مانوی، دین - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Karimian در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۷

2025-05-12T16:07:04Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۷
خط ۲۷:		خط ۲۷:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	نامعلوم		نامعلوم
	[[~~index.php?title=~~رده:ادیان و مذاهب]]		[[رده:ادیان و مذاهب]]
	[[~~index.php?title=~~رده:ادیان]]		[[رده:ادیان]]

Samei در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۰۲

2025-05-12T06:02:16Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۰۲
خط ۲:		خط ۲:
	'''مانوی، دین،''' نظامی اعتقادی و آئینی مبتنی بر ثنویت نور و ظلمت، که [[مانی]]<sup>*</sup> مؤسس آن بود. جهان‌شناسی [[مانوی، دین\|مانوی]] شدیداً صبغه گنوسی داشت. بنا بر اسطوره آفرینش [[مانوی، دین\|مانوی]]، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهی «زُروان» یا «پدربزرگی» یا «پدرروشنی»، در بالا و جدای از قلمرو ظلمت قرار داشت که در پائین بود و اهریمن بر آن فرمان می‌راند. اما اهریمن به قلمرو نور حمله برد و بخشی از آن را بلعید و به این ترتیب نور با ظلمت درآمیخت؛ این آمیختگی سرآغاز زنجیره‌ای از آفرینش‌های پی در پی بود. پدر روشنی ایزدان متعدد را به زندگی فرا خواند؛ عالم را از پیکر دیوان به صورت کنونی آفرید، و چرخی آسمانی برای پالایش تدریجی نور و جدایی آن از ظلمت ایجاد کرد تا فرآیند بازگشت نور به منشاء خود میسر شود<ref> اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 55 به بعد.</ref><ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-90.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 37-44.</ref><ref>Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595</ref><ref>Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26</ref><ref>Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11</ref><ref>Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73</ref>. بر این مبنا، عالم مادی ماهیتی پلید و ظلمانی دارد و زندانی است که پاره‌های نور در همه اجزای آن و به‌ویژه به صورت روح در پیکر انسانی، اسیرند. نجات هر فرد در رسیدن به معرفت به این حقیقت، و سپس تلاش برای رهایی از طریق پیروی از آئین مانوی است.		'''مانوی، دین،''' نظامی اعتقادی و آئینی مبتنی بر ثنویت نور و ظلمت، که [[مانی]]<sup>*</sup> مؤسس آن بود. جهان‌شناسی [[مانوی، دین\|مانوی]] شدیداً صبغه گنوسی داشت. بنا بر اسطوره آفرینش [[مانوی، دین\|مانوی]]، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهی «زُروان» یا «پدربزرگی» یا «پدرروشنی»، در بالا و جدای از قلمرو ظلمت قرار داشت که در پائین بود و اهریمن بر آن فرمان می‌راند. اما اهریمن به قلمرو نور حمله برد و بخشی از آن را بلعید و به این ترتیب نور با ظلمت درآمیخت؛ این آمیختگی سرآغاز زنجیره‌ای از آفرینش‌های پی در پی بود. پدر روشنی ایزدان متعدد را به زندگی فرا خواند؛ عالم را از پیکر دیوان به صورت کنونی آفرید، و چرخی آسمانی برای پالایش تدریجی نور و جدایی آن از ظلمت ایجاد کرد تا فرآیند بازگشت نور به منشاء خود میسر شود<ref> اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 55 به بعد.</ref><ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-90.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 37-44.</ref><ref>Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595</ref><ref>Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26</ref><ref>Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11</ref><ref>Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73</ref>. بر این مبنا، عالم مادی ماهیتی پلید و ظلمانی دارد و زندانی است که پاره‌های نور در همه اجزای آن و به‌ویژه به صورت روح در پیکر انسانی، اسیرند. نجات هر فرد در رسیدن به معرفت به این حقیقت، و سپس تلاش برای رهایی از طریق پیروی از آئین مانوی است.

	پیروان این دین به دو گروه نیوشاگان (شنوندگان) که مردمان عادی بودند، و برگزیدگان که پنج طبقه آموزگاران و روحانیان را تشکیل می‌دادند، تقسیم می‌شدند. نیوشاگان موظف به خواندن نماز، روزه گرفتن در ایامی خاص، رعایت پرهیزهای اخلاقی و خوراکی (نخوردن گوشت)، ترک گناه، اعتراف و توبه، شرکت در آئین‌های جمعی و نیز کمک به برگزیدگان بودند و در این صورت امید آن داشتند که در زندگی بعدی خود یکی از برگزیدگان باشند (مانویان به تناسخ اعتقاد داشتند.). برگزیدگان مانوی علاوه بر این‌ها، پرهیزهای دشوارتری چون عدم ازدواج، اجتناب از هرگونه تلاش برای تهیه غذا، دوری از رفاه مادی و روزه‌های مکرر را رعایت می‌کردند و امیدوار بودند که پس از مرگ، روح یا نور اسیر در بدنشان رها شده و به بهشت نور بپیوندد<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 92.</ref><ref>وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 42-46.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 51-54.</ref><ref>Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, PP. 581-583, 598-600</ref><ref>اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 74-75.</ref><ref>Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 12-13</ref><ref>Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 96-99		پیروان این دین به دو گروه نیوشاگان (شنوندگان) که مردمان عادی بودند، و برگزیدگان که پنج طبقه آموزگاران و روحانیان را تشکیل می‌دادند، تقسیم می‌شدند. نیوشاگان موظف به خواندن نماز، روزه گرفتن در ایامی خاص، رعایت پرهیزهای اخلاقی و خوراکی (نخوردن گوشت)، ترک گناه، اعتراف و توبه، شرکت در آئین‌های جمعی و نیز کمک به برگزیدگان بودند و در این صورت امید آن داشتند که در زندگی بعدی خود یکی از برگزیدگان باشند (مانویان به تناسخ اعتقاد داشتند.). برگزیدگان مانوی علاوه بر این‌ها، پرهیزهای دشوارتری چون عدم ازدواج، اجتناب از هرگونه تلاش برای تهیه غذا، دوری از رفاه مادی و روزه‌های مکرر را رعایت می‌کردند و امیدوار بودند که پس از مرگ، روح یا نور اسیر در بدنشان رها شده و به [[بهشت]] نور بپیوندد<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 92.</ref><ref>وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 42-46.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 51-54.</ref><ref>Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, PP. 581-583, 598-600</ref><ref>اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 74-75.</ref><ref>Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 12-13</ref><ref>Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 96-99

	</ref>.		</ref>.

