی از دست نشاندگان امریکا در منطقه تبدیل کرد.<ref>مارک ج. گازیوروسکی، سیاست خارجی امریکا و شاه، ترجمه جمشید زنگنه، تهران: رسا، ۱۳۷۱ ص52.</ref>
خط ۱۷:		خط ۱۷:
	به دنبال تصمیم انگلستان در خروج نیروهای خود از [[خلیج فارس]] در سال ۱۹۷۱/۱۳۵۲، ایالات متحده نگران نفوذ شوروی دراین منطقه حساس واستراتژیک بود. و در همین دوران، افکار عمومی در امریکا به دلیل جنگ ویتنام بشدت با حضور نظامی و درگیری ایالات متحده در سایر نقاط جهان مخالفت می‌ورزید. بنابراین حفاظت از این منطقه می‌بایستی به متحدان امریکا سپرده می‌شد.<ref>Bruce, R.Kuniholm, The Persian Gulf and The United States Policy: A Guide To Issues and References' California , Regina Books, 1984, p.21.</ref> این نقش اساساً به ایران و سپس عربستان سعودی واگذارگردید. شاه با خرید ۱۵ میلیارد دلار اسلحه در فاصله زمانی کوتاهی ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۷/ ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶، به تجهیز نیروهای نظامی خود پرداخت تاامنیت [[خلیج فارس]] را حفظ نماید. گسترش نظامیگری در ایران به حدّی بود که علاوه بر تأمین امنیت [[خلیج فارس]]، وظایف دیگری نیز به نیروهای ایران محول شد. لشکرکشی ایران به عمان در دسامبر ۱۹۷۳/ آذر ۱۳۵۲ برای سرکوب جبهه آزادیبخش ظفار و حضور نظامی ایران در شاخ افریقا نمونه‌هایی از آن است.<ref>عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تاریخ روابط خارجی ایران، نشر صنوبر، ۱۳۶۹، صص ۱۳۵ - ۱۲۷، ج ۲، ص ۱۳۷.</ref>		به دنبال تصمیم انگلستان در خروج نیروهای خود از [[خلیج فارس]] در سال ۱۹۷۱/۱۳۵۲، ایالات متحده نگران نفوذ شوروی دراین منطقه حساس واستراتژیک بود. و در همین دوران، افکار عمومی در امریکا به دلیل جنگ ویتنام بشدت با حضور نظامی و درگیری ایالات متحده در سایر نقاط جهان مخالفت می‌ورزید. بنابراین حفاظت از این منطقه می‌بایستی به متحدان امریکا سپرده می‌شد.<ref>Bruce, R.Kuniholm, The Persian Gulf and The United States Policy: A Guide To Issues and References' California , Regina Books, 1984, p.21.</ref> این نقش اساساً به ایران و سپس عربستان سعودی واگذارگردید. شاه با خرید ۱۵ میلیارد دلار اسلحه در فاصله زمانی کوتاهی ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۷/ ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶، به تجهیز نیروهای نظامی خود پرداخت تاامنیت [[خلیج فارس]] را حفظ نماید. گسترش نظامیگری در ایران به حدّی بود که علاوه بر تأمین امنیت [[خلیج فارس]]، وظایف دیگری نیز به نیروهای ایران محول شد. لشکرکشی ایران به عمان در دسامبر ۱۹۷۳/ آذر ۱۳۵۲ برای سرکوب جبهه آزادیبخش ظفار و حضور نظامی ایران در شاخ افریقا نمونه‌هایی از آن است.<ref>عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تاریخ روابط خارجی ایران، نشر صنوبر، ۱۳۶۹، صص ۱۳۵ - ۱۲۷، ج ۲، ص ۱۳۷.</ref>

