https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84_%D9%88_%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8Cمقتل و مقتلنویسی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-21T07:06:16Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84_%D9%88_%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&diff=9983&oldid=prevSamei در ۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۲2025-06-08T12:22:27Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۲</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''مَقتَل و مقتلنویسی،''' مَقتل در لغت به معنای کشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامهای که به شرح حال کشتگان در راه دین میپردازد، اطلاق میشود. پیشینه مقتل نویسی در اسلام به سده آغازین هجری برمیگردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|حضرت علی (ع)]] در شمار نخستین کسانی است که به مقتل نویسی روی آوردهاند. او کتابی را در مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] گردآوری کرده است<ref name=":0">قاسم نژاد، علی. «مقتل»، '''''دانشنامه ادب فارسی (2)'''''<nowiki/>'''، فرهنگنامه ادبی فارسی'''، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376 ش، ج.1، ص 1263.</ref>. پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد کلبی (و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح کشته شدن یک تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از کشتگان بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم مینوشتند که ''مقتلالشهداء'' سروده ابوالمفاخر رازی از آن جمله است<ref name=":0" />. اما از میان مشهورترین مقاتل میتوان به کتاب ''مقاتلالطالبین'' اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این کتاب شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد که به مرگ طبیعی از دنیا نرفتهاند<ref name=":0" />. اما نخستین مقاتل به فارسی کتاب ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' از ملاحسین واعظ کاشفی سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را که از مصائب اهل بیت در این کتاب آمده، بر منابر میخواندند. نیز ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' از لحاظ داستان پردازی سهمی در تکوین هسته نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است<ref>افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.</ref>. از میان مشهورترین آنها میتوان به ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر جابر جعفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع)، اثر حاج محمد کریم خان کرمانی (با ترجمه حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از شیخ حسین عصفوری و ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر شیخ رفیع کزّازی اشاره کرد<ref>افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 137.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''مَقتَل و مقتلنویسی،''' مَقتل در لغت به معنای کشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامهای که به شرح حال کشتگان در راه دین میپردازد، اطلاق میشود. پیشینه مقتل نویسی در اسلام به سده آغازین هجری برمیگردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|حضرت علی (ع)]] در شمار نخستین کسانی است که به مقتل نویسی روی آوردهاند. او کتابی را در مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] گردآوری کرده است<ref name=":0">قاسم نژاد، علی. «مقتل»، '''''دانشنامه ادب فارسی (2)'''''<nowiki/>'''، فرهنگنامه ادبی فارسی'''، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376 ش، ج.1، ص 1263.</ref>. پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد کلبی (و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح کشته شدن یک تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از کشتگان بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم مینوشتند که ''مقتلالشهداء'' سروده ابوالمفاخر رازی از آن جمله است<ref name=":0" />. اما از میان مشهورترین مقاتل میتوان به کتاب ''مقاتلالطالبین'' اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این کتاب شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد که به مرگ طبیعی از دنیا نرفتهاند<ref name=":0" />. اما نخستین مقاتل به فارسی کتاب ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' از ملاحسین واعظ کاشفی سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را که از مصائب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اهل بیت<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در این کتاب آمده، بر منابر میخواندند. نیز ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' از لحاظ داستان پردازی سهمی در تکوین هسته نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است<ref>افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.</ref>. از میان مشهورترین آنها میتوان به ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر جابر جعفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع)، اثر حاج محمد کریم خان کرمانی (با ترجمه حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از شیخ حسین عصفوری و ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر شیخ رفیع کزّازی اشاره کرد<ref <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">name=":1"</ins>>افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 137.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] پدید آوردهاند که حسین بافقی، حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، سلمهازه دورقانی، سیدصفیالدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، علی قارپور آبادی، سیدحسین کاشانی، زیاد تستری، محمدعلی کاظمی، محمدباقر یزدی، حسین شعبانی کُردی، ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جملهاند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.