https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%83%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86كاپیتولاسیون - تاریخچهٔ نسخهها2026-07-29T02:39:34Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%83%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86&diff=14149&oldid=prevSetayesh در ۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۱۲2026-07-27T21:12:26Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۱۲</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاپيتولاسيون</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاپیتولاسیون (Capitulation) از کلمه لاتین «کاپیتولر» به معنای فصلبندی و طبقهبندی مطالب با معنای مجازی داده شده به کلیه کنوانسیونها و قراردادها، همچنین با به کارگیری در مورد قراردادهای متارکه جنگ بین مسلمین و کفار<ref name=":0">فرهیخته، شمسالدین، فرهنگ فرهیخته، تهران، انتشارات زرین، 1377.</ref> و نیز به معنای شرط گذاشتن و سازش و تسلیم است.<ref>آشوری، داریوش، فرهنگ علوم انسانی، تهران، نشر مرکز، 1375.</ref>. در فرهنگ سیاسی کاپیتولاسیون به وضع ناشی از قراردادهایی که دولتهای قدرتمند و استعمارگر، به ویژه در قرن نوزدهم میلادی، به دولتهای ضعیف تحمیل میکردند، گفته میشود.<ref>آقابخشی، علی و مینو افشاریرادم، فرهنگ علوم سیاسی، تهران، مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، 1375.</ref>. به موجب قراردادهای مزبور موافقت میشود که اتباع بیگانه مملکتی در قلمرود آمریت کشور پذیرنده در مسائل مربوط به امور حقوقی، تجاری، و مسائل مربوط به امور کیفری، قوانین و مقررات مملکت خودشان را برای اتباغ خود اعمال کنند.<ref name=":0" />. حق کاپیتولاسین در [[کشور ایران|ایران]] در دورهی [[صفویان|صفویه]] و [[زندیه]] به کشورهای خارجی اعطا میشده است،<ref>چلونگر، محمّدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، تهران، نشر مرکز، 1382، ص55.</ref> امّا به طور رسمی این امتیاز اولین بار در معاهدهی [[ترکمانچای|ترکمنچای]] در سال 1203 ه. ش در زمان [[فتحعلی شاه قاجار|فتحعلیشاه قاجار]] به روسیه داده شد. امتیاز کاپیتولاسیون در ایران کمکم از انحصار دولت روسیه خارج شد و بسیاری از دولتهای دیگر نیز با استفاده از اصل کاملـﺔ الوداد صاحب این حق شدند. از جمله این کشورها اسپانیا، فرانسه، آمریکا، انگلیس، آلمان، ایتالیا و چند کشور دیگر بودند.<ref>روزها و رویدادها، قم، نشر پیام مهدی (عج)، 1378، ص111.</ref>. حق قضاوت کنسولی روسیه در ایران پس از سقوط سلطنت تزارها و روی کار آمدن حکومت سوسیالیستی در جریان انقلاب اکتبر 1917 م به همراه کلیه امتیازات دیگری که روسها از ایران گرفته بودند، لغو شد.<ref>اسدالهی، مسعود، احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن، تهران، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1373، ص37.</ref>. پس از لغو قرارداد کاپیتولاسیون بین [[کشور ایران|ایران]] و روسیه، قرارداد کاپیتولاسیون تعدادی از کشورهای دیگر نیز لغو شد. امّا کشورهای غربی همچنان به این امتیاز پایبند بودند و سرانجام مجلس ملی در سال 1306 ه. ش الغاء کاپیتولاسیون را اعلام کرد و به همهی دولی که از این حق استفاده میکردند یک سال وقت داد که در قراردادهای خود تجدیدنظر کنند.<ref name=":1">روزها و رویدادها، قم، نشر پیام مهدی (عج)، 1378، ص112.</ref> در دوره’ [[محمدرضا شاه پهلوی|محمّدرضا پهلوی]] به دلیل حضور مستشاران نظامی آمریکایی در [[کشور ایران|ایران]] که در استخدام دولت بودند، دولت آمریکا مسئله وضعیت حقوقی نیروهای خود در ایران را مورد مذاکره قرار داد و تحت فشار آمریکا، رژیم پهلوی که الغای کاپیتولاسیون را نمونهی «میهنپرستی» وانمود میکردند به احیای مجدد آن مبادرت نمود.