	رابطه با اسرائیل نشان دهنده آن است که عملکرد دولت ایران باژئوپلتیک این کشور سازگاری نداشت.<ref>جواد اطاعت، ژئوپلتیک و سیاست خارجی ایران، تهران: نشر سفیر، ص 175.</ref> قرابت جغرافیایی ایران باکشورهای عربی و وحدت عقیدتی بین مسلمین ایجاب می‌کرد که ایران روابط خود را با کشورهای عربی مستحکم کند، اما بجز روابط نسبتاً خوب با بعضی از کشورهای محافظه‌کار منطقه، دولت ایران روابط مساعدی باکشورهای عربی نداشت و با اسرائیل که رژیمی معارض بااین کشورها بود، روابط دوستانه داشت.ایران نه تنها اسرائیل را از اواخر دهه ۱۹۴۰ / ۱۳۲۰ به صورت دو فاکتور به رسمیت شناخته بود، بلکه روابط دو کشور روندی روبه گسترش داشت. ایران خریدار عمده سلاحهای اسرائیلی به شمار می‌رفت واز طرف دیگر بخش عمده نفت مورد نیاز اسرائیل (حدود ۷۰%)را تأمین می‌کرد و در تحریم نفتی اعراب در سال ۱۹۷۳/۱۳۵۲ علیه غرب شرکت نجست.<ref>جمیله کدیور، «رویارویی انقلاب اسلامی ایران و امریکا»، تهران: انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۴، ص ۹۵.</ref> در واقع، شاه ایران، اسرائیل را متحد استراتژیک خود در منطقه خاورمیانه می‌دانست.<ref>M.G. Weinbaum, "Iran and Israel : The Discreet Entente," Orbis, A Journal of World Affairs, vol: 18, no:4, 1975, pp. 1070-87.</ref> از سوی دیگر، رابطه ایران و شوروی نیز در تعارض با ژئوپلتیک ایران بود. به‌رغم همسایگی ایران و شوروی که دارای مرزهای طولانی و منافع مشترک در دریای خزر بودند، روابط سیاسی دو کشور در زمان شاه چندان مناسب نبود. روابط گسترده ایران و امریکا و نقشی که [[موقعیت جغرافیایی ایران]] به عنوان یکی از حلقه‌های سد نفوذ کمونیسم در استراتژی غرب به عهده داشت، نگرانی شوروی را برمی‌انگیخت. عضویت ایران در پیمان بغداد، پیمان دو جانبه نظامی با امریکا، حضور مستشاران امریکایی در ایران و نصب دستگاههای استراق سمع در مرزهای شمالی ایران توسط امریکا، همه از مواردی بودند که باعث عدم گسترش روابط سیاسی دو کشور می‌شد. اهداف سیاست خارجی امریکا و ایران در زمان شاه، سرچشمه مشترکی داشت و اَن جلوگیری از نفوذ شوروی بود.کسینجر در تقدیر از سیاستهای شاه ایران می‌گوید:		رابطه با اسرائیل نشان دهنده آن است که عملکرد دولت ایران باژئوپلتیک این کشور سازگاری نداشت.<ref>جواد اطاعت، ژئوپلتیک و سیاست خارجی ایران، تهران: نشر سفیر، ص 175.</ref> قرابت جغرافیایی ایران باکشورهای عربی و وحدت عقیدتی بین مسلمین ایجاب می‌کرد که ایران روابط خود را با کشورهای عربی مستحکم کند، اما بجز روابط نسبتاً خوب با بعضی از کشورهای محافظه‌کار منطقه، دولت ایران روابط مساعدی باکشورهای عربی نداشت و با اسرائیل که رژیمی معارض بااین کشورها بود، روابط دوستانه داشت.ایران نه تنها اسرائیل را از اواخر دهه ۱۹۴۰ / ۱۳۲۰ به صورت دو فاکتور به رسمیت شناخته بود، بلکه روابط دو کشور روندی روبه گسترش داشت. ایران خریدار عمده سلاحهای اسرائیلی به شمار می‌رفت واز طرف دیگر بخش عمده نفت مورد نیاز اسرائیل (حدود ۷۰%)را تأمین می‌کرد و در تحریم نفتی اعراب در سال ۱۹۷۳/۱۳۵۲ علیه غرب شرکت نجست.<ref>جمیله کدیور، «رویارویی انقلاب اسلامی ایران و امریکا»، تهران: انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۴، ص ۹۵.</ref> در واقع، شاه ایران، اسرائیل را متحد استراتژیک خود در منطقه خاورمیانه می‌دانست.<ref>M.G. Weinbaum, "Iran and Israel: The Discreet Entente," Orbis, A ''Journal of World Affairs'', vol: 18, no:4, 1975, pp. 1070-87.</ref> از سوی دیگر، رابطه ایران و شوروی نیز در تعارض با ژئوپلتیک ایران بود. به‌رغم همسایگی ایران و شوروی که دارای مرزهای طولانی و منافع مشترک در دریای خزر بودند، روابط سیاسی دو کشور در زمان شاه چندان مناسب نبود. روابط گسترده ایران و امریکا و نقشی که [[موقعیت جغرافیایی ایران]] به عنوان یکی از حلقه‌های سد نفوذ کمونیسم در استراتژی غرب به عهده داشت، نگرانی شوروی را برمی‌انگیخت. عضویت ایران در پیمان بغداد، پیمان دو جانبه نظامی با امریکا، حضور مستشاران امریکایی در ایران و نصب دستگاههای استراق سمع در مرزهای شمالی ایران توسط امریکا، همه از مواردی بودند که باعث عدم گسترش روابط سیاسی دو کشور می‌شد. اهداف سیاست خارجی امریکا و ایران در زمان شاه، سرچشمه مشترکی داشت و اَن جلوگیری از نفوذ شوروی بود.کسینجر در تقدیر از سیاستهای شاه ایران می‌گوید:

	«ایران در میان کشورهای منطقه، صرف‌نظر از اسرائیل، دوستی با امریکا را نقطه آغاز سیاست خارجی خود قرار داده بود ... در جنگ ۷۳ خاورمیانه، ایران تنها کشور هم مرز شوروی بود که اجازه نداد شورویها از حریم فضایی‌اش استفاده کنند؛ حال آنکه چند کشور عضو ناتو چنین اجازه‌ای را دادند. شاه نیرو و انرژی همسایگان عرب رادیکال خود را تحلیل می‌برد تا نگذارد آنها رژیمهای میانه‌رو در عربستان، اردن و [[خلیج فارس]] را مورد تهدید قرار دهند. او بدون قید و شرط به ناوگانهای ما سوخت می‌رساند و هرگز از سلطه خود بر منابع نفتی، برای اعمال فشارهای سیاسی استفاده نمی‌کرد. وی هرگز به هیج تحریم نفتی علیه غرب یا اسرائیل نپیوست. ایران در زمان شاه یکی از بهترین و مهمترین و وفادارترین دوستان ما در جهان بود».<ref>جمیله کدیور، «رویارویی انقلاب اسلامی ایران و امریکا»، تهران: انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۴، ص 93.</ref>		«ایران در میان کشورهای منطقه، صرف‌نظر از اسرائیل، دوستی با امریکا را نقطه آغاز سیاست خارجی خود قرار داده بود ... در جنگ ۷۳ خاورمیانه، ایران تنها کشور هم مرز شوروی بود که اجازه نداد شورویها از حریم فضایی‌اش استفاده کنند؛ حال آنکه چند کشور عضو ناتو چنین اجازه‌ای را دادند. شاه نیرو و انرژی همسایگان عرب رادیکال خود را تحلیل می‌برد تا نگذارد آنها رژیمهای میانه‌رو در عربستان، اردن و [[خلیج فارس]] را مورد تهدید قرار دهند. او بدون قید و شرط به ناوگانهای ما سوخت می‌رساند و هرگز از سلطه خود بر منابع نفتی، برای اعمال فشارهای سیاسی استفاده نمی‌کرد. وی هرگز به هیج تحریم نفتی علیه غرب یا اسرائیل نپیوست. ایران در زمان شاه یکی از بهترین و مهمترین و وفادارترین دوستان ما در جهان بود».<ref>جمیله کدیور، «رویارویی انقلاب اسلامی ایران و امریکا»، تهران: انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۴، ص 93.</ref>

Samei در ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۵۵

2026-02-12T20:55:58Z

نمایش تغییرات

Mahdi در ‏۱۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۴۹

2026-02-10T15:49:35Z

نمایش تغییرات

Mahdi: /* نیز نگاه کنبد به */

2026-01-01T13:10:11Z

نیز نگاه کنبد به

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۱۰
خط ۳۰:		خط ۳۰:

	=== سیاست خارجی ایران پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹/۱۳۵۷ ===		=== سیاست خارجی ایران پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹/۱۳۵۷ ===
	با سقوط رژیم پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی، جهت‌گیری انفعالی ایران در سیاست خارجی جای خود را به سیاست مستقل «نه شرقی - نه غربی» داد. این سیاست ملهم از عقاید اسلامی و در واکنش به دخالتهایی بود که قدرتهای جهانی در ایران روا داشته بودند. در جریان انقلاب، شعارهای مردم‌گویای این واقعیت بودکه مشکلات داخلی کشور ناشی.از نفوذ بیگانگان بویژه ایالات متحده امریکاست. معروفترین این شعارها که «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» بود، قبل از هر چیز تمایل به گسستن زنجیرهای وابستگی از قدرتهای بیگانه را نشان می‌دهد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایالات متحده امریکا از اولین کشورهایی بود که دولت جدید ایران را به رسمیت شناخت؛ اما از آنجا که پیش از انقلاب، ایران مهمترین پایگاه امریکا در منطقه بود، اجرای سیاست مستقل ایران پیامدهای زیادی را برای این کشور در پی داشت. با خروج ایران از پیمان سنتو از مارس ۱۹۷۹ / فروردین ۱۳۵۸ و سپس کناره‌گیری پاکستان از آن، پیمان مزبور عملاً متلاشی گردید و مهمترین حلقه اتصالی بین پیمانهای ناتو و سیتو، که سیاست سدّ نفوذ را کامل می‌کرد، از میان برداشته شد.~~<ref>ابران پسی از پیروزی انقلاب در تاریخ ۵ فروردین ۵۸ به طور رسمی از پیمان سنتو خارج شد.</ref>~~		با سقوط رژیم پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی، جهت‌گیری انفعالی ایران در سیاست خارجی جای خود را به سیاست مستقل «نه شرقی - نه غربی» داد. این سیاست ملهم از عقاید اسلامی و در واکنش به دخالتهایی بود که قدرتهای جهانی در ایران روا داشته بودند. در جریان انقلاب، شعارهای مردم‌گویای این واقعیت بودکه مشکلات داخلی کشور ناشی.از نفوذ بیگانگان بویژه ایالات متحده امریکاست. معروفترین این شعارها که «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» بود، قبل از هر چیز تمایل به گسستن زنجیرهای وابستگی از قدرتهای بیگانه را نشان می‌دهد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایالات متحده امریکا از اولین کشورهایی بود که دولت جدید ایران را به رسمیت شناخت؛ اما از آنجا که پیش از انقلاب، ایران مهمترین پایگاه امریکا در منطقه بود، اجرای سیاست مستقل ایران پیامدهای زیادی را برای این کشور در پی داشت. با خروج ایران از پیمان سنتو از مارس ۱۹۷۹ / فروردین ۱۳۵۸ و سپس کناره‌گیری پاکستان از آن، پیمان مزبور عملاً متلاشی گردید و مهمترین حلقه اتصالی بین پیمانهای ناتو و سیتو، که سیاست سدّ نفوذ را کامل می‌کرد، از میان برداشته شد.{1}

