https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%82%D9%85قم - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-16T04:55:03Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D9%85&diff=7955&oldid=prevSamei در ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۹2025-05-10T16:29:02Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D9%85&diff=7955&oldid=7895">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D9%85&diff=7895&oldid=prevMaedeh در ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۵۰2025-05-10T14:50:44Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۵۰</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[پرونده:قم.jpg|بندانگشتی|آرامگاه حضرت معصومه(ص) ، قابل بازیابی از https://www.iscanews.ir/]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>قم، نام استان، شهرستان، شهر و رودی است در ناحیه مرکزی کشور. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>قم، نام استان، شهرستان، شهر و رودی است در ناحیه مرکزی کشور. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهرستان قم، برابر آخرین تغییرات تقسیمات کشوری، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.</ref>. این شهرستان از شمال با شهرستانهای [[ری]] و ورامین (در [[استان تهران]])، از شرق با دریاچه قم و شهرستان گرمسار (در [[استان سمنان]])، از غرب با شهرستانهای مأمونیه، ساوه، تفرش و آشتیان (در استان مرکزی) و از جنوب با شهرستانهای دلیجان ([[استان مرکزی]]) و کاشان و آران و بیدگل (از [[استان اصفهان]]) همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''نقشه تقسیمات کشوری'''''. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1383.</ref>. مناطق شرقی و شمالی شهرستان قم، خشک و هموار، اما قسمتهای جنوبی و غربی آن کوهستانی و دارای ارتفاعات متعددی بعضاً بیش از 3000 متر است که کوه غلیق با 3176 متر در میان کوههای اردهال از آن جمله است<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 1، ''کوهها و کوهنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 55-57، 573.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهرستان قم، برابر آخرین تغییرات تقسیمات کشوری، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.</ref>. این شهرستان از شمال با شهرستانهای [[ری]] و ورامین (در [[استان تهران]])، از شرق با دریاچه قم و شهرستان گرمسار (در [[استان سمنان]])، از غرب با شهرستانهای مأمونیه، ساوه، تفرش و آشتیان (در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>استان مرکزی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>) و از جنوب با شهرستانهای دلیجان ([[استان مرکزی]]) و کاشان و آران و بیدگل (از [[استان اصفهان]]) همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''نقشه تقسیمات کشوری'''''. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1383.</ref>. مناطق شرقی و شمالی شهرستان قم، خشک و هموار، اما قسمتهای جنوبی و غربی آن کوهستانی و دارای ارتفاعات متعددی بعضاً بیش از 3000 متر است که کوه غلیق با 3176 متر در میان کوههای اردهال از آن جمله است<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 1، ''کوهها و کوهنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 55-57، 573.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>قم رود از جمله رودخانههای مهم شهرستان است که پس از عبور از شهربه قرهچای میپیوند و سپس به دریاچه نمک میریزد. رودهای کرج، جاجرود و شور فشاپویه که از دامنههای البرز سرچشمه میگیرند نیز از منابع آبی همان دریاچه هستند. همچنین برخی جریانهای کوچک و فصلی آب در اطراف جاده قم ـ تهران و بخشی از رود شور، تأمینکننده آب دریاچه کوچکی به نام حوض سلطان هستند که در شمال شهرستان واقع است<ref>'''''همان'''''. ج 1، ''رودها و رودنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 41؛ '''''همان'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 444 و 445.</ref>. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>قم رود از جمله رودخانههای مهم شهرستان است که پس از عبور از شهربه قرهچای میپیوند و سپس به دریاچه نمک میریزد. رودهای کرج، جاجرود و شور فشاپویه که از دامنههای البرز سرچشمه میگیرند نیز از منابع آبی همان دریاچه هستند. همچنین برخی جریانهای کوچک و فصلی آب در اطراف جاده قم ـ تهران و بخشی از رود شور، تأمینکننده آب دریاچه کوچکی به نام حوض سلطان هستند که در شمال شهرستان واقع است<ref>'''''همان'''''. ج 1، ''رودها و رودنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 41؛ '''''همان'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 444 و 445.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l23">خط ۲۳:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۴:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در حال حاضر وجود امامزادهها، مقابر بزرگان، مسجدها و مدرسههای تاریخی و زیارتگاههای برجای مانده از گذشته و نیز مدرسههای علمیه، دانشگاهها و مراکز متعدد پژوهشی و انتشاراتی مذهبی، شهر قم را به عنوان یکی از مراکز مهم نشر فرهنگ و اندیشه اسلامی به جهانیان شناسانده است. این توسعه موجب گردیده که جمعیت این شهر که در سال 1335ش به تعداد 96499 تن شمارش شده بود، در سال 1375 به 777677 تن<ref>نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 110.</ref> و در سال 1384، طبق برآوردها به 986922 تن افزایش یابد<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 156.</ref>.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در حال حاضر وجود امامزادهها، مقابر بزرگان، مسجدها و مدرسههای تاریخی و زیارتگاههای برجای مانده از گذشته و نیز مدرسههای علمیه، دانشگاهها و مراکز متعدد پژوهشی و انتشاراتی مذهبی، شهر قم را به عنوان یکی از مراکز مهم نشر فرهنگ و اندیشه اسلامی به جهانیان شناسانده است. این توسعه موجب گردیده که جمعیت این شهر که در سال 1335ش به تعداد 96499 تن شمارش شده بود، در سال 1375 به 777677 تن<ref>نورالهی، طه. '''''توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 110.</ref> و در سال 1384، طبق برآوردها به 986922 تن افزایش یابد<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 156.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[ری]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[ری]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[استان مرکزی]] </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[استان مرکزی]] </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[استان اصفهان]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[استان اصفهان]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== </ins> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">غلامحسین تکمیل همایون</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:جغرافیا]]</ins></div></td></tr>
</table>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D9%85&diff=7892&oldid=prevMaedeh در ۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۷2025-05-10T14:47:50Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D9%85&diff=7892&oldid=7044">نمایش تغییرات</a>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D9%85&diff=7044&oldid=prevSamei در ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۲۸2025-05-08T00:28:29Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D9%85&diff=7044&oldid=1034">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%82%D9%85&diff=1034&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''قم'''، نام استان، شهرستان، شهر و رودي است در ناحية مركزي كشور. '''شهرستان قم،''' برابر آخرين تغييرات تقسيمات كشوري، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است.<sup>1</sup> اين شهرستان از شمال با شهرستانهاي ري و ورامين (در استان تهران)، از شرق با دريا...» ایجاد کرد2024-08-14T19:15:33Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''قم'''، نام استان، شهرستان، شهر و رودي است در ناحية مركزي كشور. '''شهرستان قم،''' برابر آخرين تغييرات تقسيمات كشوري، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است.<sup>1</sup> اين شهرستان از شمال با شهرستانهاي ري و ورامين (در استان تهران)، از شرق با دريا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''قم'''، نام استان، شهرستان، شهر و رودي است در ناحية مركزي كشور. <br />