	در معادشناسی مانوی در پایان کار جهان، آنگاه که همه ذرات نور به منشاء خود بازگردند، پس از دوره کوتاهی که در آن دین مانوی به پیروزی می‌رسد و عیسی ظهور می‌کند و بر تخت می‌نشیند، ایزدان نگهدارنده آسمان‌ها و زمین آن‌ها را رها می‌کنند تا در هم بریزند و در این حال، آتشی ایجاد می‌شود که 1468 سال به طول می‌انجامد و همه چیز را می‌سوزاند تا آخرین پاره‌های نور نیز رها شوند. آن‌گاه دیوان، اهریمن و ماده در قعر چاهی که سر آن با سنگ عظیمی پوشانده می‌شود، زندانی می‌شوند و کیهان به وضعیت پیش از آمیختگی خود باز می‌گردد<ref> بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 90-91.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 46-47.</ref><ref>Asmussen. Ibid. P. 605; Greenlees, D. '''''The Gospel of Prophet Mani'''''. Madras, The Philosophical Publishing House, 1956, PP. 137-140</ref>.		در معادشناسی مانوی در پایان کار جهان، آنگاه که همه ذرات نور به منشاء خود بازگردند، پس از دوره کوتاهی که در آن دین مانوی به پیروزی می‌رسد و [[عیسی (ع)\|عیسی]] ظهور می‌کند و بر تخت می‌نشیند، ایزدان نگهدارنده آسمان‌ها و زمین آن‌ها را رها می‌کنند تا در هم بریزند و در این حال، آتشی ایجاد می‌شود که 1468 سال به طول می‌انجامد و همه چیز را می‌سوزاند تا آخرین پاره‌های نور نیز رها شوند. آن‌گاه دیوان، اهریمن و ماده در قعر چاهی که سر آن با سنگ عظیمی پوشانده می‌شود، زندانی می‌شوند و کیهان به وضعیت پیش از آمیختگی خود باز می‌گردد<ref> بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 90-91.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 46-47.</ref><ref>Asmussen. Ibid. P. 605; Greenlees, D. '''''The Gospel of Prophet Mani'''''. Madras, The Philosophical Publishing House, 1956, PP. 137-140</ref>.

	پس از مرگ مانی، با تعقیب و آزار مانویان در ~~ایران،~~ پیروان این دین به تدریج به سوی شرق و غرب کوچیدند.حاصل این مهاجرت، انتشار این دین در شرق تا ترکستان و ~~چین،~~ و در غرب تا آفریقا و اروپا بود، چنانکه سده 4 م را «سده مانوی غرب» نامیده‌اند. اما این دین از یک سو به سبب ماهیت اعتقادی و پرهیزهای خاص خود، و از سوی دیگر به سبب مخالفت حاکمان و رهبران ادیان دیگر با آن رو به افول نهاد و در غرب پس از سده 6 م و در شرق پس از سده 8 م از میان رفت<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 83-84.</ref><ref>وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 46-48.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 17-20.</ref><ref>Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 117-134</ref><ref>Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 592-594</ref>.		پس از مرگ مانی، با تعقیب و آزار مانویان در [[کشور ایران\|ایران]]، پیروان این دین به تدریج به سوی شرق و غرب کوچیدند.حاصل این مهاجرت، انتشار این دین در شرق تا ترکستان و [https://dmelal.ir/index.php?title=%DA%86%DB%8C%D9%86 چین]، و در غرب تا آفریقا و اروپا بود، چنانکه سده 4 م را «سده مانوی غرب» نامیده‌اند. اما این دین از یک سو به سبب ماهیت اعتقادی و پرهیزهای خاص خود، و از سوی دیگر به سبب مخالفت حاکمان و رهبران ادیان دیگر با آن رو به افول نهاد و در غرب پس از سده 6 م و در شرق پس از سده 8 م از میان رفت<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 83-84.</ref><ref>وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 46-48.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 17-20.</ref><ref>Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 117-134</ref><ref>Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 592-594</ref>.

	~~(← زُروانی، آئین)~~

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==
خط ۱۹:		خط ۱۷:
	* [[دین یهودی]]		* [[دین یهودی]]
	* [[زرتشتی، دین]]		* [[زرتشتی، دین]]
			* [[زُروانی، آئین]]

	== '''مآخذ''' ==		== '''مآخذ''' ==
خط ۲۸:		خط ۲۷:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	نامعلوم		نامعلوم
	[[رده:ادیان و مذاهب]]		[[index.php?title=رده:ادیان و مذاهب]]
	[[رده:ادیان]]		[[index.php?title=رده:ادیان]]

Karimian در ‏۱۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۴۰

2025-05-11T21:40:35Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۴۰
خط ۱:		خط ۱:
	[[پرونده:تصویری-نقاشی-شده-از-مانی.jpg\|بندانگشتی\|تصویر مانی، پیامبر آیین مانوی، برگرفته از سایت ایران همسفر، قابل بازیابی از [https://iranhamsafar.com/culture-and-history/18515/ https://iranhamsafar.com]]]		[[پرونده:تصویری-نقاشی-شده-از-مانی.jpg\|بندانگشتی\|تصویر مانی، پیامبر آیین مانوی، برگرفته از سایت ایران همسفر، قابل بازیابی از [https://iranhamsafar.com/culture-and-history/18515/ https://iranhamsafar.com]]]
	'''مانوی، دین،''' نظامی اعتقادی و آئینی مبتنی بر ثنویت نور و ظلمت، که [[مانی]]<sup>*</sup> مؤسس آن بود. جهان‌شناسی [[مانوی، دین\|مانوی]] شدیداً صبغه گنوسی داشت. بنا بر اسطوره آفرینش [[مانوی، دین\|مانوی]]، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهی «زُروان» یا «پدربزرگی» یا «پدرروشنی»، در بالا و جدای از قلمرو ظلمت قرار داشت که در پائین بود و اهریمن بر آن فرمان می‌راند. اما اهریمن به قلمرو نور حمله برد و بخشی از آن را بلعید و به این ترتیب نور با ظلمت درآمیخت؛ این آمیختگی سرآغاز زنجیره‌ای از آفرینش‌های پی در پی بود. پدر روشنی ایزدان متعدد را به زندگی فرا خواند؛ عالم را از پیکر دیوان به صورت کنونی آفرید، و چرخی آسمانی برای پالایش تدریجی نور و جدایی آن از ظلمت ایجاد کرد تا فرآیند بازگشت نور به منشاء خود میسر شود<ref> اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 55 به ~~بعد؛~~ بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-~~90؛~~ تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 37-~~44؛~~		'''مانوی، دین،''' نظامی اعتقادی و آئینی مبتنی بر ثنویت نور و ظلمت، که [[مانی]]<sup>*</sup> مؤسس آن بود. جهان‌شناسی [[مانوی، دین\|مانوی]] شدیداً صبغه گنوسی داشت. بنا بر اسطوره آفرینش [[مانوی، دین\|مانوی]]، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهی «زُروان» یا «پدربزرگی» یا «پدرروشنی»، در بالا و جدای از قلمرو ظلمت قرار داشت که در پائین بود و اهریمن بر آن فرمان می‌راند. اما اهریمن به قلمرو نور حمله برد و بخشی از آن را بلعید و به این ترتیب نور با ظلمت درآمیخت؛ این آمیختگی سرآغاز زنجیره‌ای از آفرینش‌های پی در پی بود. پدر روشنی ایزدان متعدد را به زندگی فرا خواند؛ عالم را از پیکر دیوان به صورت کنونی آفرید، و چرخی آسمانی برای پالایش تدریجی نور و جدایی آن از ظلمت ایجاد کرد تا فرآیند بازگشت نور به منشاء خود میسر شود<ref> اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 55 به بعد.</ref><ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-90.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 37-44.</ref><ref>Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595</ref><ref>Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26</ref><ref>Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11</ref><ref>Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73</ref>. بر این مبنا، عالم مادی ماهیتی پلید و ظلمانی دارد و زندانی است که پاره‌های نور در همه اجزای آن و به‌ویژه به صورت روح در پیکر انسانی، اسیرند. نجات هر فرد در رسیدن به معرفت به این حقیقت، و سپس تلاش برای رهایی از طریق پیروی از آئین مانوی است.

	Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. ~~595; Gnoli~~, G. ~~«Manichaeism»,~~ '''''~~The Encyclopedia of Religion~~'''''. ~~ed., Mirca Eliade, New York~~: ~~Macmillan, 1987, Vol~~. ~~IX, P. 26;~~ Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-~~11;~~ Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73;</ref>. بر این مبنا، عالم مادی ماهیتی پلید و ظلمانی دارد و زندانی است که پاره‌های نور در همه اجزای آن و به‌ویژه به صورت روح در پیکر انسانی، اسیرند. نجات هر فرد در رسیدن به معرفت به این حقیقت، و سپس تلاش برای رهایی از طریق پیروی از آئین مانوی است.		پیروان این دین به دو گروه نیوشاگان (شنوندگان) که مردمان عادی بودند، و برگزیدگان که پنج طبقه آموزگاران و روحانیان را تشکیل می‌دادند، تقسیم می‌شدند. نیوشاگان موظف به خواندن نماز، روزه گرفتن در ایامی خاص، رعایت پرهیزهای اخلاقی و خوراکی (نخوردن گوشت)، ترک گناه، اعتراف و توبه، شرکت در آئین‌های جمعی و نیز کمک به برگزیدگان بودند و در این صورت امید آن داشتند که در زندگی بعدی خود یکی از برگزیدگان باشند (مانویان به تناسخ اعتقاد داشتند.). برگزیدگان مانوی علاوه بر این‌ها، پرهیزهای دشوارتری چون عدم ازدواج، اجتناب از هرگونه تلاش برای تهیه غذا، دوری از رفاه مادی و روزه‌های مکرر را رعایت می‌کردند و امیدوار بودند که پس از مرگ، روح یا نور اسیر در بدنشان رها شده و به بهشت نور بپیوندد<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 92.</ref><ref>وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 42-46.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 51-54.</ref><ref>Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, PP. 581-583, 598-600</ref><ref>اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 74-75.</ref><ref>Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 12-13</ref><ref>Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 96-99

	پیروان این دین به دو گروه نیوشاگان (شنوندگان) که مردمان عادی بودند، و برگزیدگان که پنج طبقه آموزگاران و روحانیان را تشکیل می‌دادند، تقسیم می‌شدند. نیوشاگان موظف به خواندن نماز، روزه گرفتن در ایامی خاص، رعایت پرهیزهای اخلاقی و خوراکی (نخوردن گوشت)، ترک گناه، اعتراف و توبه، شرکت در آئین‌های جمعی و نیز کمک به برگزیدگان بودند و در این صورت امید آن داشتند که در زندگی بعدی خود یکی از برگزیدگان باشند (مانویان به تناسخ اعتقاد داشتند.). برگزیدگان مانوی علاوه بر این‌ها، پرهیزهای دشوارتری چون عدم ازدواج، اجتناب از هرگونه تلاش برای تهیه غذا، دوری از رفاه مادی و روزه‌های مکرر را رعایت می‌کردند و امیدوار بودند که پس از مرگ، روح یا نور اسیر در بدنشان رها شده و به بهشت نور بپیوندد<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 92؛ وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 42-46؛ تقی‌زاده. ص 51-54؛ اسماعیل‌پور. همان. ~~ص 74-75؛~~		</ref>.

	~~Asmussen~~. ~~Ibid~~. PP. ~~581~~-~~583, 598~~-~~600; Jackson~~. Ibid. PP. ~~12-13~~; ~~Widengren~~. ~~Ibid~~. PP. 96-~~99.~~</ref>.		در معادشناسی مانوی در پایان کار جهان، آنگاه که همه ذرات نور به منشاء خود بازگردند، پس از دوره کوتاهی که در آن دین مانوی به پیروزی می‌رسد و عیسی ظهور می‌کند و بر تخت می‌نشیند، ایزدان نگهدارنده آسمان‌ها و زمین آن‌ها را رها می‌کنند تا در هم بریزند و در این حال، آتشی ایجاد می‌شود که 1468 سال به طول می‌انجامد و همه چیز را می‌سوزاند تا آخرین پاره‌های نور نیز رها شوند. آن‌گاه دیوان، اهریمن و ماده در قعر چاهی که سر آن با سنگ عظیمی پوشانده می‌شود، زندانی می‌شوند و کیهان به وضعیت پیش از آمیختگی خود باز می‌گردد<ref> بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 90-91.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 46-47.</ref><ref>Asmussen. Ibid. P. 605; Greenlees, D. '''''The Gospel of Prophet Mani'''''. Madras, The Philosophical Publishing House, 1956, PP. 137-140</ref>.

	در معادشناسی مانوی در پایان کار جهان، آنگاه که همه ذرات نور به منشاء خود بازگردند، پس از دوره کوتاهی که در آن دین مانوی به پیروزی می‌رسد و عیسی ظهور می‌کند و بر تخت می‌نشیند، ایزدان نگهدارنده آسمان‌ها و زمین آن‌ها را رها می‌کنند تا در هم بریزند و در این حال، آتشی ایجاد می‌شود که 1468 سال به طول می‌انجامد و همه چیز را می‌سوزاند تا آخرین پاره‌های نور نیز رها شوند. آن‌گاه دیوان، اهریمن و ماده در قعر چاهی که سر آن با سنگ عظیمی پوشانده می‌شود، زندانی می‌شوند و کیهان به وضعیت پیش از آمیختگی خود باز می‌گردد<ref> بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 90-91؛ تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 46-47؛		پس از مرگ مانی، با تعقیب و آزار مانویان در ایران، پیروان این دین به تدریج به سوی شرق و غرب کوچیدند.حاصل این مهاجرت، انتشار این دین در شرق تا ترکستان و چین، و در غرب تا آفریقا و اروپا بود، چنانکه سده 4 م را «سده مانوی غرب» نامیده‌اند. اما این دین از یک سو به سبب ماهیت اعتقادی و پرهیزهای خاص خود، و از سوی دیگر به سبب مخالفت حاکمان و رهبران ادیان دیگر با آن رو به افول نهاد و در غرب پس از سده 6 م و در شرق پس از سده 8 م از میان رفت<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 83-84.</ref><ref>وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 46-48.</ref><ref>تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 17-20.</ref><ref>Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 117-134</ref><ref>Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 592-594</ref>.

	~~Asmussen. Ibid. P. 605; Greenlees, D. '''''The Gospel of Prophet Mani'''''. Madras, The Philosophical Publishing House, 1956, PP. 137-140.</ref>.~~

	پس از مرگ مانی، با تعقیب و آزار مانویان در ایران، پیروان این دین به تدریج به سوی شرق و غرب کوچیدند.حاصل این مهاجرت، انتشار این دین در شرق تا ترکستان و چین، و در غرب تا آفریقا و اروپا بود، چنانکه سده 4 م را «سده مانوی غرب» نامیده‌اند. اما این دین از یک سو به سبب ماهیت اعتقادی و پرهیزهای خاص خود، و از سوی دیگر به سبب مخالفت حاکمان و رهبران ادیان دیگر با آن رو به افول نهاد و در غرب پس از سده 6 م و در شرق پس از سده 8 م از میان رفت<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 83-~~84؛~~ وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 46-~~48؛~~ تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 17-~~20؛~~

	Widengren. ~~Ibid~~. PP. 117-134; Asmussen. ~~Ibid~~. PP. 592-594.</ref>.