	تا این زمان شوروی توسط سدّ محکمی، متشکل از ایران، پاکستان و ترکیه، از منطقه دور نگاه داشته شده بود؛ اما پس از سقوط شاه، منطقه به صورت محلی برای نفوذ شوروی درآمد و ایران که مانعی استراتژیک در برابر نفوذ شوروی محسوب می‌شد؛ از این هنگام از دید امریکا خطری برای کشورهای منطقه به حساب می‌آمد. به عبارت دیگر توازن استراتژیک منطقه به طور محسوسی به هم خورده بود.		تا این زمان شوروی توسط سدّ محکمی، متشکل از ایران، پاکستان و ترکیه، از منطقه دور نگاه داشته شده بود؛ اما پس از سقوط شاه، منطقه به صورت محلی برای نفوذ شوروی درآمد و ایران که مانعی استراتژیک در برابر نفوذ شوروی محسوب می‌شد؛ از این هنگام از دید امریکا خطری برای کشورهای منطقه به حساب می‌آمد. به عبارت دیگر توازن استراتژیک منطقه به طور محسوسی به هم خورده بود.
خط ۴۹:		خط ۴۹:
	با پیروزی انقلاب اسلامی، تحولات مهمی در سیاست خارجی ایران صورت گرفت. البته سیاست حکومت موقت حفظ روابط دیپلماتیک با ایالات متحده بود و در همین راستا، ملاقاتهای دیپلماتیک متعددی بین امریکاییها و مقامات ایرانی، از قبیل ملاقات برژینسکی مشاور امنیت ملی کارتر با مهندس بازرگان نخست‌وزیر و دکتر یزدی وزیر امور خارجه صورت گرفت و موجب اعتراض جناحهای رادیکالی شد که نگران نفوذ مجدد امریکا در ایران بودند. بنابراین در اوج تب انقلاب علیه امریکا به دلیل حمایتهای این کشور از شاه و دخالتهای امریکاییها، سفارت ایالات متحده در تهران در ۴ نوامبر ۱۹۷۹/۱۳ آبان ۱۳۵۸ به تصرف دانشجویان درآمد. اشغال سفارت امریکا باعث استعفای حکومت موقت شد که با این اقدام مخالف بود، اما امام خمینی در مقابل احساسات مردمی که از این اقدام حمایت می‌نمودند، اشغال سفارت را مورد تأیید قرار دادند. با اشغال سفارت امریکا فصل نوینی در سیاست خارجی، ایران آغاز شد. تا این تاریخ ایران تنها به قطع وابستگی خود با امریکا اقدام کرده بود و اما اشغال سفارت امریکا نشانه آغاز سیاست تهاجمی ایران علیه امریکا بود و از این پس مبارزه با امریکا در صدر سیاستهای خارجی ایران قرارگرفت.<ref>احمد بخشایشی اردستانی، اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: آرای نور، ۱۳۷۵، ص ۸۹.</ref>		با پیروزی انقلاب اسلامی، تحولات مهمی در سیاست خارجی ایران صورت گرفت. البته سیاست حکومت موقت حفظ روابط دیپلماتیک با ایالات متحده بود و در همین راستا، ملاقاتهای دیپلماتیک متعددی بین امریکاییها و مقامات ایرانی، از قبیل ملاقات برژینسکی مشاور امنیت ملی کارتر با مهندس بازرگان نخست‌وزیر و دکتر یزدی وزیر امور خارجه صورت گرفت و موجب اعتراض جناحهای رادیکالی شد که نگران نفوذ مجدد امریکا در ایران بودند. بنابراین در اوج تب انقلاب علیه امریکا به دلیل حمایتهای این کشور از شاه و دخالتهای امریکاییها، سفارت ایالات متحده در تهران در ۴ نوامبر ۱۹۷۹/۱۳ آبان ۱۳۵۸ به تصرف دانشجویان درآمد. اشغال سفارت امریکا باعث استعفای حکومت موقت شد که با این اقدام مخالف بود، اما امام خمینی در مقابل احساسات مردمی که از این اقدام حمایت می‌نمودند، اشغال سفارت را مورد تأیید قرار دادند. با اشغال سفارت امریکا فصل نوینی در سیاست خارجی، ایران آغاز شد. تا این تاریخ ایران تنها به قطع وابستگی خود با امریکا اقدام کرده بود و اما اشغال سفارت امریکا نشانه آغاز سیاست تهاجمی ایران علیه امریکا بود و از این پس مبارزه با امریکا در صدر سیاستهای خارجی ایران قرارگرفت.<ref>احمد بخشایشی اردستانی، اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: آرای نور، ۱۳۷۵، ص ۸۹.</ref>