<br />
'''شهرستان قم،''' برابر آخرين تغييرات تقسيمات كشوري، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است.<sup>1</sup> اين شهرستان از شمال با شهرستانهاي ري و ورامين (در استان تهران)، از شرق با درياچة قم و شهرستان گرمسار (در استان سمنان)، از غرب با شهرستانهاي مأمونيه، ساوه، تفرش و آشتيان (در استان مركزي) و از جنوب با شهرستانهاي دليجان (استان مركزي) و كاشان و آران و بيدگل (از استان اصفهان) همسايه است.<sup>2</sup> مناطق شرقي و شمالي شهرستان قم، خشك و هموار، اما قسمتهاي جنوبي و غربي آن كوهستاني و داراي ارتفاعات متعددي بعضاً بيش از 3000 متر است كه كوه غليق با 3176 متر در ميان كوههاي اردهال از آن جمله است.<sup>3</sup> <br />
<br />
'''قم رود''' از جمله رودخانههاي مهم شهرستان است كه پس از عبور از شهربه قرهچاي ميپيوند و سپس به درياچة نمك ميريزد. رودهاي كرج، جاجرود و شور فشاپويه كه از دامنههاي البرز سرچشمه ميگيرند نيز از منابع آبي همان درياچه هستند. همچنين برخي جريانهاي كوچك و فصلي آب در اطراف جاده قم ـ تهران و بخشي از رود شور، تأمينكنندة آب درياچة كوچكي به نام حوض سلطان هستند كه در شمال شهرستان واقع است.<sup>4</sup> <br />
<br />
'''شهر قم''' در 148 كيلومتري جنوب تهران،<sup>5</sup> با "15 '53 ْ50 طول شرقي و "30 '38 ْ34 عرض شمالي و ارتفاع 930 متر از سطح دريا<sup>6</sup> و با آب و هوايي گرم و خشك در گذشته با نامهايي چون «كُم»، «كُمندان»، «كوآنا»، «كُومه»، «مَمّجان»، «مَنيجان» و ... و نيز با لقبهايي نظير دارالموحدين، دارالايمان، دارالمؤمنين و خيرالمقدمين<sup>7</sup> ناميده ميشد. <br />
<br />
يعقوبي (د.ح. 290ق/ 903م) در ''البلدان''، قم را شهري بزرگ ميداند: «... از شهر همدان تا شهر قم پنج منزل راه است، و شهر بزرگ قم، به آن «منيجان» گفته ميشود و شهري است جليلالقدر كه گويند در آن هزار گذر است و درون شهر دژي است كهن براي عجم، و در كنار آن شهري است كه به آن «كمندان» گفته ميشود، و آن را رودخانهاي است كه در ميان دو شهر، آب در ميان دو شهر، آب در آن جاري است و روي آن پلهايي است كه با سنگ بسته شده و روي آنها از شهر «منيجان» به شهر «كمندان» عبور ميكنند...»<sup>8</sup> <br />
<br />
اين شهر، پيش از اسلام نيز موجوديت داشته و حتي برخي بناي آن را به طهمورث نسبت دادهاند؛<sup>9</sup> اما با توجه به روايات و اسناد معتبر تاريخي، شهرت و مدنيت قابل توجه آن بعد از اسلام بوده است.<sup>10</sup> آثار بر جاي مانده در داخل و خارج اين شهر نيز تعلق فرهنگ و تمدن شهري قم را به دورة اسلامي و همچنين رونق و اعتبار آن را در عصر مذكور آشكار ميسازد.<sup>11</sup> شهر قم به دست ابوموسي اشعري گشوده و آنگونه كه مشهور است در نيمة دوم قرن نخستين هجري قمري اعراب اشعري به قم آمدند و براي خود شهري جديد در قسمتي از سرزمين قم بنياد نهادند.<sup>12</sup> <br />
<br />
با اين حال اهالي قم تبعيت كامل از خلفاي عرب را بر خود روا نداشتند، آن گونه كه در زمان خلافت مأمون و سپس معتزد از خلفاي بني عباس «مردم عليه خليفه، سر به شورش برداشتند، در اين نوبت [زمان معتزد 252-255ق / 866-869م] به فرمان خليفه موسي بن بُغا حاكم عراقين مأمور سركوبي شورشيان شد. باروي شهر را كه مجدداً بنا شده بود، ويران كرد و عدة زيادي از ساكنين شهر در اين حادثه مقتول شدند.»<sup>13</sup><br />
<br />
به روايتي حضرت فاطمه معصومه(ع) دختر امام موسي كاظم(ع) هنگامي كه قصد عزيمت به خراسان را داشت در قم يا ساوه بيمار شد و در قم درگذشت. وجود بارگاه آن حضرت و نيز ساكنان شيعه مذهب شهر كه به قول ابن حوقل (جغرافيدان قرن چهارم هجري)، اكثريت مسلمانان ساكن در قم را تشكيل ميدادند، موجب گرديد كه شيعيان گريخته از دستگاه جور و ستم خلفاي بني عباس به سوي اين شهر روان شوند و شهر قم به تدريج مركز تجمع شيعيان گردد.<sup>14</sup> <br />
<br />