<ref>روحانی، حمید، نهمضت امام خمینی، ج 1، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381، ص1005.</ref> مطابق این قرارداد که ساعت 12 شب روز سهشنبه 3 مرداد 1343 در مجلس سنا و تنها با حضور 26 نفر از 60 سناتور و نخستوزیر و هیأت دولت و معاون وزارت امور خارجه به تصویب رسید.<ref>هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص309.</ref><blockquote>«کلیه افراد ارتش آمریکا و وابستگان آنان که در ایران اقامت داشتند، در برابر قوانین ایران از مصونیت کامل دیپلوماتیک برخوردار شدند. این قانون آمریکاییانی را که به عنوان مستشار نظامی در ایران مقیم بودند، از شمول قوانین معاف میکرد. کارمندان نظامی آمریکایی در صورتی که در ایران مرتکب جرمی میشدند، دادگاههای ایران حق بازخواست از آنان را نداشتند».<ref>بیل، جیمز، شیر و عقاب: روابط بدفرجام ایران و آمریکا، ترجمه فروزنده برلیان، تهران، نشر فاخته، 1371،ص218.</ref></blockquote>این قانون در 21 مهرماه 1343 به تصویب نهایی [[مجلس شورای ملی]] رسید.<ref>هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص313.</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خيراله خيري اصل</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">موضوع کاپیتولاسیون از مردم مخفی نگه داشته شد. حتی مذاکرات [[مجلس شورای ملی]] را به بهانهی «نقص فنی چاپخانه» منتشر نکردند. امّا ماه همیشه پشت ابر نمیماند. به هر حال خبر تصویب کاپیتولاسیون بعد از چند روز همهجا شایع شد و حساسیت زیادی را در بین مردم ایجاد کرد، چراکه در مقایسه با قرارداد [[ترکمانچای]] کاپیتولاسیون آنکه پس از شکست ایران در جنگ با روسیه به [[کشور ایران|ایران]] تحمیل شده بود، کاپیتولاسیون داده شده به آمریکا، در زمان صلح و از جانب یک کشور به ظاهر دوست و متحد ایران تحمیل میشد.<ref>هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص317.</ref> [[امام خمینی]] (ره) به سرعت موضعگیری کرد و در نطق 4 آبان 1343 فریاد همهگیری را سر داد:<blockquote>«عظمت ایران از بین رفت، استقلال از دست رفت، عزت ما پایکوب شد. مگر ما مستعمره هستیم؟ مگر ایران در اشغال آمریکاست؟» (هوشنگ مهدوی، 318). سخنرانی امام (ره) درباره کاپیتولاسیون بیسیار مفصل بود. مهمتر اینکه ایشان همچنین طی اعلامیهای کاپیتولاسیون را مخالف اسلام و قانون اعلام کردند: «اکنون من اعلام میکنم که این رأی ننگین مجلسین مخالف اسلام و قرآن است و قانونیت ندارد».<ref name=":1" /></blockquote>هنوز چند روزی از ایراد این سخنرانی و انتشار اعلامیه نگذشته بود که رژیم شاه دست به تبعید حضرت امام (ره) زد. پیام فوری این رویدادها قتل [[حسنعلی منصور]] در 6 بهمن 1343 و سوءقصد نافرجام به جان شاه در کاخ مرمر در 21 فروردین 1344 بود و پیامد درازمدت آن انقلاب توفندهای بود که رژیم پهلوی را در هم کوبید.<ref>هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، تهران، نشر البرز، 1374، ص318.</ref> سرانجام با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]]، به پیشنهاد هیأت وزیران و تصویب شورای انقلاب در تاریخ 23 اردیبهشت 1358 حق کاپیتولاسیون و امتیازات و ملحقات آن برای همیشه و به طور نهایی لغو شد.<ref>روزها و رویدادها، قم، نشر پیام مهدی (عج)، 1378، ص113.</ref></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاپيتولاسيون (Capitulation) از كلمه لاتين «كاپيتولر» </del>به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">معناي فصلبندي و طبقهبندي مطالب با معناي مجازي داده شده به كليه كنوانسيونها و قراردادها، همچنين با به كارگيري در مورد قراردادهاي متاركه جنگ بين مسلمين و كفار (فرهيخته، ذيل واژه) و نيز به معناي شرط گذاشتن و سازش و تسليم است. (آشوري، ذيل واژه). در فرهنگ سياسي كاپيتولاسيون به وضع ناشي از قراردادهايي كه دولتهاي قدرتمند و استعمارگر، به ويژه در قرن نوزدهم ميلادي، به دولتهاي ضعيف تحميل ميكردند، گفته ميشود. (آقابخشي، ذيل واژه). به موجب قراردادهاي مزبور موافقت ميشود كه اتباع بيگانه مملكتي در قلمرود آمريت كشور پذيرنده در مسائل مربوط به امور حقوقي، تجاري، و مسائل مربوط به امور كيفري، قوانين و مقررات مملكت خودشان را براي اتباغ خود اعمال كنند. (فرهيخته، ذيل واژه). حق كاپيتولاسين در ايران در دورهي صفويه و زنديه به كشورهاي خارجي اعطا ميشده است، (چلونگر، ص 55)، امّا به طور رسمي اين امتياز اولين بار در معاهدهي تركمنچاي در سال 1203 ه. ش در زمان فتحعليشاه قاجار به روسيه داده شد. امتياز كاپيتولاسيون در ايران كمكم از انحصار دولت روسيه خارج شد و بسياري از دولتهاي ديگر نيز با استفاده از اصل كاملـﺔ الوداد صاحب اين حق شدند. از جمله اين كشورها اسپانيا، فرانسه، آمريكا، انگليس، آلمان، ايتاليا و چند كشور ديگر بودند. (روزها و رويدادها، ص 111). حق قضاوت كنسولي روسيه در ايران پس از سقوط سلطنت تزارها و روي كار آمدن حكومت سوسياليستي در جريان انقلاب اكتبر 1917 م به همراه كليه امتيازات ديگري كه روسها از ايران گرفته بودند، لغو شد. (اسدالهي، ص 37). پس از لغو قرارداد كاپيتولاسيون بين ايران و روسيه، قرارداد كاپيتولاسيون تعدادي از كشورهاي ديگر نيز لغو شد. امّا كشورهاي غربي همچنان به اين امتياز پايبند بودند و سرانجام مجلس ملي در سال 1306 ه. ش الغاء كاپيتولاسيون را اعلام كرد و به همهي دولي كه از اين حق استفاده ميكردند يك سال وقت داد كه در قراردادهاي خود تجديدنظر كنند. (روزها و رويدادها، ص 112). در دوره’ محمّدرضا پهلوي به دليل حضور مستشاران نظامي آمريكايي در ايران كه در استخدام دولت بودند، دولت آمريكا مسئله وضعيت حقوقي نيروهاي خود در ايران را مورد مذاكره قرار داد و تحت فشار آمريكا، رژيم پهلوي كه الغاي كاپيتولاسيون را نمونهي «ميهنپرستي» وانمود ميكردند به احياي مجدد آن مبادرت نمود. (روحاني، ص 1005). مطابق اين قرارداد كه ساعت 12 شب روز سهشنبه 3 مرداد 1343 در مجلس سنا و تنها با حضور 26 نفر از 60 سناتور و نخستوزير و هيأت دولت و معاون وزارت امور خارجه به تصويب رسيد. (هوشنگ مهدوي، ص 309)، «كليه افراد ارتش آمريكا و وابستگان آنان كه در ايران اقامت داشتند، در برابر قوانين ايران از مصونيت كامل ديپلوماتيك برخوردار شدند. اين قانون آمريكايياني را كه به عنوان مستشار نظامي در ايران مقيم بودند، از شمول قوانين معاف ميكرد. كارمندان نظامي آمريكايي در صورتي كه در ايران مرتكب جرمي ميشدند، دادگاههاي ايران حق بازخواست از آنان را نداشتند». (بيل، ص 218). اين قانون در 21 مهرماه 1343 به تصويب نهايي مجلس شوراي ملي رسيد. (هوشنگ مهدوي، 313)</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید </ins>به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">موضوع كاپيتولاسيون از مردم مخفي نگه داشته شد. حتي مذاكرات مجلس شوراي ملي را به بهانهي «نقص فني چاپخانه» منتشر نكردند. امّا ماه هميشه پشت ابر نميماند. به هر حال خبر تصويب كاپيتولاسيون بعد از چند روز همهجا شايع شد و حساسيت زيادي را در بين مردم ايجاد كرد، چراكه در مقايسه با قرارداد تركمانچاي كاپيتولاسيون آنكه پس از شكست ايران در جنگ با روسيه به ايران تحميل شده بود، كاپيتولاسيون داده شده به آمريكا، در زمان صلح و از جانب يك كشور به ظاهر دوست و متحد ايران تحميل ميشد. (هوشنگ مهدوي، 317). امام خميني (ره) به سرعت موضعگيري كرد و در نطق 4 آبان 1343 فرياد همهگيري را سر داد: «عظمت ايران از بين رفت، استقلال از دست رفت، عزت ما پايكوب شد. مگر ما مستعمره هستيم؟ مگر ايران در اشغال آمريكاست؟» (هوشنگ مهدوي، 318). سخنراني امام (ره) درباره كاپيتولاسيون بيسيار مفصل بود. مهمتر اينكه ايشان همچنين طي اعلاميهاي كاپيتولاسيون را مخالف اسلام و قانون اعلام كردند: «اكنون من اعلام ميكنم كه اين رأي ننگين مجلسين مخالف اسلام و قرآن است و قانونيت ندارد». (روزها و رويدادها، 112). هنوز چند روزي از ايرادم اين سخنراني و انتشار اعلاميه نگذشته بود كه رژيم </del>شاه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دست به تبعيد حضرت امام (ره) زد. پيام فوري اين رويدادها قتل حسنعلي منصور در 6 بهمن 1343 و سوءقصد نافرجام به جان </del>شاه <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در كاخ مرمر در 21 فروردين 1344 بود و پيامد درازمدت آن انقلاب توفندهاي بود كه رژيم پهلوي را در هم كوبيد. (هوشنگ مهدوي، 318). سرانجام با پيروزي انقلاب، به پيشنهاد هيأت وزيران و تصويب شوراي انقلاب در تاريخ 23 ارديبهشت 1358 حق كاپيتولاسيون و امتيازات و ملحقات آن براي هميشه و به طور نهايي لغو شد. (روزها و رويدادها، 113).</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ترکمانچای]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[فتحعلی </ins>شاه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قاجار]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[محمدرضا </ins>شاه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پهلوی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''منابع'''</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- آقابخشي، علي </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مينو افشاريرادم، فرهنگ علوم سياسي، تهران، مركز اطلاعات </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مدارك علمي ايران، 1375</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ارتباطات اسلامی]، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1401)، درآمدی بر دانشنامه [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، [https://alhodapub.com/ موسسه فرهنگی هنری </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انتشارات بین المللی الهدی].</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- اسدالهي، مسعود، احياي كاپيتولاسيون و پيامدهاي آن، تهران، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامي، 1373</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">خیراله خیری اصل</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- بيل، جيمز، شير و عقاب</del>: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روابط بدفرجام ايران و آمريكا، ترجمه فروزنده برليان، تهران، نشر فاخته، 1371</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده</ins>:انقلاب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلامی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- چلونگر، محمّدعلي، كاپيتولاسيون در تاريخ ايران، تهران، نشر مركز، 1382</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- روحاني، حميد، نهمضت امام خميني، ج 1، تهران، مركز اسناد </del>انقلاب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلامي، 1381</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- روزها و رويدادها، قم، نشر پيام مهدي (عج)، 1378</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- فرهيخته، شمسالدين، فرهنگ فرهيخته، تهران، انتشارات زرين، 1377</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- هوشنگ مهدوي، عبدالرضا، سياست خارجي ايران در دوران پهلوي، تهران، نشر البرز، 1374</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-14112:rev-14149:php=table -->
</table>Setayeshhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%83%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86&diff=14112&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «كاپيتولاسيون خيراله خيري اصل كاپيتولاسيون (Capitulation) از كلمه لاتين «كاپيتولر» به معناي فصلبندي و طبقهبندي مطالب با معناي مجازي داده شده به كليه كنوانسيونها و قراردادها، همچنين با به كارگيري در مورد قراردادهاي متاركه جنگ بين مسلمين و كفا...» ایجاد کرد2026-07-27T08:08:35Z<p>صفحهای تازه حاوی «كاپيتولاسيون خيراله خيري اصل كاپيتولاسيون (Capitulation) از كلمه لاتين «كاپيتولر» به معناي فصلبندي و طبقهبندي مطالب با معناي مجازي داده شده به كليه كنوانسيونها و قراردادها، همچنين با به كارگيري در مورد قراردادهاي متاركه جنگ بين مسلمين و كفا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>كاپيتولاسيون<br />
<br />
خيراله خيري اصل<br />
<br />
كاپيتولاسيون (Capitulation) از كلمه لاتين «كاپيتولر» به معناي فصلبندي و طبقهبندي مطالب با معناي مجازي داده شده به كليه كنوانسيونها و قراردادها، همچنين با به كارگيري در مورد قراردادهاي متاركه جنگ بين مسلمين و كفار (فرهيخته، ذيل واژه) و نيز به معناي شرط گذاشتن و سازش و تسليم است. (آشوري، ذيل واژه). در فرهنگ سياسي كاپيتولاسيون به وضع ناشي از قراردادهايي كه دولتهاي قدرتمند و استعمارگر، به ويژه در قرن نوزدهم ميلادي، به دولتهاي ضعيف تحميل ميكردند، گفته ميشود. (آقابخشي، ذيل واژه). به موجب قراردادهاي مزبور موافقت ميشود كه اتباع بيگانه مملكتي در قلمرود آمريت كشور پذيرنده در مسائل مربوط به امور حقوقي، تجاري، و مسائل مربوط به امور كيفري، قوانين و مقررات مملكت خودشان را براي اتباغ خود اعمال كنند. (فرهيخته، ذيل واژه). حق كاپيتولاسين در ايران در دورهي صفويه و زنديه به كشورهاي خارجي اعطا ميشده است، (چلونگر، ص 55)، امّا به طور رسمي اين امتياز اولين بار در معاهدهي تركمنچاي در سال 1203 ه. ش در زمان فتحعليشاه قاجار به روسيه داده شد. امتياز كاپيتولاسيون در ايران كمكم از انحصار دولت روسيه خارج شد و بسياري از دولتهاي ديگر نيز با استفاده از اصل كاملـﺔ الوداد صاحب اين حق شدند. از جمله اين كشورها اسپانيا، فرانسه، آمريكا، انگليس، آلمان، ايتاليا و چند كشور ديگر بودند. (روزها و رويدادها، ص 111). حق قضاوت كنسولي روسيه در ايران پس از سقوط سلطنت تزارها و روي كار آمدن حكومت سوسياليستي در جريان انقلاب اكتبر 1917 م به همراه كليه امتيازات ديگري كه روسها از ايران گرفته بودند، لغو شد. (اسدالهي، ص 37). پس از لغو قرارداد كاپيتولاسيون بين ايران و روسيه، قرارداد كاپيتولاسيون تعدادي از كشورهاي ديگر نيز لغو شد. امّا كشورهاي غربي همچنان به اين امتياز پايبند بودند و سرانجام مجلس ملي در سال 1306 ه. ش الغاء كاپيتولاسيون را اعلام كرد و به همهي دولي كه از اين حق استفاده ميكردند يك سال وقت داد كه در قراردادهاي خود تجديدنظر كنند. (روزها و رويدادها، ص 112). در دوره’ محمّدرضا پهلوي به دليل حضور مستشاران نظامي آمريكايي در ايران كه در استخدام دولت بودند، دولت آمريكا مسئله وضعيت حقوقي نيروهاي خود در ايران را مورد مذاكره قرار داد و تحت فشار آمريكا، رژيم پهلوي كه الغاي كاپيتولاسيون را نمونهي «ميهنپرستي» وانمود ميكردند به احياي مجدد آن مبادرت نمود. (روحاني، ص 1005). مطابق اين قرارداد كه ساعت 12 شب روز سهشنبه 3 مرداد 1343 در مجلس سنا و تنها با حضور 26 نفر از 60 سناتور و نخستوزير و هيأت دولت و معاون وزارت امور خارجه به تصويب رسيد. (هوشنگ مهدوي، ص 309)، «كليه افراد ارتش آمريكا و وابستگان آنان كه در ايران اقامت داشتند، در برابر قوانين ايران از مصونيت كامل ديپلوماتيك برخوردار شدند. اين قانون آمريكايياني را كه به عنوان مستشار نظامي در ايران مقيم بودند، از شمول قوانين معاف ميكرد. كارمندان نظامي آمريكايي در صورتي كه در ايران مرتكب جرمي ميشدند، دادگاههاي ايران حق بازخواست از آنان را نداشتند». (بيل، ص 218). اين قانون در 21 مهرماه 1343 به تصويب نهايي مجلس شوراي ملي رسيد. (هوشنگ مهدوي، 313)<br />
<br />
موضوع كاپيتولاسيون از مردم مخفي نگه داشته شد. حتي مذاكرات مجلس شوراي ملي را به بهانهي «نقص فني چاپخانه» منتشر نكردند. امّا ماه هميشه پشت ابر نميماند. به هر حال خبر تصويب كاپيتولاسيون بعد از چند روز همهجا شايع شد و حساسيت زيادي را در بين مردم ايجاد كرد، چراكه در مقايسه با قرارداد تركمانچاي كاپيتولاسيون آنكه پس از شكست ايران در جنگ با روسيه به ايران تحميل شده بود، كاپيتولاسيون داده شده به آمريكا، در زمان صلح و از جانب يك كشور به ظاهر دوست و متحد ايران تحميل ميشد. (هوشنگ مهدوي، 317). امام خميني (ره) به سرعت موضعگيري كرد و در نطق 4 آبان 1343 فرياد همهگيري را سر داد: «عظمت ايران از بين رفت، استقلال از دست رفت، عزت ما پايكوب شد. مگر ما مستعمره هستيم؟ مگر ايران در اشغال آمريكاست؟» (هوشنگ مهدوي، 318). سخنراني امام (ره) درباره كاپيتولاسيون بيسيار مفصل بود. مهمتر اينكه ايشان همچنين طي اعلاميهاي كاپيتولاسيون را مخالف اسلام و قانون اعلام كردند: «اكنون من اعلام ميكنم كه اين رأي ننگين مجلسين مخالف اسلام و قرآن است و قانونيت ندارد». (روزها و رويدادها، 112). هنوز چند روزي از ايرادم اين سخنراني و انتشار اعلاميه نگذشته بود كه رژيم شاه دست به تبعيد حضرت امام (ره) زد. پيام فوري اين رويدادها قتل حسنعلي منصور در 6 بهمن 1343 و سوءقصد نافرجام به جان شاه در كاخ مرمر در 21 فروردين 1344 بود و پيامد درازمدت آن انقلاب توفندهاي بود كه رژيم پهلوي را در هم كوبيد. (هوشنگ مهدوي، 318). سرانجام با پيروزي انقلاب، به پيشنهاد هيأت وزيران و تصويب شوراي انقلاب در تاريخ 23 ارديبهشت 1358 حق كاپيتولاسيون و امتيازات و ملحقات آن براي هميشه و به طور نهايي لغو شد. (روزها و رويدادها، 113).<br />
<br />
'''منابع'''<br />
<br />
- آقابخشي، علي و مينو افشاريرادم، فرهنگ علوم سياسي، تهران، مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران، 1375<br />
<br />
- اسدالهي، مسعود، احياي كاپيتولاسيون و پيامدهاي آن، تهران، مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامي، 1373<br />
<br />
- بيل، جيمز، شير و عقاب: روابط بدفرجام ايران و آمريكا، ترجمه فروزنده برليان، تهران، نشر فاخته، 1371<br />
<br />
- چلونگر، محمّدعلي، كاپيتولاسيون در تاريخ ايران، تهران، نشر مركز، 1382<br />
<br />
- روحاني، حميد، نهمضت امام خميني، ج 1، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1381<br />
<br />
- روزها و رويدادها، قم، نشر پيام مهدي (عج)، 1378<br />
<br />
- فرهيخته، شمسالدين، فرهنگ فرهيخته، تهران، انتشارات زرين، 1377<br />
<br />
- هوشنگ مهدوي، عبدالرضا، سياست خارجي ايران در دوران پهلوي، تهران، نشر البرز، 1374</div>Samei