https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%81%D8%AE%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8Cفخر الدین عراقی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-20T05:32:11Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%81%D8%AE%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C&diff=9657&oldid=prevSamei: /* مآخذ */2025-06-06T11:05:31Z<p><span class="autocomment">مآخذ</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۶ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۰۵</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عراقی، فخرالدین (610-688ق / 1213-1289م)، عارف، شاعر.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>عراقی، فخرالدین (610-688ق / 1213-1289م)، عارف، شاعر<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. شیخ فخرالدین ابراهیم بن بُزُرجمهر همدانی فراهانی، مشهور به عراقی</ins>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شیخ فخرالدین ابراهیم بن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بُزُرجمهر </del>همدانی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فراهانی، </del>مشهور به عراقی.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در کُمجان (کُمیجان از توابع اراک امروز) زاده شد. خاندان او همه اهل علم بودند<ref>صفا، ذبیحالله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: انتشارات فردوس، چ 11، 1373، ج 3، ب 1، ص 567ـ570.</ref>.<sup>1</sup> در پنج سالگی به مکتب رفت و در مدت 9 ماه حافظ ''[[قرآن]]'' مجید شد. گویا صوتی خوش و بیانی نافذ داشت، به گونهای که هرگاه ''[[قرآن]]'' را به آواز حزین میخواند، هر شنوندهای را بی طاقت میکرد<ref>محتشم (خزاعی)، نسرین. مقدمه بر '''''مجموعه آثار فخرالدین عراقی'''''. تهران: زوّار، چ 1، 1372، ص هشت (سرآغاز).</ref>. پس از آن به تحصیل علوم روی آورد، چنان که گویند در هفده سالگی در بعضی از مدارس مشهور [[همدان]] به افادت مشغول بود<ref>جامی، عبدالرحمان. '''''نفحات الانس من حضرات القدس'''''. به كوشش محمود عابدی، تهران: انتشارات اطلاعات، 1375، ص 599.</ref>. بنابر برخی روایات روزی سرگرم درس در مدرسه بود که جماعتی از قلندران، غزل خوانان و سماع کنان به مدرسه درآمدند. با شنیدن غزل آنان انقلابی در عراقی پدید آمد و پس از آنکه قلندران راه [[اصفهان]] را در پیش گرفتند، عراقی کتابها را به دور انداخت و همسفر آنان شد<ref>ظفری، ولیالله. «عراقی»، '''''نگرشی بر آثار عراقی'''''. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376، ص 254.</ref>. صاحبان بعضی از روایات نیز عراقی را مرید مستقیم شهابالدین عمر سهروردی (د 632ق / 1236م) شمرده و آوردهاند که شهابالدین به سبب گستاخی شاگردش از او رنجید و او را برای تأدیب به هندوستان نزد شیخ بهاءالدین زکریا مولتانی (د 666ق / 1268م) فرستاد<ref>صفا، ذبیحالله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: انتشارات فردوس، 1373، ج 3، ب 1، ص 572 ـ573.</ref>. در آنجا به سلک مریدان بهاءالدین زکریا پیوست و از وی خرقه گرفت. سپس بهاءالدین دخترش را به نکاح او درآورد و عراقی از این پیوند صاحب پسری به نام کبیرالدین شد. پس از 25 سال بهاءالدین او را خلیفه خود خواند<ref name=":0">نفیسی، سعید. مقدمه بر ''کلیات '''</ins>شیخ فخرالدین ابراهیم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همدانی متخلص به عراقی'''''. تهران: سنایی، 1335، ص ط (مقدمه).</ref>. چون مشایخ آن دیار با وی سازش نداشتند، از آنجا به قصد حج بیرون آمد و به عمّان و بحرین رفت و از آنجا به دیار روم شتافت و به خدمت شیخ صدرالدین قونیوی (د 673ق / 1274م) رسید<ref>شاهرودی (بیدار)، اسماعیل. مقدمه بر '''''دیوان کامل شیخ فخرالدین عراقی'''''. تهران: فخر رازی، چ 3، 1374، ص 8 (مقدمه مصحح).</ref>. در قونیه، چنان که نوشتهاند، ''فُصوصالحِکَم'' محییالدین </ins>بن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عربی (د 638ق / 1240م) را در مجلس درس آن استاد شنید و در اثنای آن ''لمعات'' را نوشت. هم در آنجا معینالدین پروانه (د 675ق / 1276م) وزیر سلاجقه، مرید عراقی شد و خانقاهی برای وی ساخت<ref>بیانی، مهدی. '''''کارنامه بزرگان ایران'''''. تهران: اداره کل انتشارات و رادیو، 1340، ص 311ـ312.</ref>. افزون بر این، عراقی در قونیه با بزرگان [[تصوف]] که در آن شهر گرد آمده بودند، مانند جلالالدین محمد مولوی<sup>*</sup> (د 672ق / 1273م)، شمسالدین ماردینی و سعید فرغانی و جز آنان معاصر و معاشر بود و مولوی توجه خاصی به وی داشت<ref>صفا، ذبیحالله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: انتشارات فردوس، 1373، ج 3، ب 1، ص 574.</ref>. پس از مرگ معینالدین پروانه، عراقی به مصر رفت و سلطان مصر به سلک مریدان او درآمد. سپس رهسپار شام شد و 6 ماه در آنجا به سر برد. سرانجام در 687 یا 688ق / 1288 یا 1289م بیمار شد و پسرش را بر بالینش خواند و به او وصیت کرد و سپس درگذشت<ref name=":0" />. پیکرش را در صالحیه دمشق به خاک سپردند. از آثارش میتوان ''دیوان شعر'' شامل حدود 5000 بیت در انواع شعر منظومه ''ده نامه'' یا ''عشاق نامه'' شامل 10 غزل و 10 مثنوی و رساله ''لمعات'' را که از نفیسترین کتابهای متصوفه به شمار میرود و بر آن شروح متعددی نوشتهاند، یاد کرد<ref>حکیمیان، ابوالفتح. '''''فهرست مشاهیر ایران'''''. تهران: دانشگاه ملی ایران، 1357، ج 2، ص 226ـ 227.</ref>. عراقی از محییالدین عربی، احمد غزالی<sup>*</sup>، [[سنایی غزنوی]]<sup>*</sup>، [[عطار نیشابوری]]<sup>*</sup>، فردوسی<sup>*</sup>، [[ابوسعید ابوالخیر]]<sup>*</sup> و باباطاهر </ins>همدانی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>*</sup> متأثر بود. [[جامی|عبدالرحمان جامی]]<sup>*</sup> در ''اشعه اللمعات''، [[حافظ شیرازی]]<sup>*</sup>، شیخ محمود شبستری<sup>*</sup> در ''گلشن راز''، [[فرخی یزدی|فرّخی یزدی]]<sup>*</sup> و فخرالدین مزارعی نیز از او تأثیر پذیرفتهاند<ref>«تأثیر پذیری عراقی از بزرگان ادب و عرفان همعصر، پیش و بعد از خود»، '''''نگرشی بر آثار عراقی'''''. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376، ص 200، 202، 204، 206ـ208.</ref>. مهمترین ویژگی زبان عراقی، سادگی، روانی و طبیعی بودن آن است. او مانند مولوی و بسیاری از شاعران عارف مسلک بیش از لفظ به معنا توجه داشت<ref>صیادکوه، علیاکبر. «نگاهی اجمالی به شیوه زبان و نحوه بیان عراقی»، '''''همان'''''، ص 58.</ref>. اشعار عراقی با مرور زمان به دورترین نقاط شبه قاره رخنه کرد و بسیاری از شاعران و عارفان </ins>مشهور <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شبه قاره در اشعار فارسی، اردو و پنجابی خود به وی تأسی میجستهاند. از این گروه میتوان </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خواجه میردرد دهلوی (د 1199ق / 1785م)، سیدعلی حیدر ملتانی (د 1177ق / 1763م)، پیر مهرعلیشاه گولروی و علامه اقبال لاهوری اشاره کرد<ref>اختر، محمدسلیم. '''''هفت گفتار درباره سنائی و عطار و </ins>عراقی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''''. تهران: دبیرخانه شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1375، ص 137ـ138.</ref></ins>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در کُمجان (کُمیجان از توابع اراک امروز) زاده شد. خاندان او همه اهل علم بودند<ref>صفا، ذبیحالله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: انتشارات فردوس، چ 11، 1373، ج 3، ب 1، ص 567ـ570.</ref>.<sup>1</sup> در پنج سالگی به مکتب رفت و در مدت 9 ماه حافظ ''قرآن'' مجید شد. گویا صوتی خوش و بیانی نافذ داشت، به گونهای که هرگاه ''قرآن'' را به آواز حزین میخواند، هر شنوندهای را بی طاقت میکرد<ref>محتشم (خزاعی)، نسرین. مقدمه بر '''''مجموعه آثار فخرالدین عراقی'''''. تهران: زوّار، چ 1، 1372، ص هشت (سرآغاز).</ref>. پس از آن به تحصیل علوم روی آورد، چنان که گویند در هفده سالگی در بعضی از مدارس مشهور [[همدان]] به افادت مشغول بود<ref>جامی، عبدالرحمان. '''''نفحات الانس من حضرات القدس'''''. به كوشش محمود عابدی، تهران: انتشارات اطلاعات، 1375، ص 599.</ref>. بنابر برخی روایات روزی سرگرم درس در مدرسه بود که جماعتی از قلندران، غزل خوانان و سماع کنان به مدرسه درآمدند. با شنیدن غزل آنان انقلابی در عراقی پدید آمد و پس از آنکه قلندران راه [[اصفهان]] را در پیش گرفتند، عراقی کتابها را به دور انداخت و همسفر آنان شد<ref>ظفری، ولیالله. «عراقی»، '''''نگرشی بر آثار عراقی'''''. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376، ص 254.</ref>. صاحبان بعضی از روایات </del>نیز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عراقی را مرید مستقیم شهابالدین عمر سهروردی (د 632ق / 1236م) شمرده و آوردهاند که شهابالدین </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سبب گستاخی شاگردش از او رنجید و او را برای تأدیب به هندوستان نزد شیخ بهاءالدین زکریا مولتانی (د 666ق / 1268م) فرستاد<ref>صفا، ذبیحالله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: انتشارات فردوس، 1373، ج 3، ب 1، ص 572 ـ573.</ref>. در آنجا به سلک مریدان بهاءالدین زکریا پیوست و از وی خرقه گرفت. سپس بهاءالدین دخترش را به نکاح او درآورد و عراقی از این پیوند صاحب پسری به نام کبیرالدین شد. پس از 25 سال بهاءالدین او را خلیفه خود خواند<ref name</del>=<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">":0">نفیسی، سعید. مقدمه بر ''کلیات '''شیخ فخرالدین ابراهیم همدانی متخلص به عراقی'''''. تهران: سنایی، 1335، ص ط (مقدمه).</ref>. چون مشایخ آن دیار با وی سازش نداشتند، از آنجا به قصد حج بیرون آمد و به عمّان و بحرین رفت و از آنجا به دیار روم شتافت و به خدمت شیخ صدرالدین قونیوی (د 673ق / 1274م) رسید<ref>شاهرودی (بیدار)، اسماعیل. مقدمه بر '''''دیوان کامل شیخ فخرالدین عراقی'''''. تهران: فخر رازی، چ 3، 1374، ص 8 (مقدمه مصحح).</ref>. در قونیه، چنان که نوشتهاند، ''فُصوصالحِکَم'' محییالدین بن عربی (د 638ق / 1240م) را در مجلس درس آن استاد شنید و در اثنای آن ''لمعات'' را نوشت. هم در آنجا معینالدین پروانه (د 675ق / 1276م) وزیر سلاجقه، مرید عراقی شد و خانقاهی برای وی ساخت<ref>بیانی، مهدی. '''''کارنامه بزرگان ایران'''''. تهران: اداره کل انتشارات و رادیو، 1340، ص 311ـ312.</ref>. افزون بر این، عراقی در قونیه با بزرگان </del>[[تصوف]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که در آن شهر گرد آمده بودند، مانند جلالالدین محمد مولوی<sup></del>*<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></sup> (د 672ق / 1273م)، شمسالدین ماردینی و سعید فرغانی و جز آنان معاصر و معاشر بود و مولوی توجه خاصی به وی داشت<ref>صفا، ذبیحالله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: انتشارات فردوس، 1373، ج 3، ب 1، ص 574.</ref>. پس از مرگ معینالدین پروانه، عراقی به مصر رفت و سلطان مصر به سلک مریدان او درآمد. سپس رهسپار شام شد و 6 ماه در آنجا به سر برد. سرانجام در 687 یا 688ق / 1288 یا 1289م بیمار شد و پسرش را بر بالینش خواند و به او وصیت کرد و سپس درگذشت<ref name=":0" />. پیکرش را در صالحیه دمشق به خاک سپردند. از آثارش میتوان ''دیوان شعر'' شامل حدود 5000 بیت در انواع شعر منظومه ''ده نامه'' یا ''عشاق نامه'' شامل 10 غزل و 10 مثنوی و رساله ''لمعات'' را که از نفیسترین کتابهای متصوفه به شمار میرود و بر آن شروح متعددی نوشتهاند، یاد کرد<ref>حکیمیان، ابوالفتح. '''''فهرست مشاهیر ایران'''''. تهران: دانشگاه ملی ایران، 1357، ج 2، ص 226ـ 227.</ref>. عراقی از محییالدین عربی، احمد غزالی<sup>*</sup>، </del>[[سنایی غزنوی]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup></del>*<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></sup>، </del>[[عطار نیشابوری]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>*</sup>، فردوسی<sup>*</sup>، [[ابوسعید ابوالخیر]]<sup>*</sup> و باباطاهر همدانی<sup></del>*<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></sup> متأثر بود. </del>[[جامی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|عبدالرحمان جامی]]<sup>*</sup> در ''اشعه اللمعات''، [[حافظ شیرازی]]<sup>*</sup>، شیخ محمود شبستری<sup>*</sup> در ''گلشن راز''، [[فرخی یزدی|فرّخی یزدی</del>]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><sup>*</sup> و فخرالدین مزارعی نیز از او تأثیر پذیرفتهاند<ref>«تأثیر پذیری عراقی از بزرگان ادب و عرفان همعصر، پیش و بعد از خود»، '''''نگرشی بر آثار عراقی'''''. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376، ص 200، 202، 204، 206ـ208.</ref>. مهمترین ویژگی زبان عراقی، سادگی، روانی و طبیعی بودن آن است. او مانند مولوی و بسیاری از شاعران عارف مسلک بیش از لفظ به معنا توجه داشت<ref>صیادکوه، علیاکبر. «نگاهی اجمالی به شیوه زبان و نحوه بیان عراقی»، '''''همان'''''، ص 58.</ref>. اشعار عراقی با مرور زمان به دورترین نقاط شبه قاره رخنه کرد و بسیاری از شاعران و عارفان مشهور شبه قاره در اشعار فارسی، اردو و پنجابی خود به وی تأسی میجستهاند. از این گروه میتوان به خواجه میردرد دهلوی (د 1199ق / 1785م)، سیدعلی حیدر ملتانی (د 1177ق / 1763م)، پیر مهرعلیشاه گولروی و علامه اقبال لاهوری اشاره کرد<ref>اختر، محمدسلیم. '''''هفت گفتار درباره سنائی و عطار و عراقی'''''. تهران: دبیرخانه شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1375، ص 137ـ138.</ref>.<sup>14</sup></del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== </ins>نیز <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نگاه کنید </ins>به =<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* </ins>[[تصوف]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[سنایی غزنوی]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[عطار نیشابوری]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[جامی]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># صفا، ذبیحالله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: انتشارات فردوس، چ 11، 1373، ج 3، ب 1، ص 567ـ570.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># محتشم (خزاعی)، نسرین. مقدمه بر '''''مجموعه آثار فخرالدین عراقی'''''. تهران: زوّار، چ 1، 1372، ص هشت (سرآغاز).</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># جامی، عبدالرحمان. '''''نفحات الانس من حضرات القدس'''''. به کوشش محمود عابدی، تهران</del>: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انتشارات اطلاعات، 1375، ص 599</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># ظفری، ولیالله. «عراقی»، '''''نگرشی بر آثار عراقی'''''. تهران: انجمن آثار </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مفاخر فرهنگی، 1376، ص 254.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https</ins>:<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">//icro</ins>.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ir/ سازمان فرهنگ </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1398</ins>). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دانشنامه </ins>ایران. تهران: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https</ins>:<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">//alhoda</ins>.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ir/ موسسه فرهنگی هنری </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انتشارات بین المللی الهدی]</ins>،</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># صفا، ذبیحالله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: انتشارات فردوس، چ 11، 1373، ج 3، ب 1، ص 572 ـ573.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># نفیسی، سعید. مقدمه بر ''کلیات '''شیخ فخرالدین ابراهیم همدانی متخلص به عراقی'''''. تهران: سنایی، 1335، ص ط (مقدمه).</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># شاهرودی (بیدار)، اسماعیل. مقدمه بر '''''دیوان کامل شیخ فخرالدین عراقی'''''. تهران: فخر رازی، چ 3، 1374، ص 8 </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مقدمه مصحح</del>).</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># بیانی، مهدی. '''''کارنامه بزرگان </del>ایران<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''''</del>. تهران: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اداره کل انتشارات و رادیو، 1340، ص 311ـ312.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># صفا، ذبیحالله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: انتشارات فردوس، چ 11، 1373، ج 3، ب 1، ص 574.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># نفیسی. همانجا.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># حکیمیان، ابوالفتح. '''''فهرست مشاهیر ایران'''''. تهران</del>: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دانشگاه ملی ایران، 1357، ج 2، ص 226ـ 227</del>.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># «تأثیر پذیری عراقی از بزرگان ادب </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عرفان همعصر، پیش و بعد از خود»، '''''نگرشی بر آثار عراقی'''''. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376، ص 200، 202، 204، 206ـ208.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># صیادکوه، علیاکبر. «نگاهی اجمالی به شیوه زبان و نحوه بیان عراقی»، '''''همان'''''</del>، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ص 58.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"># اختر، محمدسلیم. '''''هفت گفتار درباره سنائی و عطار و عراقی'''''. تهران: دبیرخانه شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1375، ص 137ـ138.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوالقاسم رادفر</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوالقاسم رادفر</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات]]</ins></div></td></tr>
<!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-9656:rev-9657:php=table -->
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%81%D8%AE%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C&diff=9656&oldid=prevSamei در ۶ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۰۱2025-06-06T11:01:38Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%81%D8%AE%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C&diff=9656&oldid=9485">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%81%D8%AE%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C&diff=9485&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «عراقي، فخرالدين (610-688ق / 1213-1289م)، عارف، شاعر. شيخ فخرالدين ابراهيم بن بُزُرجمهر همداني فراهاني، مشهور به عراقي. در كُمجان (كُميجان از توابع اراك امروز) زاده شد. خاندان او همه اهل علم بودند.<sup>1</sup> در پنج سالگي به مكتب رفت و در مدت 9 ماه حافظ ''قرآ...» ایجاد کرد2025-06-04T18:28:10Z<p>صفحهای تازه حاوی «عراقي، فخرالدين (610-688ق / 1213-1289م)، عارف، شاعر. شيخ فخرالدين ابراهيم بن بُزُرجمهر همداني فراهاني، مشهور به عراقي. در كُمجان (كُميجان از توابع اراك امروز) زاده شد. خاندان او همه اهل علم بودند.<sup>1</sup> در پنج سالگي به مكتب رفت و در مدت 9 ماه حافظ ''قرآ...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>عراقي، فخرالدين (610-688ق / 1213-1289م)، عارف، شاعر.<br />
<br />
شيخ فخرالدين ابراهيم بن بُزُرجمهر همداني فراهاني، مشهور به عراقي.<br />
<br />
در كُمجان (كُميجان از توابع اراك امروز) زاده شد. خاندان او همه اهل علم بودند.<sup>1</sup> در پنج سالگي به مكتب رفت و در مدت 9 ماه حافظ ''قرآن'' مجيد شد. گويا صوتي خوش و بياني نافذ داشت، به گونهاي كه هرگاه ''قرآن'' را به آواز حزين ميخواند، هر شنوندهاي را بي طاقت ميكرد.<sup>2</sup> پس از آن به تحصيل علوم روي آورد، چنان كه گويند در هفده سالگي در بعضي از مدارس مشهور همدان به افادت مشغول بود.<sup>3</sup> بنابر برخي روايات روزي سرگرم درس در مدرسه بود كه جماعتي از قلندران، غزل خوانان و سماع كنان به مدرسه درآمدند. با شنيدن غزل آنان انقلابي در عراقي پديد آمد و پس از آنكه قلندران راه اصفهان را در پيش گرفتند، عراقي كتابها را به دور انداخت و همسفر آنان شد.<sup>4</sup> صاحبان بعضي از روايات نيز عراقي را مريد مستقيم شهابالدين عمر سهروردي (د 632ق / 1236م) شمرده و آوردهاند كه شهابالدين به سبب گستاخي شاگردش از او رنجيد و او را براي تأديب به هندوستان نزد شيخ بهاءالدين زكريا مولتاني (د 666ق / 1268م) فرستاد.<sup>5</sup> در آنجا به سلك مريدان بهاءالدين زكريا پيوست و از وي خرقه گرفت. سپس بهاءالدين دخترش را به نكاح او درآورد و عراقي از اين پيوند صاحب پسري به نام كبيرالدين شد. پس از 25 سال بهاءالدين او را خليفة خود خواند.<sup>6</sup> چون مشايخ آن ديار با وي سازش نداشتند، از آنجا به قصد حج بيرون آمد و به عمّان و بحرين رفت و از آنجا به ديار روم شتافت و به خدمت شيخ صدرالدين قونيوي (د 673ق / 1274م) رسيد.<sup>7</sup> در قونيه، چنان كه نوشتهاند، ''فُصوصالحِكَم'' محييالدين بن عربي (د 638ق / 1240م) را در مجلس درس آن استاد شنيد و در اثناي آن ''لمعات'' را نوشت. هم در آنجا معينالدين پروانه (د 675ق / 1276م) وزير سلاجقه، مريد عراقي شد و خانقاهي براي وي ساخت.