	(← زُروانی، آئین)		(← زُروانی، آئین)

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==
	[[مانی]]
			* [[مانی]]
			* [[مسیحی، دین]]
			* [[مندائی، دین]]
			* [[دین یهودی]]
			* [[زرتشتی، دین]]

	== '''مآخذ''' ==		== '''مآخذ''' ==
خط ۲۶:		خط ۲۵:
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

			== نویسنده مقاله ==
			نامعلوم
	[[رده:ادیان و مذاهب]]		[[رده:ادیان و مذاهب]]
	[[رده:ادیان]]		[[رده:ادیان]]

Karimian در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۳۱

2025-05-07T21:31:28Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۳۱
خط ۱:		خط ۱:
	'''مانوی، دین،''' نظامی اعتقادی و آئینی مبتنی بر ثنویت نور و ظلمت، که [[مانی]]<sup>*</sup> مؤسس آن بود. جهان‌شناسی مانوی شدیداً صبغه گنوسی داشت. بنا بر اسطوره آفرینش مانوی، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهی «زُروان» یا «پدربزرگی» یا «پدرروشنی»، در بالا و جدای از قلمرو ظلمت قرار داشت که در پائین بود و اهریمن بر آن فرمان می‌راند. اما اهریمن به قلمرو نور حمله برد و بخشی از آن را بلعید و به این ترتیب نور با ظلمت درآمیخت؛ این آمیختگی سرآغاز زنجیره‌ای از آفرینش‌های پی در پی بود. پدر روشنی ایزدان متعدد را به زندگی فرا خواند؛ عالم را از پیکر دیوان به صورت کنونی آفرید، و چرخی آسمانی برای پالایش تدریجی نور و جدایی آن از ظلمت ایجاد کرد تا فرآیند بازگشت نور به منشاء خود میسر شود<ref> اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 55 به بعد؛ بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-90؛ تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 37-44؛		[[پرونده:تصویری-نقاشی-شده-از-مانی.jpg\|بندانگشتی\|تصویر مانی، پیامبر آیین مانوی، برگرفته از سایت ایران همسفر، قابل بازیابی از [https://iranhamsafar.com/culture-and-history/18515/ https://iranhamsafar.com]]]
			'''مانوی، دین،''' نظامی اعتقادی و آئینی مبتنی بر ثنویت نور و ظلمت، که [[مانی]]<sup>*</sup> مؤسس آن بود. جهان‌شناسی [[مانوی، دین\|مانوی]] شدیداً صبغه گنوسی داشت. بنا بر اسطوره آفرینش [[مانوی، دین\|مانوی]]، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهی «زُروان» یا «پدربزرگی» یا «پدرروشنی»، در بالا و جدای از قلمرو ظلمت قرار داشت که در پائین بود و اهریمن بر آن فرمان می‌راند. اما اهریمن به قلمرو نور حمله برد و بخشی از آن را بلعید و به این ترتیب نور با ظلمت درآمیخت؛ این آمیختگی سرآغاز زنجیره‌ای از آفرینش‌های پی در پی بود. پدر روشنی ایزدان متعدد را به زندگی فرا خواند؛ عالم را از پیکر دیوان به صورت کنونی آفرید، و چرخی آسمانی برای پالایش تدریجی نور و جدایی آن از ظلمت ایجاد کرد تا فرآیند بازگشت نور به منشاء خود میسر شود<ref> اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 55 به بعد؛ بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-90؛ تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 37-44؛

	Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595; Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26; Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11; Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73;</ref>. بر این مبنا، عالم مادی ماهیتی پلید و ظلمانی دارد و زندانی است که پاره‌های نور در همه اجزای آن و به‌ویژه به صورت روح در پیکر انسانی، اسیرند. نجات هر فرد در رسیدن به معرفت به این حقیقت، و سپس تلاش برای رهایی از طریق پیروی از آئین مانوی است.		Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595; Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26; Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11; Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73;</ref>. بر این مبنا، عالم مادی ماهیتی پلید و ظلمانی دارد و زندانی است که پاره‌های نور در همه اجزای آن و به‌ویژه به صورت روح در پیکر انسانی، اسیرند. نجات هر فرد در رسیدن به معرفت به این حقیقت، و سپس تلاش برای رهایی از طریق پیروی از آئین مانوی است.
خط ۱۸:		خط ۱۹:

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==
			[[مانی]]

	== '''مآخذ''' ==		== '''مآخذ''' ==
			<references />

			== منبع اصلی ==
			[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
			[[رده:ادیان و مذاهب]]
			[[رده:ادیان]]

Karimian در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۲۵

2025-05-07T21:25:47Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۲۵
خط ۱:		خط ۱:
	'''مانوی، دین،''' نظامی اعتقادی و آئینی مبتنی بر ثنویت نور و ظلمت، كه [[مانی]]<sup>*</sup> مؤسس آن بود. جهان‌شناسی مانوی شدیداً ~~صبغة~~ گنوسی داشت. بنا بر ~~اسطورة~~ آفرینش مانوی، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهی «زُروان» یا «پدربزرگی» یا «پدرروشنی»، در بالا و جدای از قلمرو ظلمت قرار داشت كه در پائین بود و اهریمن بر آن فرمان می‌راند. اما اهریمن به قلمرو نور حمله برد و بخشی از آن را بلعید و به این ترتیب نور با ظلمت درآمیخت؛ این آمیختگی سرآغاز زنجیره‌ای از آفرینش‌های پی در پی بود. پدر روشنی ایزدان متعدد را به زندگی فرا خواند؛ عالم را از ~~پیكر~~ دیوان به صورت ~~كنونی~~ آفرید، و چرخی آسمانی برای پالایش تدریجی نور و جدایی آن از ظلمت ایجاد ~~كرد~~ تا فرآیند بازگشت نور به منشاء خود میسر شود.<~~sup~~>~~1</sup> بر این مبنا، عالم مادی ماهیتی پلید و ظلمانی دارد و زندانی است كه پاره‌های نور~~ در ~~همة اجزای آن و به‌ویژه~~ به ~~صورت روح در پیكر انسانی، اسیرند~~. ~~نجات هر فرد در رسیدن به معرفت به این حقیقت،~~ و ~~سپس تلاش برای رهایی از طریق پیروی از آئین مانوی است~~.		'''مانوی، دین،''' نظامی اعتقادی و آئینی مبتنی بر ثنویت نور و ظلمت، که [[مانی]]<sup>*</sup> مؤسس آن بود. جهان‌شناسی مانوی شدیداً صبغه گنوسی داشت. بنا بر اسطوره آفرینش مانوی، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهی «زُروان» یا «پدربزرگی» یا «پدرروشنی»، در بالا و جدای از قلمرو ظلمت قرار داشت که در پائین بود و اهریمن بر آن فرمان می‌راند. اما اهریمن به قلمرو نور حمله برد و بخشی از آن را بلعید و به این ترتیب نور با ظلمت درآمیخت؛ این آمیختگی سرآغاز زنجیره‌ای از آفرینش‌های پی در پی بود. پدر روشنی ایزدان متعدد را به زندگی فرا خواند؛ عالم را از پیکر دیوان به صورت کنونی آفرید، و چرخی آسمانی برای پالایش تدریجی نور و جدایی آن از ظلمت ایجاد کرد تا فرآیند بازگشت نور به منشاء خود میسر شود<ref> اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطوره آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فکر روز، 1375، ص 55 به بعد؛ بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-90؛ تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 37-44؛