<sup>6</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> جز آنان کسان دیگری هم به مقتل نویسی درباره سیدالشهدا (ع) پرداختهاند که از میان آنان میتوان شیخ علی کرادی، فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی لکهنوی، عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایتالله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">7</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> گفتنی است که جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، ترکهای آناطولی ـ در ترکیه ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشتهاند که برخی از آنها، ''داستان عدن'' در حکایت حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ ''مقتل امام حسین'' (ع) از یحیی بی بخشی؛ ''وقایع کربلا'' اثر نورالدین؛ ''سعادت نامه'' یا ترجمه ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روضهالشهدا</del>'' ملاحسین واعظ کاشفی از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ ''مقتل حسین'' (ع) اثر لامعی چلبی، ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حدیقهالسعداء</del>'' یا ترجمه ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روضهالشهدا</del>'' ملاحسین واعظ کاشفی از فضولی؛ ''کربلا نامه'' (1747 م) اثر صافی؛ ''مقتل حسین'' (ع) از ابن یوسف محمد و ''مقتل حسین'' (ع) اثر <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فستامولونو </del>سعدی، هستند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">7</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] پدید آوردهاند که حسین بافقی، حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، سلمهازه دورقانی، سیدصفیالدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، علی قارپور آبادی، سیدحسین کاشانی، زیاد تستری، محمدعلی کاظمی، محمدباقر یزدی، حسین شعبانی کُردی، ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جملهاند<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref name=":1" </ins>/><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>جز آنان کسان دیگری هم به مقتل نویسی درباره <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[امام حسین بن علی(ع)|</ins>سیدالشهدا (ع)<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>پرداختهاند که از میان آنان میتوان شیخ علی کرادی، فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی لکهنوی، عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایتالله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">افسری کرمانی، عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 138.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>گفتنی است که جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، ترکهای آناطولی ـ در ترکیه ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشتهاند که برخی از آنها، ''داستان عدن'' در حکایت حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ ''مقتل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[امام حسین بن علی(ع)|</ins>امام حسین<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[امام حسین بن علی</ins>(ع)<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|(ع)]] </ins>از یحیی بی بخشی؛ ''وقایع کربلا'' اثر نورالدین؛ ''سعادت نامه'' یا ترجمه ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]</ins>'' ملاحسین واعظ کاشفی از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ ''مقتل حسین'' (ع) اثر لامعی چلبی، ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حدیقه السعداء</ins>'' یا ترجمه ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]</ins>'' ملاحسین واعظ کاشفی از فضولی؛ ''کربلا نامه'' (1747 م) اثر صافی؛ ''مقتل حسین'' (ع) از ابن یوسف محمد و ''مقتل حسین'' (ع) اثر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فستامولون و </ins>سعدی، هستند<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 139.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''مآخذ:'''</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1ـ قاسم نژاد، </del>علی<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. «مقتل»، ''دانشنامه ادب فارسی </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2</del>)<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''، فرهنگنامه ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1376 ش، ص 1263.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[امام حسین بن </ins>علی(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ع</ins>)<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[روضه الشهداء]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2ـ همان جا.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3ـ همان جا.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4ـ افسری کرمانی، عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5ـ افسری کرمانی، عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 137.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">6ـ همان جا.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">7ـ همان، ص 138.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">8ـ همان، ص 139.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوالقاسم رادفر</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ابوالقاسم رادفر</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات]]</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84_%D9%88_%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&diff=9982&oldid=prevSamei در ۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۰۵2025-06-08T12:05:35Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۸ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۰۵</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''مَقتَل و مقتلنویسی،''' مَقتل در لغت به معنای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كشتارگاه </del>است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامهای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>به شرح حال <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كشتگان </del>در راه دین میپردازد، اطلاق میشود. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیشینة </del>مقتل نویسی در اسلام به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سدة </del>آغازین هجری برمیگردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران حضرت علی (ع) در شمار نخستین <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كسانی </del>است <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>به مقتل نویسی روی آوردهاند. او <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتابی </del>را در مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] گردآوری <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرده </del>است.