	دولت امریکا در واکنش به این اقدام، ضمن مسدود کردن سپرده‌های ایران در بانکهای امریکایی (حدود ۱۰ میلیارد دلار) و ضبط اموال غیر منقول ایران در ایالات متحده (حدود ۲ تا ۴ میلیارد دلار)، به تحریم اقتصادی ایران پرداخت و از متحدان اروپایی خود نیز مجازاتهای اقتصادی مشابهی را درخواست نمود.<ref>بر اساس گزارش کمیسیون فرعی امور بانکی، مالی و شهری سنای امریکا، میزان داراببهای غیرمنقول ابران بین بک نا دو میلیارد دلار تخمین زده شده است (Iranian Assets Settlement; 97 Congress, Washington, p.27). ولی دولت ابران در جریان مذاکرات الجزایر ارزشی این اموال را چهار میلیارد دلار مورد ارزبابی قرار داده است.</ref> از سوی دیگر امریکا با مراجعه به مراجع بین المللی از جمله دیوان دادگستری بین المللی و شورای امنیت، خواهان محکومیت اقدام ایران و اتخاذ مجازاتهای اقتصادی از جانب سازمان ملل شد.		دولت امریکا در واکنش به این اقدام، ضمن مسدود کردن سپرده‌های ایران در بانکهای امریکایی (حدود ۱۰ میلیارد دلار) و ضبط اموال غیر منقول ایران در ایالات متحده (حدود ۲ تا ۴ میلیارد دلار)، به تحریم اقتصادی ایران پرداخت و از متحدان اروپایی خود نیز مجازاتهای اقتصادی مشابهی را درخواست نمود.{2} از سوی دیگر امریکا با مراجعه به مراجع بین المللی از جمله دیوان دادگستری بین المللی و شورای امنیت، خواهان محکومیت اقدام ایران و اتخاذ مجازاتهای اقتصادی از جانب سازمان ملل شد.

	انجام اقدامات نظامی گسترده علیه ایران نیز به طور جدی توسط کارتر بررسی شد. عملیات وسیع نظامی شامل بمباران هوایی تأسیسات نفتی و یا مین‌گذاری بنادر ایران و همچنین دخالت گسترده نظامی برای اشغال جنوب ایران، در دستور کارپنتاگون قرارگرفت و طرحهایی تهیه شد ولی به زودی به دلیل احتمال دخالت مستقیم شوروی در ایران و تهییج افکار عمومی مسلمانان منطقه کنار گذاشته شد؛ ضمن آنکه هرگونه تهاجم نظامی مستقیم امریکا به ایران باعث مرگ گروگانها می‌گردید.<ref>Gary Sick,"Military Options and Constraints in American Hostages in Iran, The conduct of a crisis", New Haven, London, p. 144</ref> بنابراین اقدامات محدودتر نظامی از قبیل عملیات نجات گروگانها (عملیات طبس) به مورد اجراگذاشته شد که در نهایت این عملیات نیز با شکست روبرو شد.		انجام اقدامات نظامی گسترده علیه ایران نیز به طور جدی توسط کارتر بررسی شد. عملیات وسیع نظامی شامل بمباران هوایی تأسیسات نفتی و یا مین‌گذاری بنادر ایران و همچنین دخالت گسترده نظامی برای اشغال جنوب ایران، در دستور کارپنتاگون قرارگرفت و طرحهایی تهیه شد ولی به زودی به دلیل احتمال دخالت مستقیم شوروی در ایران و تهییج افکار عمومی مسلمانان منطقه کنار گذاشته شد؛ ضمن آنکه هرگونه تهاجم نظامی مستقیم امریکا به ایران باعث مرگ گروگانها می‌گردید.<ref>Gary Sick,"Military Options and Constraints in American Hostages in Iran, The conduct of a crisis", New Haven, London, p. 144</ref> بنابراین اقدامات محدودتر نظامی از قبیل عملیات نجات گروگانها (عملیات طبس) به مورد اجراگذاشته شد که در نهایت این عملیات نیز با شکست روبرو شد.
خط ۹۰:		خط ۹۰:
	* [https://iranology-e.ir/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%B7%D9%84%D8%A8 ایران و جنبش های آزادیخواه و استقلال طلب]		* [https://iranology-e.ir/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%B7%D9%84%D8%A8 ایران و جنبش های آزادیخواه و استقلال طلب]
	* [https://iranology-e.ir/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87_%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%A7_%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%B7%D9%84%D8%A8 رابطه رژیم سلطنتی ایران با جنبش های آزادیخواه و استقلال طلب]		* [https://iranology-e.ir/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87_%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%85_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%A7_%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%B7%D9%84%D8%A8 رابطه رژیم سلطنتی ایران با جنبش های آزادیخواه و استقلال طلب]

			== پاورقی ==
			{1}. ابران پسی از پیروزی انقلاب در تاریخ ۵ فروردین ۵۸ به طور رسمی از پیمان سنتو خارج شد.