	~~پیروان~~ این ~~دین به دو گروه نیوشاگان (شنوندگان) كه مردمان عادی بودند،~~ و ~~برگزیدگان كه پنج طبقة آموزگاران~~ و ~~روحانیان را تشكیل می‌دادند، تقسیم می‌شدند. نیوشاگان موظف به خواندن نماز، روزه گرفتن~~ در ~~ایامی خاص، رعایت پرهیزهای اخلاقی و خوراكی (نخوردن گوشت)، ترك گناه، اعتراف~~ و ~~توبه، شركت در آئین‌های جمعی و نیز كمك~~ به ~~برگزیدگان بودند و~~ در ~~این صورت امید آن داشتند كه~~ در ~~زندگی بعدی خود یكی از برگزیدگان باشند (مانویان~~ به ~~تناسخ اعتقاد داشتند.). برگزیدگان مانوی علاوه بر این‌ها، پرهیزهای دشوارتری چون عدم ازدواج، اجتناب از هرگونه~~ تلاش برای ~~تهیة غذا، دوری~~ از ~~رفاه مادی و روزه‌های مكرر را رعایت می‌كردند و امیدوار بودند كه پس~~ از ~~مرگ، روح یا نور اسیر در بدنشان رها شده و به بهشت نور بپیوندد~~.~~<sup>2</sup>~~		Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595; Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26; Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11; Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73;</ref>. بر این مبنا، عالم مادی ماهیتی پلید و ظلمانی دارد و زندانی است که پاره‌های نور در همه اجزای آن و به‌ویژه به صورت روح در پیکر انسانی، اسیرند. نجات هر فرد در رسیدن به معرفت به این حقیقت، و سپس تلاش برای رهایی از طریق پیروی از آئین مانوی است.

	~~در معادشناسی مانوی در پایان كار جهان، آنگاه كه همة ذرات نور به منشاء خود بازگردند، پس از دورة كوتاهی كه در آن~~ دین ~~مانوی~~ به ~~پیروزی می‌رسد~~ و ~~عیسی ظهور می‌كند~~ و ~~بر تخت می‌نشیند، ایزدان نگهدارندة آسمان‌ها~~ و ~~زمین آن‌ها را رها می‌كنند تا~~ در ~~هم بریزند~~ و در این ~~حال، آتشی ایجاد می‌شود كه 1468 سال~~ به ~~طول می‌انجامد~~ و ~~همه چیز~~ را ~~می‌سوزاند تا آخرین پاره‌های~~ نور ~~نیز~~ رها ~~شوند. آن‌گاه دیوان، اهریمن و ماده در قعر چاهی كه سر آن با سنگ عظیمی پوشانده می‌شود، زندانی می‌شوند~~ و ~~كیهان~~ به ~~وضعیت پیش از آمیختگی خود باز می‌گردد.~~<~~sup>3</sup~~>		پیروان این دین به دو گروه نیوشاگان (شنوندگان) که مردمان عادی بودند، و برگزیدگان که پنج طبقه آموزگاران و روحانیان را تشکیل می‌دادند، تقسیم می‌شدند. نیوشاگان موظف به خواندن نماز، روزه گرفتن در ایامی خاص، رعایت پرهیزهای اخلاقی و خوراکی (نخوردن گوشت)، ترک گناه، اعتراف و توبه، شرکت در آئین‌های جمعی و نیز کمک به برگزیدگان بودند و در این صورت امید آن داشتند که در زندگی بعدی خود یکی از برگزیدگان باشند (مانویان به تناسخ اعتقاد داشتند.). برگزیدگان مانوی علاوه بر این‌ها، پرهیزهای دشوارتری چون عدم ازدواج، اجتناب از هرگونه تلاش برای تهیه غذا، دوری از رفاه مادی و روزه‌های مکرر را رعایت می‌کردند و امیدوار بودند که پس از مرگ، روح یا نور اسیر در بدنشان رها شده و به بهشت نور بپیوندد<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 92؛ وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 42-46؛ تقی‌زاده. ص 51-54؛ اسماعیل‌پور. همان. ص 74-75؛

	~~پس از مرگ مانی، با تعقیب و آزار مانویان در ایران، پیروان این دین به تدریج به سوی شرق و غرب كوچیدند~~.حاصل این مهاجرت، انتشار این دین در شرق تا تركستان و چین، و در غرب تا آفریقا و اروپا بود، چنانكه سدة 4 م را «سدة مانوی غرب» نامیده‌اند. اما این دین از یك سو به سبب ماهیت اعتقادی و پرهیزهای خاص خود، و از سوی دیگر به سبب مخالفت حاكمان و رهبران ادیان دیگر با آن رو به افول نهاد و در غرب پس از سدة 6 م و در شرق پس از سدة 8 م از میان رفت.~~<sup>4~~</~~sup~~>		Asmussen. Ibid. PP. 581-583, 598-600; Jackson. Ibid. PP. 12-13; Widengren. Ibid. PP. 96-99.</ref>.

	~~(← زُروانی، آئین)~~		در معادشناسی مانوی در پایان کار جهان، آنگاه که همه ذرات نور به منشاء خود بازگردند، پس از دوره کوتاهی که در آن دین مانوی به پیروزی می‌رسد و عیسی ظهور می‌کند و بر تخت می‌نشیند، ایزدان نگهدارنده آسمان‌ها و زمین آن‌ها را رها می‌کنند تا در هم بریزند و در این حال، آتشی ایجاد می‌شود که 1468 سال به طول می‌انجامد و همه چیز را می‌سوزاند تا آخرین پاره‌های نور نیز رها شوند. آن‌گاه دیوان، اهریمن و ماده در قعر چاهی که سر آن با سنگ عظیمی پوشانده می‌شود، زندانی می‌شوند و کیهان به وضعیت پیش از آمیختگی خود باز می‌گردد<ref> بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 90-91؛ تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 46-47؛

			Asmussen. Ibid. P. 605; Greenlees, D. '''''The Gospel of Prophet Mani'''''. Madras, The Philosophical Publishing House, 1956, PP. 137-140.</ref>.

	'''~~مآخذ~~:'''		پس از مرگ مانی، با تعقیب و آزار مانویان در ایران، پیروان این دین به تدریج به سوی شرق و غرب کوچیدند.حاصل این مهاجرت، انتشار این دین در شرق تا ترکستان و چین، و در غرب تا آفریقا و اروپا بود، چنانکه سده 4 م را «سده مانوی غرب» نامیده‌اند. اما این دین از یک سو به سبب ماهیت اعتقادی و پرهیزهای خاص خود، و از سوی دیگر به سبب مخالفت حاکمان و رهبران ادیان دیگر با آن رو به افول نهاد و در غرب پس از سده 6 م و در شرق پس از سده 8 م از میان رفت<ref>بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 83-84؛ وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 46-48؛ تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانه ‌مجلس، 1335، ص 17-20؛

	1- ~~اسماعیل‌پور، ابوالقاسم~~. ~~'''''اسطورة آفرینش در آئین مانی'''''~~. ~~تهران: فكر روز، 1375، ص 55 به بعد؛ بهار، مهرداد~~. ~~'''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84~~-~~90؛ تقی‌زاده، سید حسن~~. ~~'''''مانی و دین او'''''~~. ~~تهران: چاپخانة ‌مجلس، 1335، ص 37-44؛~~		Widengren. Ibid. PP. 117-134; Asmussen. Ibid. PP. 592-594.</ref>.

	Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595; Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26; Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11; Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73;		(← زُروانی، آئین)

	2- بهار. همان. ص 92؛ وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 42-46؛ تقی‌زاده. ص 51-54؛ اسماعیل‌پور. همان. ص 74-75؛

	~~Asmussen. Ibid. PP. 581-583, 598-600; Jackson. Ibid. PP. 12-13; Widengren. Ibid. PP. 96-99.~~

	~~3- بهار. همان. ص 90-91؛ تقی‌زاده. همان. ص 46-47؛~~

	~~Asmussen. Ibid. P. 605; Greenlees, D. '''''The Gospel of Prophet Mani'''''. Madras, The Philosophical Publishing House, 1956, PP. 137-140.~~

	~~4- بهار. همان. ص 83-84؛ وامقی. همان. ص 46-48؛ تقی‌زاده. همان. ص 17-20؛~~		== نیز نگاه کنید به ==

	~~Widengren. Ibid. PP. 117-134; Asmussen. Ibid. PP. 592-594.~~		== '''مآخذ''' ==

Samei در ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۵۷

2025-05-05T07:57:31Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۵۷
خط ۱:		خط ۱:
	'''~~مانوي، دين،~~''' ~~نظامي اعتقادي~~ و ~~آئيني مبتني~~ بر ~~ثنويت~~ نور و ظلمت، كه ~~ماني~~<sup>*</sup> مؤسس آن بود. ~~جهان‌شناسي مانوي شديداً~~ صبغة ~~گنوسي~~ داشت. بنا بر اسطورة ~~آفرينش مانوي،~~ در آغاز، قلمرو نور به ~~پادشاهي~~ «زُروان» ~~يا «پدربزرگي» يا «پدرروشني»،~~ در بالا و ~~جداي~~ از قلمرو ظلمت قرار داشت كه در ~~پائين~~ بود و ~~اهريمن~~ بر آن فرمان ~~مي‌راند~~. اما ~~اهريمن~~ به قلمرو نور حمله برد و ~~بخشي~~ از آن را ~~بلعيد~~ و به ~~اين ترتيب~~ نور با ظلمت ~~درآميخت؛ اين آميختگي~~ سرآغاز ~~زنجيره‌اي~~ از ~~آفرينش‌هاي پي~~ در پي بود. پدر ~~روشني ايزدان~~ متعدد را به ~~زندگي~~ فرا خواند؛ عالم را از ~~پيكر ديوان~~ به صورت ~~كنوني آفريد،~~ و ~~چرخي آسماني براي پالايش تدريجي~~ نور و ~~جدايي~~ آن از ظلمت ~~ايجاد~~ كرد تا ~~فرآيند~~ بازگشت نور به منشاء خود ~~ميسر~~ شود.<sup>1</sup> بر ~~اين~~ مبنا، عالم ~~مادي ماهيتي پليد~~ و ~~ظلماني~~ دارد و ~~زنداني~~ است كه ~~پاره‌هاي~~ نور در همة ~~اجزاي~~ آن و ~~به‌ويژه~~ به صورت روح در ~~پيكر انساني، اسيرند~~. نجات هر فرد در ~~رسيدن~~ به معرفت به ~~اين حقيقت،~~ و سپس تلاش ~~براي رهايي~~ از ~~طريق پيروي~~ از ~~آئين مانوي~~ است.		'''مانوی، دین،''' نظامی اعتقادی و آئینی مبتنی بر ثنویت نور و ظلمت، كه [[مانی]]<sup>*</sup> مؤسس آن بود. جهان‌شناسی مانوی شدیداً صبغة گنوسی داشت. بنا بر اسطورة آفرینش مانوی، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهی «زُروان» یا «پدربزرگی» یا «پدرروشنی»، در بالا و جدای از قلمرو ظلمت قرار داشت كه در پائین بود و اهریمن بر آن فرمان می‌راند. اما اهریمن به قلمرو نور حمله برد و بخشی از آن را بلعید و به این ترتیب نور با ظلمت درآمیخت؛ این آمیختگی سرآغاز زنجیره‌ای از آفرینش‌های پی در پی بود. پدر روشنی ایزدان متعدد را به زندگی فرا خواند؛ عالم را از پیكر دیوان به صورت كنونی آفرید، و چرخی آسمانی برای پالایش تدریجی نور و جدایی آن از ظلمت ایجاد كرد تا فرآیند بازگشت نور به منشاء خود میسر شود.<sup>1</sup> بر این مبنا، عالم مادی ماهیتی پلید و ظلمانی دارد و زندانی است كه پاره‌های نور در همة اجزای آن و به‌ویژه به صورت روح در پیكر انسانی، اسیرند. نجات هر فرد در رسیدن به معرفت به این حقیقت، و سپس تلاش برای رهایی از طریق پیروی از آئین مانوی است.

	~~پيروان اين دين~~ به دو گروه ~~نيوشاگان~~ (شنوندگان) كه مردمان ~~عادي~~ بودند، و ~~برگزيدگان~~ كه پنج طبقة آموزگاران و ~~روحانيان~~ را ~~تشكيل مي‌دادند، تقسيم مي‌شدند~~. ~~نيوشاگان~~ موظف به خواندن نماز، روزه گرفتن در ~~ايامي~~ خاص، ~~رعايت پرهيزهاي اخلاقي~~ و ~~خوراكي~~ (نخوردن گوشت)، ترك گناه، اعتراف و توبه، شركت در ~~آئين‌هاي جمعي~~ و ~~نيز~~ كمك به ~~برگزيدگان~~ بودند و در ~~اين~~ صورت ~~اميد~~ آن داشتند كه در ~~زندگي بعدي~~ خود ~~يكي~~ از ~~برگزيدگان~~ باشند (~~مانويان~~ به تناسخ اعتقاد داشتند.). ~~برگزيدگان مانوي~~ علاوه بر ~~اين‌ها، پرهيزهاي دشوارتري~~ چون عدم ازدواج، اجتناب از هرگونه تلاش ~~براي تهية~~ غذا، ~~دوري~~ از رفاه ~~مادي~~ و ~~روزه‌هاي~~ مكرر را ~~رعايت مي‌كردند~~ و ~~اميدوار~~ بودند كه پس از مرگ، روح يا نور ~~اسير~~ در بدنشان رها شده و به بهشت نور ~~بپيوندد~~.<sup>2</sup>		پیروان این دین به دو گروه نیوشاگان (شنوندگان) كه مردمان عادی بودند، و برگزیدگان كه پنج طبقة آموزگاران و روحانیان را تشكیل می‌دادند، تقسیم می‌شدند. نیوشاگان موظف به خواندن نماز، روزه گرفتن در ایامی خاص، رعایت پرهیزهای اخلاقی و خوراكی (نخوردن گوشت)، ترك گناه، اعتراف و توبه، شركت در آئین‌های جمعی و نیز كمك به برگزیدگان بودند و در این صورت امید آن داشتند كه در زندگی بعدی خود یكی از برگزیدگان باشند (مانویان به تناسخ اعتقاد داشتند.). برگزیدگان مانوی علاوه بر این‌ها، پرهیزهای دشوارتری چون عدم ازدواج، اجتناب از هرگونه تلاش برای تهیة غذا، دوری از رفاه مادی و روزه‌های مكرر را رعایت می‌كردند و امیدوار بودند كه پس از مرگ، روح یا نور اسیر در بدنشان رها شده و به بهشت نور بپیوندد.<sup>2</sup>

	در ~~معادشناسي مانوي~~ در ~~پايان~~ كار جهان، آنگاه كه همة ذرات نور به منشاء خود بازگردند، پس از دورة ~~كوتاهي~~ كه در آن ~~دين مانوي~~ به ~~پيروزي مي‌رسد~~ و ~~عيسي~~ ظهور ~~مي‌كند~~ و بر تخت ~~مي‌نشيند، ايزدان~~ نگهدارندة آسمان‌ها و ~~زمين~~ آن‌ها را رها ~~مي‌كنند~~ تا در هم ~~بريزند~~ و در ~~اين~~ حال، ~~آتشي ايجاد مي‌شود~~ كه 1468 سال به طول ~~مي‌انجامد~~ و همه ~~چيز~~ را ~~مي‌سوزاند~~ تا ~~آخرين پاره‌هاي~~ نور ~~نيز~~ رها شوند. آن‌گاه ~~ديوان، اهريمن~~ و ماده در قعر ~~چاهي~~ كه سر آن با سنگ ~~عظيمي~~ پوشانده ~~مي‌شود، زنداني مي‌شوند~~ و ~~كيهان~~ به ~~وضعيت پيش~~ از ~~آميختگي~~ خود باز ~~مي‌گردد~~.<sup>3</sup>		در معادشناسی مانوی در پایان كار جهان، آنگاه كه همة ذرات نور به منشاء خود بازگردند، پس از دورة كوتاهی كه در آن دین مانوی به پیروزی می‌رسد و عیسی ظهور می‌كند و بر تخت می‌نشیند، ایزدان نگهدارندة آسمان‌ها و زمین آن‌ها را رها می‌كنند تا در هم بریزند و در این حال، آتشی ایجاد می‌شود كه 1468 سال به طول می‌انجامد و همه چیز را می‌سوزاند تا آخرین پاره‌های نور نیز رها شوند. آن‌گاه دیوان، اهریمن و ماده در قعر چاهی كه سر آن با سنگ عظیمی پوشانده می‌شود، زندانی می‌شوند و كیهان به وضعیت پیش از آمیختگی خود باز می‌گردد.<sup>3</sup>

	پس از مرگ ~~ماني،~~ با ~~تعقيب~~ و آزار ~~مانويان~~ در ~~ايران، پيروان اين دين~~ به ~~تدريج~~ به ~~سوي~~ شرق و غرب ~~كوچيدند~~.حاصل ~~اين~~ مهاجرت، انتشار ~~اين دين~~ در شرق تا تركستان و ~~چين،~~ و در غرب تا ~~آفريقا~~ و اروپا بود، چنانكه سدة 4 م را «سدة ~~مانوي~~ غرب» ~~ناميده‌اند~~. اما ~~اين دين~~ از يك سو به سبب ~~ماهيت اعتقادي~~ و ~~پرهيزهاي~~ خاص خود، و از ~~سوي ديگر~~ به سبب مخالفت حاكمان و رهبران ~~اديان ديگر~~ با آن رو به افول نهاد و در غرب پس از سدة 6 م و در شرق پس از سدة 8 م از ~~ميان~~ رفت.<sup>4</sup>		پس از مرگ مانی، با تعقیب و آزار مانویان در ایران، پیروان این دین به تدریج به سوی شرق و غرب كوچیدند.حاصل این مهاجرت، انتشار این دین در شرق تا تركستان و چین، و در غرب تا آفریقا و اروپا بود، چنانكه سدة 4 م را «سدة مانوی غرب» نامیده‌اند. اما این دین از یك سو به سبب ماهیت اعتقادی و پرهیزهای خاص خود، و از سوی دیگر به سبب مخالفت حاكمان و رهبران ادیان دیگر با آن رو به افول نهاد و در غرب پس از سدة 6 م و در شرق پس از سدة 8 م از میان رفت.<sup>4</sup>

	(← ~~زُرواني، آئين~~)		(← زُروانی، آئین)


	'''مآخذ:'''		'''مآخذ:'''

	1- ~~اسماعيل‌پور،~~ ابوالقاسم. '''''اسطورة ~~آفرينش~~ در ~~آئين ماني~~'''''. تهران: فكر روز، 1375، ص 55 به بعد؛ بهار، مهرداد. '''''~~اديان آسيايي~~'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-90؛ ~~تقي‌زاده، سيد~~ حسن. '''''~~ماني~~ و ~~دين~~ او'''''. تهران: چاپخانة ‌مجلس، 1335، ص 37-44؛		1- اسماعیل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطورة آفرینش در آئین مانی'''''. تهران: فكر روز، 1375، ص 55 به بعد؛ بهار، مهرداد. '''''ادیان آسیایی'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-90؛ تقی‌زاده، سید حسن. '''''مانی و دین او'''''. تهران: چاپخانة ‌مجلس، 1335، ص 37-44؛

	Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595; Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26; Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11; Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73;		Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595; Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26; Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11; Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73;

	2- بهار. همان. ص 92؛ ~~وامقي، ايرج~~. '''''~~نوشته‌هاي ماني~~ و ~~مانويان~~'''''. تهران: سوره، 1378، ص 42-46؛ ~~تقي‌زاده~~. ص 51-54؛ ~~اسماعيل‌پور~~. همان. ص 74-75؛		2- بهار. همان. ص 92؛ وامقی، ایرج. '''''نوشته‌های مانی و مانویان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 42-46؛ تقی‌زاده. ص 51-54؛ اسماعیل‌پور. همان. ص 74-75؛

	Asmussen. Ibid. PP. 581-583, 598-600; Jackson. Ibid. PP. 12-13; Widengren. Ibid. PP. 96-99.		Asmussen. Ibid. PP. 581-583, 598-600; Jackson. Ibid. PP. 12-13; Widengren. Ibid. PP. 96-99.

	3- بهار. همان. ص 90-91؛ ~~تقي‌زاده~~. همان. ص 46-47؛		3- بهار. همان. ص 90-91؛ تقی‌زاده. همان. ص 46-47؛

	Asmussen. Ibid. P. 605; Greenlees, D. '''''The Gospel of Prophet Mani'''''. Madras, The Philosophical Publishing House, 1956, PP. 137-140.		Asmussen. Ibid. P. 605; Greenlees, D. '''''The Gospel of Prophet Mani'''''. Madras, The Philosophical Publishing House, 1956, PP. 137-140.

	4- بهار. همان. ص 83-84؛ ~~وامقي~~. همان. ص 46-48؛ ~~تقي‌زاده~~. همان. ص 17-20؛		4- بهار. همان. ص 83-84؛ وامقی. همان. ص 46-48؛ تقی‌زاده. همان. ص 17-20؛

	Widengren. Ibid. PP. 117-134; Asmussen. Ibid. PP. 592-594.		Widengren. Ibid. PP. 117-134; Asmussen. Ibid. PP. 592-594.

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''مانوي، دين،''' نظامي اعتقادي و آئيني مبتني بر ثنويت نور و ظلمت، كه ماني^* مؤسس آن بود. جهان‌شناسي مانوي شديداً صبغة گنوسي داشت. بنا بر اسطورة آفرينش مانوي، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهي «زُروان» يا «پدربزرگي» يا «پدرروشني»، در بالا و جدا...» ایجاد کرد

2024-08-11T01:12:22Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''مانوي، دين،''' نظامي اعتقادي و آئيني مبتني بر ثنويت نور و ظلمت، كه ماني* مؤسس آن بود. جهان‌شناسي مانوي شديداً صبغة گنوسي داشت. بنا بر اسطورة آفرينش مانوي، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهي «زُروان» يا «پدربزرگي» يا «پدرروشني»، در بالا و جدا...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''مانوي، دين،''' نظامي اعتقادي و آئيني مبتني بر ثنويت نور و ظلمت، كه ماني* مؤسس آن بود. جهان‌شناسي مانوي شديداً صبغة گنوسي داشت. بنا بر اسطورة آفرينش مانوي، در آغاز، قلمرو نور به پادشاهي «زُروان» يا «پدربزرگي» يا «پدرروشني»، در بالا و جداي از قلمرو ظلمت قرار داشت كه در پائين بود و اهريمن بر آن فرمان مي‌راند. اما اهريمن به قلمرو نور حمله برد و بخشي از آن را بلعيد و به اين ترتيب نور با ظلمت درآميخت؛ اين آميختگي سرآغاز زنجيره‌اي از آفرينش‌هاي پي در پي بود. پدر روشني ايزدان متعدد را به زندگي فرا خواند؛ عالم را از پيكر ديوان به صورت كنوني آفريد، و چرخي آسماني براي پالايش تدريجي نور و جدايي آن از ظلمت ايجاد كرد تا فرآيند بازگشت نور به منشاء خود ميسر شود.1 بر اين مبنا، عالم مادي ماهيتي پليد و ظلماني دارد و زنداني است كه پاره‌هاي نور در همة اجزاي آن و به‌ويژه به صورت روح در پيكر انساني، اسيرند. نجات هر فرد در رسيدن به معرفت به اين حقيقت، و سپس تلاش براي رهايي از طريق پيروي از آئين مانوي است.

پيروان اين دين به دو گروه نيوشاگان (شنوندگان) كه مردمان عادي بودند، و برگزيدگان كه پنج طبقة آموزگاران و روحانيان را تشكيل مي‌دادند، تقسيم مي‌شدند. نيوشاگان موظف به خواندن نماز، روزه گرفتن در ايامي خاص، رعايت پرهيزهاي اخلاقي و خوراكي (نخوردن گوشت)، ترك گناه، اعتراف و توبه، شركت در آئين‌هاي جمعي و نيز كمك به برگزيدگان بودند و در اين صورت اميد آن داشتند كه در زندگي بعدي خود يكي از برگزيدگان باشند (مانويان به تناسخ اعتقاد داشتند.). برگزيدگان مانوي علاوه بر اين‌ها، پرهيزهاي دشوارتري چون عدم ازدواج، اجتناب از هرگونه تلاش براي تهية غذا، دوري از رفاه مادي و روزه‌هاي مكرر را رعايت مي‌كردند و اميدوار بودند كه پس از مرگ، روح يا نور اسير در بدنشان رها شده و به بهشت نور بپيوندد.2

در معادشناسي مانوي در پايان كار جهان، آنگاه كه همة ذرات نور به منشاء خود بازگردند، پس از دورة كوتاهي كه در آن دين مانوي به پيروزي مي‌رسد و عيسي ظهور مي‌كند و بر تخت مي‌نشيند، ايزدان نگهدارندة آسمان‌ها و زمين آن‌ها را رها مي‌كنند تا در هم بريزند و در اين حال، آتشي ايجاد مي‌شود كه 1468 سال به طول مي‌انجامد و همه چيز را مي‌سوزاند تا آخرين پاره‌هاي نور نيز رها شوند. آن‌گاه ديوان، اهريمن و ماده در قعر چاهي كه سر آن با سنگ عظيمي پوشانده مي‌شود، زنداني مي‌شوند و كيهان به وضعيت پيش از آميختگي خود باز مي‌گردد.3

پس از مرگ ماني، با تعقيب و آزار مانويان در ايران، پيروان اين دين به تدريج به سوي شرق و غرب كوچيدند.حاصل اين مهاجرت، انتشار اين دين در شرق تا تركستان و چين، و در غرب تا آفريقا و اروپا بود، چنانكه سدة 4 م را «سدة مانوي غرب» ناميده‌اند. اما اين دين از يك سو به سبب ماهيت اعتقادي و پرهيزهاي خاص خود، و از سوي ديگر به سبب مخالفت حاكمان و رهبران اديان ديگر با آن رو به افول نهاد و در غرب پس از سدة 6 م و در شرق پس از سدة 8 م از ميان رفت.4

(← زُرواني، آئين)

'''مآخذ:'''

1- اسماعيل‌پور، ابوالقاسم. '''''اسطورة آفرينش در آئين ماني'''''. تهران: فكر روز، 1375، ص 55 به بعد؛ بهار، مهرداد. '''''اديان آسيايي'''''. تهران:‌ چشمه، 1375، ص 84-90؛ تقي‌زاده، سيد حسن. '''''ماني و دين او'''''. تهران: چاپخانة ‌مجلس، 1335، ص 37-44؛

Asmussen, J.P. «Manichaeism», '''''Historia Religionum'''.'' ed. C.J. Bleeker and G. Widengren, Leiden: Brill, 1988, Vol. I, P. 595; Gnoli, G. «Manichaeism», '''''The Encyclopedia of Religion'''''. ed., Mirca Eliade, New York: Macmillan, 1987, Vol. IX, P. 26; Jackson, A.V.W. '''''Researches in Manichaeism'''''. New York: Colombia University Press, 1932, PP. 8-11; Widengren. G. '''''Mani and Manichaeism'''''. London: Weidenfeld & Nicolson, 1965, PP. 59-73;

2- بهار. همان. ص 92؛ وامقي، ايرج. '''''نوشته‌هاي ماني و مانويان'''''. تهران: سوره، 1378، ص 42-46؛ تقي‌زاده. ص 51-54؛ اسماعيل‌پور. همان. ص 74-75؛

Asmussen. Ibid. PP. 581-583, 598-600; Jackson. Ibid. PP. 12-13; Widengren. Ibid. PP. 96-99.

3- بهار. همان. ص 90-91؛ تقي‌زاده. همان. ص 46-47؛

Asmussen. Ibid. P. 605; Greenlees, D. '''''The Gospel of Prophet Mani'''''. Madras, The Philosophical Publishing House, 1956, PP. 137-140.

4- بهار. همان. ص 83-84؛ وامقي. همان. ص 46-48؛ تقي‌زاده. همان. ص 17-20؛

Widengren. Ibid. PP. 117-134; Asmussen. Ibid. PP. 592-594.