<sup>8</sup> افزون بر اين، عراقي در قونيه با بزرگان تصوف كه در آن شهر گرد آمده بودند، مانند جلالالدين محمد مولوي<sup>*</sup> (د 672ق / 1273م)، شمسالدين مارديني و سعيد فرغاني و جز آنان معاصر و معاشر بود و مولوي توجه خاصي به وي داشت.<sup>9</sup> پس از مرگ معينالدين پروانه، عراقي به مصر رفت و سلطان مصر به سلك مريدان او درآمد. سپس رهسپار شام شد و 6 ماه در آنجا به سر برد. سرانجام در 687 يا 688ق / 1288 يا 1289م بيمار شد و پسرش را بر بالينش خواند و به او وصيت كرد و سپس درگذشت.<sup>10</sup> پيكرش را در صالحية دمشق به خاك سپردند. از آثارش ميتوان ''ديوان شعر'' شامل حدود 5000 بيت در انواع شعر منظومة ''ده نامه'' يا ''عشاق نامه'' شامل 10 غزل و 10 مثنوي و رسالة ''لمعات'' را كه از نفيسترين كتابهاي متصوفه به شمار ميرود و بر آن شروح متعددي نوشتهاند، ياد كرد.<sup>11</sup> عراقي از محييالدين عربي، احمد غزالي<sup>*</sup>، سنايي غزنوي<sup>*</sup>، عطار نيشابوري<sup>*</sup>، فردوسي<sup>*</sup>، ابوسعيد ابوالخير<sup>*</sup> و باباطاهر همداني<sup>*</sup> متأثر بود. عبدالرحمان جامي<sup>*</sup> در ''اشعة اللمعات''، حافظ شيرازي<sup>*</sup>، شيخ محمود شبستري<sup>*</sup> در ''گلشن راز''، فرّخي يزدي<sup>*</sup> و فخرالدين مزارعي نيز از او تأثير پذيرفتهاند.<sup>12</sup> مهمترين ويژگي زبان عراقي، سادگي، رواني و طبيعي بودن آن است. او مانند مولوي و بسياري از شاعران عارف مسلك بيش از لفظ به معنا توجه داشت.<sup>13</sup> اشعار عراقي با مرور زمان به دورترين نقاط شبه قاره رخنه كرد و بسياري از شاعران و عارفان مشهور شبه قاره در اشعار فارسي، اردو و پنجابي خود به وي تأسي ميجستهاند. از اين گروه ميتوان به خواجه ميردرد دهلوي (د 1199ق / 1785م)، سيدعلي حيدر ملتاني (د 1177ق / 1763م)، پير مهرعليشاه گولروي و علامه اقبال لاهوري اشاره كرد.<sup>14</sup> <br />
<br />
'''مآخذ:'''<br />
<br />
# صفا، ذبيحالله. '''''تاريخ ادبيات در ايران'''''. تهران: انتشارات فردوس، چ 11، 1373، ج 3، ب 1، ص 567ـ570.<br />
# محتشم (خزاعي)، نسرين. مقدمه بر '''''مجموعة آثار فخرالدين عراقي'''''. تهران: زوّار، چ 1، 1372، ص هشت (سرآغاز).<br />
# جامي، عبدالرحمان. '''''نفحات الانس من حضرات القدس'''''. به كوشش محمود عابدي، تهران: انتشارات اطلاعات، 1375، ص 599.<br />
# ظفري، وليالله. «عراقي»، '''''نگرشي بر آثار عراقي'''''. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1376، ص 254.<br />
# صفا. '''''همان'''''. ص 572 ـ573.<br />
# نفيسي، سعيد. مقدمه بر ''كليات '''شيخ فخرالدين ابراهيم همداني متخلص به عراقي'''''. تهران: سنايي، 1335، ص ط (مقدمه).<br />
# شاهرودي (بيدار)، اسماعيل. مقدمه بر '''''ديوان كامل شيخ فخرالدين عراقي'''''. تهران: فخر رازي، چ 3، 1374، ص 8 (مقدمة مصحح).<br />
# بياني، مهدي. '''''كارنامة بزرگان ايران'''''. تهران: اداره كل انتشارات و راديو، 1340، ص 311ـ312.<br />
# صفا. '''''همان'''''. ص 574.<br />
# نفيسي. همانجا.<br />
# حكيميان، ابوالفتح. '''''فهرست مشاهير ايران'''''. تهران: دانشگاه ملي ايران، 1357، ج 2، ص 226ـ 227.<br />
# «تأثير پذيري عراقي از بزرگان ادب و عرفان همعصر، پيش و بعد از خود»، '''''نگرشي بر آثار عراقي'''''. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1376، ص 200، 202، 204، 206ـ208.<br />
# صيادكوه، علياكبر. «نگاهي اجمالي به شيوة زبان و نحوة بيان عراقي»، '''''همان'''''، ص 58.<br />
# اختر، محمدسليم. '''''هفت گفتار دربارة سنائي و عطار و عراقي'''''. تهران: دبيرخانة شوراي گسترش زبان و ادبيات فارسي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چ 1، 1375، ص 137ـ138.<br />
<br />
ابوالقاسم رادفر</div>Samei