			{2}. بر اساس گزارش کمیسیون فرعی امور بانکی، مالی و شهری سنای امریکا، میزان داراببهای غیرمنقول ابران بین بک نا دو میلیارد دلار تخمین زده شده است (Iranian Assets Settlement; 97 Congress, Washington, p.27). ولی دولت ابران در جریان مذاکرات الجزایر ارزشی این اموال را چهار میلیارد دلار مورد ارزبابی قرار داده است.

	== مآخذ ==		== مآخذ ==

Mahdi در ‏۲۷ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۳

2025-11-27T09:53:13Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۲۱ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۱۰

2025-09-21T18:10:43Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۱۰
خط ۵:		خط ۵:
	در دوران معاصر، ترکیب دو عامل، یعنی موقعیت استراتژیک و منابع انرژی، ایران را به محور توجه و رقابت قدرتهای بزرگ مبدل کرده است. رقابت قدرتهای جهانی برای نفوذ در ایران تأثیر عمیقی بر تاریخ ایران‌گذاشته و این امر نه تنها سیاست خارجی این کشور را شکل داده بلکه تحولات اقتصادی و اجتماعی ایران را نیز رقم زده است.		در دوران معاصر، ترکیب دو عامل، یعنی موقعیت استراتژیک و منابع انرژی، ایران را به محور توجه و رقابت قدرتهای بزرگ مبدل کرده است. رقابت قدرتهای جهانی برای نفوذ در ایران تأثیر عمیقی بر تاریخ ایران‌گذاشته و این امر نه تنها سیاست خارجی این کشور را شکل داده بلکه تحولات اقتصادی و اجتماعی ایران را نیز رقم زده است.

	تقریباً همه زمامداران ایرانی، بدون استثناء، با توجه به شرایط فوق، سیاست خارجی و استراتژیهای خویش را تدوین نموده‌اند. اما در این راستا روشهای مختلفی اتخاذ شده است. پادشاهان قاجار با اعطای امتیازات به قدرتهای بزرگ (روسیه و انگلستان)،کوشیدند نوعی موازنه در میان آنها ایجاد کنند. اتخاذ این سیاست انفعالی باعث آن گردید که بتدریج قدرتهای، خارجی در کلیه شؤون ایران دخالت‌کنند و ایران به صورت کشوری نیمه مستعمره درآید.^{۱} زمامداران پهلوی سیاست نزدیکی و اتحاد با قدرتی ثالث (آلمان یا امریکا) را به منظور تعدیل نفوذ روسها و انگلیسها در پیش‌گرفتند. اتخاذ این استراتژی (نزدیکی با آلمان) توسط رضا شاه باعث اشغال ایران در جنگ جهانی دوم توسط متفقین شد و سیاست محمدرضا شاه (نزدیکی با امریکا) سبب وابستگی شدید ایران به این کشور در دوران جنگ سرد گردید. مخالفت با مداخلات قدرتهای بزرگ در ایران و تأکید بر استقلال و هویت ملی و اسلامی در زمره قویترین نیروهای محرکه انقلاب اسلامی ایران بوده است. از این رو، جهت‌گیری سیاست خارجی ایران پس از انقلاب کاملاً با قبل متفاوت بود و تأکید بر سیاست «نه شرقی - نه ۱. علی اصغر شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: مو سسه انتشارات مدبر، ص ۲۸۶.		تقریباً همه زمامداران ایرانی، بدون استثناء، با توجه به شرایط فوق، سیاست خارجی و استراتژیهای خویش را تدوین نموده‌اند. اما در این راستا روشهای مختلفی اتخاذ شده است. پادشاهان [[قاجاریه\|قاجار]] با اعطای امتیازات به قدرتهای بزرگ (روسیه و انگلستان)،کوشیدند نوعی موازنه در میان آنها ایجاد کنند. اتخاذ این سیاست انفعالی باعث آن گردید که بتدریج قدرتهای، خارجی در کلیه شؤون ایران دخالت‌کنند و ایران به صورت کشوری نیمه مستعمره درآید.^{۱} زمامداران پهلوی سیاست نزدیکی و اتحاد با قدرتی ثالث (آلمان یا امریکا) را به منظور تعدیل نفوذ روسها و انگلیسها در پیش‌گرفتند. اتخاذ این استراتژی (نزدیکی با آلمان) توسط رضا شاه باعث اشغال ایران در جنگ جهانی دوم توسط متفقین شد و سیاست محمدرضا شاه (نزدیکی با امریکا) سبب وابستگی شدید ایران به این کشور در دوران جنگ سرد گردید. مخالفت با مداخلات قدرتهای بزرگ در ایران و تأکید بر استقلال و هویت ملی و اسلامی در زمره قویترین نیروهای محرکه انقلاب اسلامی ایران بوده است. از این رو، جهت‌گیری سیاست خارجی ایران پس از انقلاب کاملاً با قبل متفاوت بود و تأکید بر سیاست «نه شرقی - نه ۱. علی اصغر شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: مو سسه انتشارات مدبر، ص ۲۸۶.