<<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كلبی </del>(و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كشته </del>شدن <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یك </del>تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كشتگان </del>بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم مینوشتند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>''مقتلالشهداء'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سرودة </del>ابوالمفاخر رازی از آن جمله است<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.<sup>2</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> اما از میان مشهورترین مقاتل میتوان به <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب </del>''مقاتلالطالبین'' اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب </del>شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>به مرگ طبیعی از دنیا نرفتهاند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.<sup>3</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> اما نخستین مقاتل به فارسی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب </del>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روضةالشهدا</del>'' از ملاحسین واعظ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاشفی </del>سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>از مصائب اهل بیت در این <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كتاب </del>آمده، بر منابر میخواندند. نیز ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روضةالشهدا</del>'' از لحاظ داستان پردازی سهمی در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تكوین هستة </del>نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> از میان مشهورترین آنها میتوان به ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر جابر جعفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع)، اثر حاج محمد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كریم </del>خان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرمانی </del>(با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمة </del>حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از شیخ حسین عصفوری و ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر شیخ رفیع <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كزّازی </del>اشاره <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل امام حسین (ع) پدید آوردهاند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>حسین بافقی، حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سلمةازه </del>دورقانی، سیدصفیالدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، علی قارپور آبادی، سیدحسین <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاشانی، </del>زیاد تستری، محمدعلی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاظمی، </del>محمدباقر یزدی، حسین شعبانی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كُردی، </del>ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جملهاند.<sup>6</sup> جز آنان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كسان </del>دیگری هم به مقتل نویسی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دربارة </del>سیدالشهدا (ع) پرداختهاند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>از میان آنان میتوان شیخ علی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرادی، </del>فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">لكهنوی، </del>عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایتالله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد.<sup>7</sup> گفتنی است <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تركهای </del>آناطولی ـ در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تركیه </del>ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشتهاند <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>برخی از آنها، ''داستان عدن'' در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حكایت </del>حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ ''مقتل امام حسین'' (ع) از یحیی بی بخشی؛ ''وقایع <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كربلا</del>'' اثر نورالدین؛ ''سعادت نامه'' یا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمة </del>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روضةالشهدا</del>'' ملاحسین واعظ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاشفی </del>از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ ''مقتل حسین'' (ع) اثر لامعی چلبی، ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حدیقةالسعداء</del>'' یا <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمة </del>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روضةالشهدا</del>'' ملاحسین واعظ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاشفی </del>از فضولی؛ ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كربلا </del>نامه'' (1747 م) اثر صافی؛ ''مقتل حسین'' (ع) از ابن یوسف محمد و ''مقتل حسین'' (ع) اثر فستامولونو سعدی، هستند.<sup>7</sup> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''مَقتَل و مقتلنویسی،''' مَقتل در لغت به معنای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کشتارگاه </ins>است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>به شرح حال <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کشتگان </ins>در راه دین میپردازد، اطلاق میشود. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیشینه </ins>مقتل نویسی در اسلام به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سده </ins>آغازین هجری برمیگردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|</ins>حضرت علی (ع)<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در شمار نخستین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کسانی </ins>است <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>به مقتل نویسی روی آوردهاند. او <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتابی </ins>را در مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] گردآوری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرده </ins>است<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><ref name=":0">قاسم نژاد، علی</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«مقتل»، '''''دانشنامه ادب فارسی (2)'''''</ins><<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">nowiki/</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''، فرهنگنامه ادبی فارسی'''، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376 ش، ج.1، ص 1263.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کلبی </ins>(و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کشته </ins>شدن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یک </ins>تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کشتگان </ins>بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم مینوشتند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>''مقتلالشهداء'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سروده </ins>ابوالمفاخر رازی از آن جمله است<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref name=":0" </ins>/><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>اما از میان مشهورترین مقاتل میتوان به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب </ins>''مقاتلالطالبین'' اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب </ins>شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>به مرگ طبیعی از دنیا نرفتهاند<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref name=":0" </ins>/><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>اما نخستین مقاتل به فارسی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب </ins>''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]</ins>'' از ملاحسین واعظ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاشفی </ins>سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>از مصائب اهل بیت در این <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کتاب </ins>آمده، بر منابر میخواندند. نیز ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]</ins>'' از لحاظ داستان پردازی سهمی در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تکوین هسته </ins>نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>از میان مشهورترین آنها میتوان به ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر جابر جعفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع)، اثر حاج محمد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کریم </ins>خان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرمانی </ins>(با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه </ins>حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از شیخ حسین عصفوری و ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر شیخ رفیع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کزّازی </ins>اشاره <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد</ins><<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 137.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>امام حسین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بن علی</ins>(ع)<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|امام حسین (ع)]] </ins>پدید آوردهاند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>حسین بافقی، حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سلمهازه </ins>دورقانی، سیدصفیالدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، علی قارپور آبادی، سیدحسین <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاشانی، </ins>زیاد تستری، محمدعلی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاظمی، </ins>محمدباقر یزدی، حسین شعبانی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کُردی، </ins>ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جملهاند.<sup>6</sup> جز آنان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کسان </ins>دیگری هم به مقتل نویسی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درباره </ins>سیدالشهدا (ع) پرداختهاند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>از میان آنان میتوان شیخ علی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرادی، </ins>فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">لکهنوی، </ins>عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایتالله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد.<sup>7</sup> گفتنی است <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترکهای </ins>آناطولی ـ در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترکیه </ins>ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشتهاند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>برخی از آنها، ''داستان عدن'' در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حکایت </ins>حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ ''مقتل امام حسین'' (ع) از یحیی بی بخشی؛ ''وقایع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کربلا</ins>'' اثر نورالدین؛ ''سعادت نامه'' یا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه </ins>''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روضهالشهدا</ins>'' ملاحسین واعظ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاشفی </ins>از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ ''مقتل حسین'' (ع) اثر لامعی چلبی، ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حدیقهالسعداء</ins>'' یا <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ترجمه </ins>''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">روضهالشهدا</ins>'' ملاحسین واعظ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاشفی </ins>از فضولی؛ ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کربلا </ins>نامه'' (1747 م) اثر صافی؛ ''مقتل حسین'' (ع) از ابن یوسف محمد و ''مقتل حسین'' (ع) اثر فستامولونو سعدی، هستند.<sup>7</sup> </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''مآخذ:'''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''مآخذ:'''</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1ـ قاسم نژاد، علی. «مقتل»، ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دانشنامة </del>ادب فارسی (2)''، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فرهنگنامة </del>ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1376 ش، ص 1263.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1ـ قاسم نژاد، علی. «مقتل»، ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دانشنامه </ins>ادب فارسی (2)''، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فرهنگنامه </ins>ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1376 ش، ص 1263.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>2ـ همان جا.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>2ـ همان جا.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l9">خط ۹:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>3ـ همان جا.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>3ـ همان جا.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>4ـ افسری <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرمانی، </del>عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>4ـ افسری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرمانی، </ins>عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>5ـ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همان، </del>ص 137.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>5ـ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">افسری کرمانی، عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، </ins>ص 137.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>6ـ همان جا.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>6ـ همان جا.</div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84_%D9%88_%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&diff=9887&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''مَقتَل و مقتلنویسی،''' مَقتل در لغت به معنای كشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامهای كه به شرح حال كشتگان در راه دین میپردازد، اطلاق میشود. پیشینة مقتل نویسی در اسلام به سدة آغازین هجری برمیگردد. اَصبَغْ بن نَباته از ی...» ایجاد کرد2025-06-07T19:20:03Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''مَقتَل و مقتلنویسی،''' مَقتل در لغت به معنای كشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامهای كه به شرح حال كشتگان در راه دین میپردازد، اطلاق میشود. پیشینة مقتل نویسی در اسلام به سدة آغازین هجری برمیگردد. اَصبَغْ بن نَباته از ی...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''مَقتَل و مقتلنویسی،''' مَقتل در لغت به معنای كشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامهای كه به شرح حال كشتگان در راه دین میپردازد، اطلاق میشود. پیشینة مقتل نویسی در اسلام به سدة آغازین هجری برمیگردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران حضرت علی (ع) در شمار نخستین كسانی است كه به مقتل نویسی روی آوردهاند. او كتابی را در مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] گردآوری كرده است.<sup>1</sup> پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد كلبی (و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح كشته شدن یك تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از كشتگان بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم مینوشتند كه ''مقتلالشهداء'' سرودة ابوالمفاخر رازی از آن جمله است.<sup>2</sup> اما از میان مشهورترین مقاتل میتوان به كتاب ''مقاتلالطالبین'' اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این كتاب شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد كه به مرگ طبیعی از دنیا نرفتهاند.<sup>3</sup> اما نخستین مقاتل به فارسی كتاب ''روضةالشهدا'' از ملاحسین واعظ كاشفی سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را كه از مصائب اهل بیت در این كتاب آمده، بر منابر میخواندند. نیز ''روضةالشهدا'' از لحاظ داستان پردازی سهمی در تكوین هستة نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است.<sup>4</sup> از میان مشهورترین آنها میتوان به ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر جابر جعفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع)، اثر حاج محمد كریم خان كرمانی (با ترجمة حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) از شیخ حسین عصفوری و ''مقتل ابی عبداللهالحسین'' (ع) اثر شیخ رفیع كزّازی اشاره كرد.<sup>5</sup> نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل امام حسین (ع) پدید آوردهاند كه حسین بافقی، حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، سلمةازه دورقانی، سیدصفیالدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، علی قارپور آبادی، سیدحسین كاشانی، زیاد تستری، محمدعلی كاظمی، محمدباقر یزدی، حسین شعبانی كُردی، ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جملهاند.<sup>6</sup> جز آنان كسان دیگری هم به مقتل نویسی دربارة سیدالشهدا (ع) پرداختهاند كه از میان آنان میتوان شیخ علی كرادی، فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی لكهنوی، عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایتالله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد.<sup>7</sup> گفتنی است كه جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، تركهای آناطولی ـ در تركیه ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشتهاند كه برخی از آنها، ''داستان عدن'' در حكایت حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ ''مقتل امام حسین'' (ع) از یحیی بی بخشی؛ ''وقایع كربلا'' اثر نورالدین؛ ''سعادت نامه'' یا ترجمة ''روضةالشهدا'' ملاحسین واعظ كاشفی از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ ''مقتل حسین'' (ع) اثر لامعی چلبی، ''حدیقةالسعداء'' یا ترجمة ''روضةالشهدا'' ملاحسین واعظ كاشفی از فضولی؛ ''كربلا نامه'' (1747 م) اثر صافی؛ ''مقتل حسین'' (ع) از ابن یوسف محمد و ''مقتل حسین'' (ع) اثر فستامولونو سعدی، هستند.<sup>7</sup> <br />
<br />
'''مآخذ:'''<br />
<br />
1ـ قاسم نژاد، علی. «مقتل»، ''دانشنامة ادب فارسی (2)''، فرهنگنامة ادبی فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1376 ش، ص 1263.<br />
<br />
2ـ همان جا.<br />
<br />
3ـ همان جا.<br />
<br />
4ـ افسری كرمانی، عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.<br />
<br />
5ـ همان، ص 137.<br />
<br />
6ـ همان جا.<br />
<br />
7ـ همان، ص 138.<br />
<br />
8ـ همان، ص 139.<br />
<br />
<br />
ابوالقاسم رادفر</div>Samei