شهر قم گرچه در حملههاي قشون مغول و تيمور و افغانها صدمات بسيار ديد، امّا از توسعة خود به ويژه به هنگام سلطنت شاهان صفوي، به دليل تعلق خاطري كه آنان به مذهب تشيع داشتند، باز نماند؛ آن گونه كه محل دفن بعضي از سلاطين صفوي از جمله شاه عباس دوم، شاه سليمان و شاه سلطان حسين و همچنين مدفن بسياري از بزرگان، اكابر و علماي دين گرديد.<sup>15</sup> <br />
<br />
آقا محمد خان قاجار دروازههاي قم را به دليل مقاومت مردم، به سختي گشود و به قصد انتقام فرمان به قتل عام مردم داد؛ اما با وساطت و شفاعت گروهي از علما چنين نشد و به قول افضلالملك (د 1348ق / 1929م) آقا محمد خان ابتدا قبول نكرد اما با اصرار شفاعتكنندگان «تلطف فرمودند و دست از قتل و تاراج شهر كشيدند».<sup>16</sup><br />
<br />
توجه به شهر قم در عصر قاجار و پهلوي، بهويژه پس از تأسيس حوزه علميه از سوي مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائري و به هنگام مرجعيت مرحوم آيتالله العظمي بروجردي، با توسعه آستان حضرت معصومه(س) و با ساخت اماكن مذهبي، فرهنگي و آموزشي، فزوني يافت و احداث راهآهن و راه شوسه و آزادراه به اهميت ارتباطي و مواصلاتي اين شهر افزود. <br />
<br />
در حال حاضر وجود امامزادهها، مقابر بزرگان، مسجدها و مدرسههاي تاريخي و زيارتگاههاي برجاي مانده از گذشته و نيز مدرسههاي علميه، دانشگاهها و مراكز متعدد پژوهشي و انتشاراتي مذهبي، شهر قم را به عنوان يكي از مراكز مهم نشر فرهنگ و انديشه اسلامي به جهانيان شناسانده است. اين توسعه موجب گرديده كه جمعيت اين شهر كه در سال 1335ش به تعداد 96499 تن شمارش شده بود، در سال 1375 به 777677 تن<sup>17</sup> و در سال 1384، طبق برآوردها به 986922 تن افزايش يابد.<sup>18</sup> <br />
<br />
'''مآخذ'''<br />
<br />
1- دفتر تقسيمات كشوري'''''. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.<br />
<br />
2- سازمان نقشهبرداري كشور. '''''نقشة تقسيمات كشوري'''''. تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1383.<br />
<br />
3- جعفري، عباس. '''''گيتاشناسي ايران'''''. ج 1، ''كوهها و كوهنامة ايران''، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 55-57، 573.<br />
<br />
4- '''''همان'''''. ج 1، ''رودها و رودنامة ايران''، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 41؛ '''''همان'''''. ج 3، ''دايرةالمعارف جغرافيايي ايران''، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 444 و 445.<br />
<br />
5- سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). '''''اطلس جادههاي ايران''''' (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 10.<br />
<br />
6- جعفري. '''''همان'''''. ج 3، ''دايرةالمعارف جغرافيايي ايران''، ص 948.<br />
<br />
7- چكنگي، عليرضا. '''''فرهنگنامة تطبيقي نامهاي قديم و جديد مكانهاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنياد پژوهشهاي اسلامي، 1378، ص 32، 52، 235 و 236. <br />
<br />
8- يعقوبي، ابن واضح (احمدبن ابي يعقوب). '''''البلدان'''''. بيروت: داراحياء التراث العربي، 1408ق / 1988م، ص 42.<br />
<br />
9- مستوفي، حمدالله. '''''نزهةالقلوب'''''. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 67.<br />
<br />
10- افضلالملك، ميرزا غلامحسين خان. '''''تاريخ و جغرافياي قم از سفرنامة فارس''''' ]سفرنامة قم – 1310ق[. به كوشش سيد حسين مدرسي طباطبايي، بي جا ]احتمالاً: قم[: وحيد، بي تا ]احتمالاً: 1396ق[، ص 73.<br />
<br />
11- مدرسي طباطبايي، سيد حسين. '''''تربت پاكان'''''. ج 2، قم: چاپخانة مهر، 1335، ص 29 به بعد.<br />
<br />
12- همان، ص 12.<br />
<br />
13- بيات، يدالله. '''''كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران'''''. چ 1، تهران: اميركبير، 1367، ص 161.<br />
<br />
14- ابن حوقل. '''''صورةالارض'''''. ترجمة دكتر جعفر شعار، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1345، ص 104.<br />
<br />
15- بيات. همان. ص 161-162.<br />
<br />
16- افضلالملك. همان. ص 100-101.<br />
<br />
17- نورالهي، طه. '''''توزيع و طبقهبندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماريهاي 75-1335'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 110.<br />
<br />
18- مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 156.<br />
<br />
<br />
غلامحسین تکمیل همایون</div>Samei