خط ۱۷:		خط ۱۷:
	در ابتدا، جهت‌گیری سیاست خارجی ایران را در دوران محمدرضا شاه بررسی می‌کنیم و سپس به بررسی این موضوع پس از پیروزی انقلاب اسلامی می‌پردازیم:		در ابتدا، جهت‌گیری سیاست خارجی ایران را در دوران محمدرضا شاه بررسی می‌کنیم و سپس به بررسی این موضوع پس از پیروزی انقلاب اسلامی می‌پردازیم:

	سیاست خارجی غیر مستقل و وابسته ایران در دوران محمدرضا شاه پهلوی		سیاست خارجی غیر مستقل و وابسته ایران در دوران [[محمدرضا شاه پهلوی]]

	محمدرضا پهلوی در اوج انفعال ایران نسبت به قدرتهای خارجی با حمایت انگلستان زمام امور کشور را در دست گرفت. اگر سیاست خارجی ایران به هنگام اشغال کشور توسط متفقین منفعلانه بود، ولی پس از پایان جنگ جهانی دوم انتظار می‌رفت که با خروج نیروهای متفقین، ایران سیاستی مستقل اتخاذکند. اما بجز دوره کوتاه نخست‌وزیری مصدق، دولت ایران سیاست خارجی خود را در جهت تبعیت و همسویی با انگلستان و سپس امریکا تنظیم کرد.		محمدرضا پهلوی در اوج انفعال ایران نسبت به قدرتهای خارجی با حمایت انگلستان زمام امور کشور را در دست گرفت. اگر سیاست خارجی ایران به هنگام اشغال کشور توسط متفقین منفعلانه بود، ولی پس از پایان جنگ جهانی دوم انتظار می‌رفت که با خروج نیروهای متفقین، ایران سیاستی مستقل اتخاذکند. اما بجز دوره کوتاه نخست‌وزیری مصدق، دولت ایران سیاست خارجی خود را در جهت تبعیت و همسویی با انگلستان و سپس امریکا تنظیم کرد.

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی « '''سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران''' در دوران معاصر، ترکیب دو عامل، یعنی موقعیت استراتژیک و منابع انرژی، ایران را به محور توجه و رقابت قدرتهای بزرگ مبدل کرده است. رقابت قدرتهای جهانی برای نفوذ در ایران تأثیر عمیقی بر تاریخ ایران‌گذاشته و ای...» ایجاد کرد

2025-09-04T19:53:13Z

صفحه‌ای تازه حاوی « '''سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران''' در دوران معاصر، ترکیب دو عامل، یعنی موقعیت استراتژیک و منابع انرژی، ایران را به محور توجه و رقابت قدرتهای بزرگ مبدل کرده است. رقابت قدرتهای جهانی برای نفوذ در ایران تأثیر عمیقی بر تاریخ ایران‌گذاشته و ای...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات