https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%82%D8%B5%DB%8C%D8%AF%D9%87قصیده - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-20T20:09:22Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D8%B5%DB%8C%D8%AF%D9%87&diff=11676&oldid=prevArghavan در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۱2025-11-18T10:01:10Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>قصیده یعنی قصد کرده شده و مقصود خاص و در اصطلاح شعری راگویند که در آن قصد خاصی باشد و گفتهاند آن قصد در اصل «مدح» است<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شمیسا</del>: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انواع ادبی، </del>ص ۲۶۵.</ref>.گویا اولین قالب شعر فارسی است که در ادب فارسی بعد از اسلام، شاید به تقلید از شعر عرب شکل یافتهاست. شکل و ساختار ظاهری آن از دیگر قالبهای شعر فارسی متمایز است. معمولاً مصراع اول قصیده با مصراعهای دوم هر بیت همقافیه است. تعداد ابیات آن را گاهی از ۲۰ تا ۱۷۰ بیت ذکر کردهاند اما بعضی از شعرا به ۱۵ بیت هم قصیده آوردهاند و این کاهش و افزایش ابیات در قصیده به موضوع آن بستگی دارد و همینگونه به مهارت شاعر و انتخاب اوزان عروضی و ساختارهای موسیقایی آن چون ردیف و قافیه. بدین لحاظ قصیدهی فارسی با موضوع فتحنامهگاهی به بیش از ۱۷۰ بیت میرسد<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همایی: </del>فنون بلاغت و صناعات <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادبی، </del>ص ۱۰۳.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>قصیده یعنی قصد کرده شده و مقصود خاص و در اصطلاح شعری راگویند که در آن قصد خاصی باشد و گفتهاند آن قصد در اصل «مدح» است<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شمیسا، سیروس</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''انواع ادبی'''. تهران</ins>: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">نشر فردوس،1383، </ins>ص ۲۶۵.</ref>.گویا اولین قالب شعر فارسی است که در ادب فارسی بعد از اسلام، شاید به تقلید از شعر عرب شکل یافتهاست. شکل و ساختار ظاهری آن از دیگر قالبهای شعر فارسی متمایز است. معمولاً مصراع اول قصیده با مصراعهای دوم هر بیت همقافیه است. تعداد ابیات آن را گاهی از ۲۰ تا ۱۷۰ بیت ذکر کردهاند اما بعضی از شعرا به ۱۵ بیت هم قصیده آوردهاند و این کاهش و افزایش ابیات در قصیده به موضوع آن بستگی دارد و همینگونه به مهارت شاعر و انتخاب اوزان عروضی و ساختارهای موسیقایی آن چون ردیف و قافیه. بدین لحاظ قصیدهی فارسی با موضوع فتحنامهگاهی به بیش از ۱۷۰ بیت میرسد<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همایی، جلالالدین</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>فنون بلاغت و صناعات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ادبی'''. تهران: اهورا، ۱۳۸۹، </ins>ص ۱۰۳.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>موضوعات قصیده، معمولاً متفاوت است؛ مدح، وعظ، حکمت، تهنیت، تعزیت، شکایت، وصف، فتحنامه و خمریه از موضوعات رایج آن است. یکی از خصوصیات قصاید تجدید مطلع است و این، خاص قصاید فارسی است کهگاه شاعر با سرودن مطلع مصرّع دیگر در اثنای قصیده تجدید مطلع میکند، به قول المعجم اگر در قصیدهی فارسی تجدید مطلع نکنند به شکل قطعه خواهد بود<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شمس قیس: </del>المعجم .<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">..، </del>ص ۳۶۱.</ref>. ساختمان ظاهری قصیده از چهار قسمت تشکیل شده است:</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>موضوعات قصیده، معمولاً متفاوت است؛ مدح، وعظ، حکمت، تهنیت، تعزیت، شکایت، وصف، فتحنامه و خمریه از موضوعات رایج آن است. یکی از خصوصیات قصاید تجدید مطلع است و این، خاص قصاید فارسی است کهگاه شاعر با سرودن مطلع مصرّع دیگر در اثنای قصیده تجدید مطلع میکند، به قول المعجم اگر در قصیدهی فارسی تجدید مطلع نکنند به شکل قطعه خواهد بود<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شمسِ قیس رازی</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>المعجم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فی معاییر أشعار العجم''' (به کوشش بدیعالزمان فروزانفر)</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1338، </ins>ص ۳۶۱.</ref>. ساختمان ظاهری قصیده از چهار قسمت تشکیل شده است:</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* الف) به آغاز قصیده «تشبیب» یا «نسیب» یا «تغزّل» گویند که معمولاً در مدح معشوق و وصف زیباییهای طبیعت، مجلس بزم و... است. این بخش ظاهراً تأثیر روانشناختی بر ممدوح داشتهاست و ذهن او را آماده میساخته تا به اصل - مدح - بپردازند. از سوی دیگر نگرشهای شاعرانه در حد بیانات استعاری و زبان تصویری در این قسمت از قصیده یافت میشود، به گونهای که گاه به عنوان شعری مستقل چون اشعار رمانتیک جلوه میکند. البته قصیدهای که فاقد این قسمت باشد «مقتضب» نامیده.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* الف) به آغاز قصیده «تشبیب» یا «نسیب» یا «تغزّل» گویند که معمولاً در مدح معشوق و وصف زیباییهای طبیعت، مجلس بزم و... است. این بخش ظاهراً تأثیر روانشناختی بر ممدوح داشتهاست و ذهن او را آماده میساخته تا به اصل - مدح - بپردازند. از سوی دیگر نگرشهای شاعرانه در حد بیانات استعاری و زبان تصویری در این قسمت از قصیده یافت میشود، به گونهای که گاه به عنوان شعری مستقل چون اشعار رمانتیک جلوه میکند. البته قصیدهای که فاقد این قسمت باشد «مقتضب» نامیده.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l119">خط ۱۱۹:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۱۹:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تا قبل از او شعرای مدیحهسرا جز یک سلسله مدح و ثنای مبالغه آمیز ... در حق ممدوحان خود چیزی نمیگفتند، ولی سعدی با جسارتی بیسابقه ممدوحان را پدرانه اندرز داد و حقایق گفتنی و تلخ را بیپرده بیان نمود'، البته قصاید سعدی بیشتر ویژگیهای غزل دارند تا قصیده و عموماً واژگان قصاید او رقت و لطافت خاصی دارند. در مدح، او گاهی به گونهای توصیف میکند که با قصاید دورههای قبل تفاوت دارد. در قصیدهای در مدح عطاملک جوینی صاحبدیوان، یکی از رجال سرشناس عصر، از شیر رایت او سخن گفته و آن را با شیر بیشهزار مقایسه کردهاست:<blockquote>چو شیر رایت وی را کند صبا متحرک مجال حمله نماند ز هول شیر عرین را</blockquote>خاقانی در قصیدهی ایوان مداین در وصف بارگاه مداین، شیر منقوش بر سراپرده را با شیر فلک مقایسه میکند که وجود خارجی ندارد و مبالغهآمیز است:<blockquote>این هست همان صفه کز هیبت او بردی بر شیر فلک حمله، شیر تن شادروان</blockquote></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تا قبل از او شعرای مدیحهسرا جز یک سلسله مدح و ثنای مبالغه آمیز ... در حق ممدوحان خود چیزی نمیگفتند، ولی سعدی با جسارتی بیسابقه ممدوحان را پدرانه اندرز داد و حقایق گفتنی و تلخ را بیپرده بیان نمود'، البته قصاید سعدی بیشتر ویژگیهای غزل دارند تا قصیده و عموماً واژگان قصاید او رقت و لطافت خاصی دارند. در مدح، او گاهی به گونهای توصیف میکند که با قصاید دورههای قبل تفاوت دارد. در قصیدهای در مدح عطاملک جوینی صاحبدیوان، یکی از رجال سرشناس عصر، از شیر رایت او سخن گفته و آن را با شیر بیشهزار مقایسه کردهاست:<blockquote>چو شیر رایت وی را کند صبا متحرک مجال حمله نماند ز هول شیر عرین را</blockquote>خاقانی در قصیدهی ایوان مداین در وصف بارگاه مداین، شیر منقوش بر سراپرده را با شیر فلک مقایسه میکند که وجود خارجی ندارد و مبالغهآمیز است:<blockquote>این هست همان صفه کز هیبت او بردی بر شیر فلک حمله، شیر تن شادروان</blockquote></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[رباعی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[دوبیتی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[غزل]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مثنوی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ترکیب بند]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احمد تمیم داری</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات]]</ins></div></td></tr>
</table>Arghavanhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D8%B5%DB%8C%D8%AF%D9%87&diff=11675&oldid=prevArghavan در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۵2025-11-18T09:55:59Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D8%B5%DB%8C%D8%AF%D9%87&diff=11675&oldid=11176">نمایش تغییرات</a>Arghavanhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D8%B5%DB%8C%D8%AF%D9%87&diff=11176&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی « === ۳-۲) قصیده === قصیده یعنی قصد کرده شده و مقصود خاص و در اصطلاح شعری راگویند که در ۱. اذکایی: باباطاهر نامه، ص ۲۳۲. ۱۸۰ تاریخ ادب پارسی و... آن قصد خاصی باشد و گفتهاند آن قصد در اصل «مدح» است^{۱}.گویا اولین قالب شعر فارسی است که در ادب فارسی بعد ا...» ایجاد کرد2025-09-05T09:17:05Z<p>صفحهای تازه حاوی « === ۳-۲) قصیده === قصیده یعنی قصد کرده شده و مقصود خاص و در اصطلاح شعری راگویند که در ۱. اذکایی: باباطاهر نامه، ص ۲۳۲. ۱۸۰ تاریخ ادب پارسی و... آن قصد خاصی باشد و گفتهاند آن قصد در اصل «مدح» است^{۱}.گویا اولین قالب شعر فارسی است که در ادب فارسی بعد ا...» ایجاد کرد</p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D8%B5%DB%8C%D8%AF%D9%87&diff=11176">نمایش تغییرات</a>Samei