https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AAملی شدن صنعت نفت - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-16T08:50:36Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA&diff=5603&oldid=prevSamei در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۳۶2025-05-03T16:36:43Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۳۶</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ملی شدن صنعت نفت]]،''' نهضت اجتماعی مردم برای ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از بیگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ویلیام دارسی [William Knox D’Arcy]انگلیسی امتیاز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات ان را در سراسر [[ایران]] به جز پنج ایالت شمالی ایران <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>در مجاورت با روسیه بودند، گرفت. با فوران <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كردن </del>اولین چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سلیمان، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شركت </del>نفت ایران و انگلیس با دو میلیون لیره تأسیس شد و از 1292ش صدور نفت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اغاز </del>شد و در سال بعد دولت انگلستان با خرید 56% از سهام <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شركت، </del>خود را <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مالك </del>الرقاب امتیاز نامه دارسی ساخت<ref> فاتح، مصطفی'''''. پنجاه سال نفت ایران'''''. تهران: مهر، ص15-20.</ref>. همچنین با تلاش در ضایع <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كردن </del>حقوق ایران در 1312ش با استفاده از اختناق سیاسی دوره رضاشاه پهلوی<sup>*</sup> قرارداد استعماری نفت را تا 1993م تمدید <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد</del><ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">برای اگاهی بیشتر ← </del>فرمانفرمائیان، منوچهر. '''''ملاحظاتی چند درباره نفت'''''. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.</ref>. در جنگهای جهانی اول<sup>*</sup> و دوم اهمیت نفت برای استعمارگران روشن شد و ملتهای خاورمیانه، از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ان </del>میان ایران، نیز به اهمیت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ان </del>و قراردادهای استعماری اگاهی یافتند. تلاشهای ایرانیان در مخالفت با چنین قراردادهایی از اواخر [[قاجاریه|دوره قاجاریه]]<sup>*</sup> اغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهانی دوم<sup>*</sup> اقداماتی با صبغه ملی و استقلالطلبانه در راستای نهضت علیه امتیاز نفت به رهبری <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دكتر </del>محمد مصدق<sup>*</sup> از دوره چهاردهم مجلس شورای ملی<sup>*</sup> <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اغاز </del>شد (1323ش)<ref>مكی، حسین. '''''نفت و نطق مكی'''''. تهران: امیركبیر، 1357ش، ص12.</ref>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دكتر </del>مصدق با طرح «سیاست موازنه منفی» در ندادن امتیاز به بیگانگان باب هرگونه گفت و گو درباره نفت با دول خارجی را مسدود <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد </del>و با هر عاملی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>«ایرانیت» و «اسلامیت» و حفظ قومیت و تمدن ایران را به خطر میانداخت مخالفت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد </del><ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> ← </del>كیاستوان، حسین. '''''سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم'''''. تهران: تابان، 1327ش.</ref> و «اصل استقلال» را در پیوند با «اصل <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ازادی» </del>محور <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حركت </del>خود قرار داد و در 1327 نیز با یاری <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همكاران </del>خود از تصویب گفت و گوهای گِس ـ گلشائیان در مجلس پانزدهم ممانعت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كرد</del><ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">← </del>[مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره پانزدهم قانونگذاری'''''. تهران: مجلس شورای ملی، 1327ش.</ref>. با <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تشكیل كمیسیون </del>نفت در مجلس شانزدهم به ریاست <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دكتر </del>مصدق مخالفت با دولتهای ساعد، منصور و سرانجام سپهبد <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رزمارا </del><ref> بیل، جیمز؛ راجرلویس، ویلیام. '''''مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی'''''. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و كاوه بیات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.</ref>ادامه یافت. بر پایه ماده واحدهای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>به مجلس حق استیفای حقوق ملی و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مذاكرات </del>و اقدامات لازم برای دفاع از منافع و ثروتهای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كشور </del>را میداد، دولت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رزمارا </del>را استیضاح <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كردند </del>و عملیات زیانبار <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«شركت </del>نفت ایران و انگلیس» را نشان دادند. با شرایط پیش <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امده </del>اصل ملی شدن صنعت نفت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>توسط <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دكتر </del>سیدحسین فاطمی<sup>*</sup> پیشنهاد شده بود به نهضت همگانی اجتماعی تبدیل شد<ref>مصدق، محمد. '''''خاطرات و تألمات مصدق'''''. به كوشش غلامحسین مصدق و ایرج افشار، تهران: علمی، 1365ش، ص229 و 239.</ref>. اجتماع عظیم مردم در مسجد شاه به دعوت <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایتالله </del>سیدابوالقاسم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كاشانی </del>(به ویژه در 1 دیماه و 6 بهمنماه 1329) و مبارزه هم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اهنگ </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یكپارچه </del>مردم و احزاب ملی در جبهه ملی ایران<sup>*</sup> به رهبری <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دكتر مصدق، </del>در مقابل <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كارشكنیهای </del>دربار و طرفداران انگلیس از <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یك </del>سو و حزب توده و سیاستهای شوروی از سوی دیگر، به پیروزی رسید <ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">← </del>مكی، حسین. '''''كتاب سیاه'''''. تهران: علمی، 1356ش.</ref>و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شورای ملی و در 29 اسفندماه در مجلس <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سنا، </del>ملی شدن صنعت نفت به اینگونه به تصویب رسید: <ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">← </del>روحانی، فؤاد. '''''تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران'''''. تهران: كتابهای جیبی، فرانكلین، 1353ش.</ref> «به نام سعادت ملت ایران و به منظور <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كمك </del>به تأمین صلح جهانی، <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امضاءكنندگان </del>ذیل پیشنهاد مینماییم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كه </del>صنعت نفت ایران در تمام مناطق <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">كشور </del>بدون استثناء ملی اعلام شود، یعنی تمام عملیات <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اكتشاف </del>و استخراج و بهرهبرداری در دست دولت قرار گیرد»<ref>[مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره شانزدهم قانونگذاری'''''. جلسه 128، 24، اسفندماه 1329ش.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ملی شدن صنعت نفت]]،''' نهضت اجتماعی مردم برای ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از بیگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ویلیام دارسی [William Knox D’Arcy]انگلیسی امتیاز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات ان را در سراسر [[ایران]] به جز پنج ایالت شمالی ایران <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>در مجاورت با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 </ins>روسیه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">] </ins>بودند، گرفت. با فوران <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کردن </ins>اولین چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سلیمان، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شرکت </ins>نفت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و انگلیس با دو میلیون لیره تأسیس شد و از 1292ش صدور نفت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آغاز </ins>شد و در سال بعد دولت انگلستان با خرید 56% از سهام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شرکت، </ins>خود را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مالک </ins>الرقاب امتیاز نامه دارسی ساخت<ref> فاتح، مصطفی'''''. پنجاه سال نفت ایران'''''. تهران: مهر، ص15-20.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>همچنین با تلاش در ضایع <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کردن </ins>حقوق ایران در 1312ش با استفاده از اختناق سیاسی دوره <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رضا شاه پهلوی|</ins>رضاشاه پهلوی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> قرارداد استعماری نفت را تا 1993م تمدید <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد</ins><ref>فرمانفرمائیان، منوچهر. '''''ملاحظاتی چند درباره نفت'''''. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.</ref>. در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[جنگ جهانی اول|</ins>جنگهای جهانی اول<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> و دوم اهمیت نفت برای استعمارگران روشن شد و ملتهای خاورمیانه، از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آن </ins>میان ایران، نیز به اهمیت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آن </ins>و قراردادهای استعماری اگاهی یافتند. تلاشهای ایرانیان در مخالفت با چنین قراردادهایی از اواخر [[قاجاریه|دوره قاجاریه]]<sup>*</sup> اغاز شد و پس از رفتن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رضا شاه پهلوی|</ins>رضاشاه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و جنگ جهانی دوم<sup>*</sup> اقداماتی با صبغه ملی و استقلالطلبانه در راستای نهضت علیه امتیاز نفت به رهبری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمد مصدق|دکتر </ins>محمد مصدق<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> از دوره چهاردهم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>مجلس شورای ملی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آغاز </ins>شد (1323ش)<ref>مكی، حسین. '''''نفت و نطق مكی'''''. تهران: امیركبیر، 1357ش، ص12.</ref>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمد مصدق|دکتر </ins>مصدق<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>با طرح «سیاست موازنه منفی» در ندادن امتیاز به بیگانگان باب هرگونه گفت و گو درباره نفت با دول خارجی را مسدود <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد </ins>و با هر عاملی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>«ایرانیت» و «اسلامیت» و حفظ قومیت و تمدن <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>را به خطر میانداخت مخالفت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد </ins><ref>كیاستوان، حسین. '''''سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم'''''. تهران: تابان، 1327ش.</ref> و «اصل استقلال» را در پیوند با «اصل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آزادی» </ins>محور <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حرکت </ins>خود قرار داد و در 1327 نیز با یاری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همکاران </ins>خود از تصویب گفت و گوهای گِس ـ گلشائیان در مجلس پانزدهم ممانعت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کرد</ins><ref>[مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره پانزدهم قانونگذاری'''''. تهران: مجلس شورای ملی، 1327ش.</ref>. با <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تشکیل کمیسیون </ins>نفت در مجلس شانزدهم به ریاست <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمد </ins>مصدق<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|دکتر مصدق]] </ins>مخالفت با دولتهای ساعد، منصور و سرانجام سپهبد <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رزمآرا </ins><ref> بیل، جیمز؛ راجرلویس، ویلیام. '''''مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی'''''. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و كاوه بیات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.</ref>ادامه یافت. بر پایه ماده واحدهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>به مجلس حق استیفای حقوق ملی و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مذاکرات </ins>و اقدامات لازم برای دفاع از منافع و ثروتهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کشور </ins>را میداد، دولت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رزمآرا </ins>را استیضاح <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کردند </ins>و عملیات زیانبار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«شرکت </ins>نفت ایران و انگلیس» را نشان دادند. با شرایط پیش <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آمده </ins>اصل ملی شدن صنعت نفت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>توسط <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دکتر </ins>سیدحسین فاطمی<sup>*</sup> پیشنهاد شده بود به نهضت همگانی اجتماعی تبدیل شد<ref>مصدق، محمد. '''''خاطرات و تألمات مصدق'''''. به كوشش غلامحسین مصدق و ایرج افشار، تهران: علمی، 1365ش، ص229 و 239.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اجتماع عظیم مردم در مسجد شاه به دعوت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آیتالله </ins>سیدابوالقاسم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کاشانی </ins>(به ویژه در 1 دیماه و 6 بهمنماه 1329) و مبارزه هم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آهنگ </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یکپارچه </ins>مردم و احزاب ملی در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>جبهه ملی ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> به رهبری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[محمد مصدق|دکتر مصدق]]، </ins>در مقابل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کارشکنیهای </ins>دربار و طرفداران انگلیس از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">یک </ins>سو و حزب توده و سیاستهای شوروی از سوی دیگر، به پیروزی رسید <ref>مكی، حسین. '''''كتاب سیاه'''''. تهران: علمی، 1356ش.</ref>و در 24 اسفندماه 1329 در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>مجلس شورای ملی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و در 29 اسفندماه در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>مجلس <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سنا]]، </ins>ملی شدن صنعت نفت به اینگونه به تصویب رسید: <ref>روحانی، فؤاد. '''''تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران'''''. تهران: كتابهای جیبی، فرانكلین، 1353ش.</ref> «به نام سعادت ملت <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و به منظور <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کمک </ins>به تأمین صلح جهانی، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">امضاءکنندگان </ins>ذیل پیشنهاد مینماییم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">که </ins>صنعت نفت ایران در تمام مناطق <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">کشور </ins>بدون استثناء ملی اعلام شود، یعنی تمام عملیات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اکتشاف </ins>و استخراج و بهرهبرداری در دست دولت قرار گیرد»<ref>[مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره شانزدهم قانونگذاری'''''. جلسه 128، 24، اسفندماه 1329ش.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مجلس شورای ملی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[رضا شاه پهلوی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[جنگ جهانی اول]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[محمد مصدق]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[جبهه ملی ایران]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دانشنامه ایران</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). </ins>دانشنامه ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ناصر تکمیل همایون</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ناصر تکمیل همایون</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA&diff=5599&oldid=prevSamei در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۹2025-05-03T16:29:36Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ملی شدن صنعت نفت]]،''' نهضت اجتماعی مردم برای ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از بیگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ویلیام دارسی [William Knox D’Arcy]انگلیسی امتیاز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات ان را در سراسر ایران به جز پنج ایالت شمالی ایران كه در مجاورت با روسیه بودند، گرفت. با فوران كردن اولین چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سلیمان، شركت نفت ایران و انگلیس با دو میلیون لیره تأسیس شد و از 1292ش صدور نفت اغاز شد و در سال بعد دولت انگلستان با خرید 56% از سهام شركت، خود را مالك الرقاب امتیاز نامه دارسی ساخت<ref> فاتح، مصطفی'''''. پنجاه سال نفت ایران'''''. تهران: مهر، ص15-20.</ref>. همچنین با تلاش در ضایع كردن حقوق ایران در 1312ش با استفاده از اختناق سیاسی دوره رضاشاه پهلوی<sup>*</sup> قرارداد استعماری نفت را تا 1993م تمدید كرد<ref>برای اگاهی بیشتر ← فرمانفرمائیان، منوچهر. '''''ملاحظاتی چند درباره نفت'''''. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.</ref>. در جنگهای جهانی اول<sup>*</sup> و دوم اهمیت نفت برای استعمارگران روشن شد و ملتهای خاورمیانه، از ان میان ایران، نیز به اهمیت ان و قراردادهای استعماری اگاهی یافتند. تلاشهای ایرانیان در مخالفت با چنین قراردادهایی از اواخر دوره قاجاریه<sup>*</sup> اغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهانی دوم<sup>*</sup> اقداماتی با صبغه ملی و استقلالطلبانه در راستای نهضت علیه امتیاز نفت به رهبری دكتر محمد مصدق<sup>*</sup> از دوره چهاردهم مجلس شورای ملی<sup>*</sup> اغاز شد (1323ش)<ref>مكی، حسین. '''''نفت و نطق مكی'''''. تهران: امیركبیر، 1357ش، ص12.</ref>. دكتر مصدق با طرح «سیاست موازنه منفی» در ندادن امتیاز به بیگانگان باب هرگونه گفت و گو درباره نفت با دول خارجی را مسدود كرد و با هر عاملی كه «ایرانیت» و «اسلامیت» و حفظ قومیت و تمدن ایران را به خطر میانداخت مخالفت كرد <ref> ← كیاستوان، حسین. '''''سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم'''''. تهران: تابان، 1327ش.</ref> و «اصل استقلال» را در پیوند با «اصل ازادی» محور حركت خود قرار داد و در 1327 نیز با یاری همكاران خود از تصویب گفت و گوهای گِس ـ گلشائیان در مجلس پانزدهم ممانعت كرد<ref>← [مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره پانزدهم قانونگذاری'''''. تهران: مجلس شورای ملی، 1327ش.</ref>. با تشكیل كمیسیون نفت در مجلس شانزدهم به ریاست دكتر مصدق مخالفت با دولتهای ساعد، منصور و سرانجام سپهبد رزمارا <ref> بیل، جیمز؛ راجرلویس، ویلیام. '''''مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی'''''. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و كاوه بیات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.</ref>ادامه یافت. بر پایه ماده واحدهای كه به مجلس حق استیفای حقوق ملی و مذاكرات و اقدامات لازم برای دفاع از منافع و ثروتهای كشور را میداد، دولت رزمارا را استیضاح كردند و عملیات زیانبار «شركت نفت ایران و انگلیس» را نشان دادند. با شرایط پیش امده اصل ملی شدن صنعت نفت كه توسط دكتر سیدحسین فاطمی<sup>*</sup> پیشنهاد شده بود به نهضت همگانی اجتماعی تبدیل شد<ref>مصدق، محمد. '''''خاطرات و تألمات مصدق'''''. به كوشش غلامحسین مصدق و ایرج افشار، تهران: علمی، 1365ش، ص229 و 239.</ref>. اجتماع عظیم مردم در مسجد شاه به دعوت ایتالله سیدابوالقاسم كاشانی (به ویژه در 1 دیماه و 6 بهمنماه 1329) و مبارزه هم اهنگ و یكپارچه مردم و احزاب ملی در جبهه ملی ایران<sup>*</sup> به رهبری دكتر مصدق، در مقابل كارشكنیهای دربار و طرفداران انگلیس از یك سو و حزب توده و سیاستهای شوروی از سوی دیگر، به پیروزی رسید <ref>← مكی، حسین. '''''كتاب سیاه'''''. تهران: علمی، 1356ش.</ref>و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شورای ملی و در 29 اسفندماه در مجلس سنا، ملی شدن صنعت نفت به اینگونه به تصویب رسید: <ref>← روحانی، فؤاد. '''''تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران'''''. تهران: كتابهای جیبی، فرانكلین، 1353ش.</ref> «به نام سعادت ملت ایران و به منظور كمك به تأمین صلح جهانی، امضاءكنندگان ذیل پیشنهاد مینماییم كه صنعت نفت ایران در تمام مناطق كشور بدون استثناء ملی اعلام شود، یعنی تمام عملیات اكتشاف و استخراج و بهرهبرداری در دست دولت قرار گیرد»<ref>[مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره شانزدهم قانونگذاری'''''. جلسه 128، 24، اسفندماه 1329ش.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[ملی شدن صنعت نفت]]،''' نهضت اجتماعی مردم برای ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از بیگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ویلیام دارسی [William Knox D’Arcy]انگلیسی امتیاز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات ان را در سراسر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به جز پنج ایالت شمالی ایران كه در مجاورت با روسیه بودند، گرفت. با فوران كردن اولین چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سلیمان، شركت نفت ایران و انگلیس با دو میلیون لیره تأسیس شد و از 1292ش صدور نفت اغاز شد و در سال بعد دولت انگلستان با خرید 56% از سهام شركت، خود را مالك الرقاب امتیاز نامه دارسی ساخت<ref> فاتح، مصطفی'''''. پنجاه سال نفت ایران'''''. تهران: مهر، ص15-20.</ref>. همچنین با تلاش در ضایع كردن حقوق ایران در 1312ش با استفاده از اختناق سیاسی دوره رضاشاه پهلوی<sup>*</sup> قرارداد استعماری نفت را تا 1993م تمدید كرد<ref>برای اگاهی بیشتر ← فرمانفرمائیان، منوچهر. '''''ملاحظاتی چند درباره نفت'''''. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.</ref>. در جنگهای جهانی اول<sup>*</sup> و دوم اهمیت نفت برای استعمارگران روشن شد و ملتهای خاورمیانه، از ان میان ایران، نیز به اهمیت ان و قراردادهای استعماری اگاهی یافتند. تلاشهای ایرانیان در مخالفت با چنین قراردادهایی از اواخر <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[قاجاریه|</ins>دوره قاجاریه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins><sup>*</sup> اغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهانی دوم<sup>*</sup> اقداماتی با صبغه ملی و استقلالطلبانه در راستای نهضت علیه امتیاز نفت به رهبری دكتر محمد مصدق<sup>*</sup> از دوره چهاردهم مجلس شورای ملی<sup>*</sup> اغاز شد (1323ش)<ref>مكی، حسین. '''''نفت و نطق مكی'''''. تهران: امیركبیر، 1357ش، ص12.</ref>. دكتر مصدق با طرح «سیاست موازنه منفی» در ندادن امتیاز به بیگانگان باب هرگونه گفت و گو درباره نفت با دول خارجی را مسدود كرد و با هر عاملی كه «ایرانیت» و «اسلامیت» و حفظ قومیت و تمدن ایران را به خطر میانداخت مخالفت كرد <ref> ← كیاستوان، حسین. '''''سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم'''''. تهران: تابان، 1327ش.</ref> و «اصل استقلال» را در پیوند با «اصل ازادی» محور حركت خود قرار داد و در 1327 نیز با یاری همكاران خود از تصویب گفت و گوهای گِس ـ گلشائیان در مجلس پانزدهم ممانعت كرد<ref>← [مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره پانزدهم قانونگذاری'''''. تهران: مجلس شورای ملی، 1327ش.</ref>. با تشكیل كمیسیون نفت در مجلس شانزدهم به ریاست دكتر مصدق مخالفت با دولتهای ساعد، منصور و سرانجام سپهبد رزمارا <ref> بیل، جیمز؛ راجرلویس، ویلیام. '''''مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی'''''. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و كاوه بیات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.</ref>ادامه یافت. بر پایه ماده واحدهای كه به مجلس حق استیفای حقوق ملی و مذاكرات و اقدامات لازم برای دفاع از منافع و ثروتهای كشور را میداد، دولت رزمارا را استیضاح كردند و عملیات زیانبار «شركت نفت ایران و انگلیس» را نشان دادند. با شرایط پیش امده اصل ملی شدن صنعت نفت كه توسط دكتر سیدحسین فاطمی<sup>*</sup> پیشنهاد شده بود به نهضت همگانی اجتماعی تبدیل شد<ref>مصدق، محمد. '''''خاطرات و تألمات مصدق'''''. به كوشش غلامحسین مصدق و ایرج افشار، تهران: علمی، 1365ش، ص229 و 239.</ref>. اجتماع عظیم مردم در مسجد شاه به دعوت ایتالله سیدابوالقاسم كاشانی (به ویژه در 1 دیماه و 6 بهمنماه 1329) و مبارزه هم اهنگ و یكپارچه مردم و احزاب ملی در جبهه ملی ایران<sup>*</sup> به رهبری دكتر مصدق، در مقابل كارشكنیهای دربار و طرفداران انگلیس از یك سو و حزب توده و سیاستهای شوروی از سوی دیگر، به پیروزی رسید <ref>← مكی، حسین. '''''كتاب سیاه'''''. تهران: علمی، 1356ش.</ref>و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شورای ملی و در 29 اسفندماه در مجلس سنا، ملی شدن صنعت نفت به اینگونه به تصویب رسید: <ref>← روحانی، فؤاد. '''''تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران'''''. تهران: كتابهای جیبی، فرانكلین، 1353ش.</ref> «به نام سعادت ملت ایران و به منظور كمك به تأمین صلح جهانی، امضاءكنندگان ذیل پیشنهاد مینماییم كه صنعت نفت ایران در تمام مناطق كشور بدون استثناء ملی اعلام شود، یعنی تمام عملیات اكتشاف و استخراج و بهرهبرداری در دست دولت قرار گیرد»<ref>[مجلس شورای ملی]، '''''مذاكرات دوره شانزدهم قانونگذاری'''''. جلسه 128، 24، اسفندماه 1329ش.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA&diff=2697&oldid=prevNazli در ۶ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۳۷2025-02-06T15:37:21Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA&diff=2697&oldid=864">نمایش تغییرات</a>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA&diff=864&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''ملي شدن صنعت نفت،''' نهضت اجتماعي مردم براي ملي شدن صنعت نفت و خلع يد از بيگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ويليام دارسي [1]انگليسي امتياز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات آن را در سراسر ايران به جز پنج ايالت شمالي ايران كه در مجاور...» ایجاد کرد2024-08-13T19:54:27Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''ملي شدن صنعت نفت،''' نهضت اجتماعي مردم براي ملي شدن صنعت نفت و خلع يد از بيگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ويليام دارسي [1]انگليسي امتياز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات آن را در سراسر ايران به جز پنج ايالت شمالي ايران كه در مجاور...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''ملي شدن صنعت نفت،''' نهضت اجتماعي مردم براي ملي شدن صنعت نفت و خلع يد از بيگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ويليام دارسي [1]انگليسي امتياز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات آن را در سراسر ايران به جز پنج ايالت شمالي ايران كه در مجاورت با روسيه بودند، گرفت. با فوران كردن اولين چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سليمان، شركت نفت ايران و انگليس با دو ميليون ليره تأسيس شد و از 1292ش صدور نفت آغاز شد و در سال بعد دولت انگلستان با خريد 56% از سهام شركت، خود را مالك الرقاب امتياز نامة دارسي ساخت.<sup>1</sup> همچنين با تلاش در ضايع كردن حقوق ايران در 1312ش با استفاده از اختناق سياسي دورة رضاشاه پهلوي<sup>*</sup> قرارداد استعماري نفت را تا 1993م تمديد كرد.<sup>2</sup> در جنگهاي جهاني اول<sup>*</sup> و دوم اهميت نفت براي استعمارگران روشن شد و ملتهاي خاورميانه، از آن ميان ايران، نيز به اهميت آن و قراردادهاي استعماري آگاهي يافتند. تلاشهاي ايرانيان در مخالفت با چنين قراردادهايي از اواخر دورة قاجاريه<sup>*</sup> آغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهاني دوم<sup>*</sup> اقداماتي با صبغة ملي و استقلالطلبانه در راستاي نهضت عليه امتياز نفت به رهبري دكتر محمد مصدق<sup>*</sup> از دورة چهاردهم مجلس شوراي ملي<sup>*</sup> آغاز شد (1323ش).<sup>3</sup> دكتر مصدق با طرح «سياست موازنة منفي» در ندادن امتياز به بيگانگان باب هرگونه گفت و گو دربارة نفت با دول خارجي را مسدود كرد و با هر عاملي كه «ايرانيت» و «اسلاميت» و حفظ قوميت و تمدن ايران را به خطر ميانداخت مخالفت كرد<sup>4</sup> و «اصل استقلال» را در پيوند با «اصل آزادي» محور حركت خود قرار داد و در 1327 نيز با ياري همكاران خود از تصويب گفت و گوهاي گِس ـ گلشائيان در مجلس پانزدهم ممانعت كرد.<sup>5</sup> با تشكيل كميسيون نفت در مجلس شانزدهم به رياست دكتر مصدق مخالفت با دولتهاي ساعد، منصور و سرانجام سپهبد رزمآرا<sup>6</sup> ادامه يافت. بر پاية ماده واحدهاي كه به مجلس حق استيفاي حقوق ملي و مذاكرات و اقدامات لازم براي دفاع از منافع و ثروتهاي كشور را ميداد، دولت رزمآرا را استيضاح كردند و عمليات زيانبار «شركت نفت ايران و انگليس» را نشان دادند. با شرايط پيش آمده اصل ملي شدن صنعت نفت كه توسط دكتر سيدحسين فاطمي<sup>*</sup> پيشنهاد شده بود به نهضت همگاني اجتماعي تبديل شد.<sup>7</sup> اجتماع عظيم مردم در مسجد شاه به دعوت آيتالله سيدابوالقاسم كاشاني (به ويژه در 1 ديماه و 6 بهمنماه 1329) و مبارزة هم آهنگ و يكپارچة مردم و احزاب ملي در جبهة ملي ايران<sup>*</sup> به رهبري دكتر مصدق، در مقابل كارشكنيهاي دربار و طرفداران انگليس از يك سو و حزب توده و سياستهاي شوروي از سوي ديگر، به پيروزي رسيد<sup>8</sup> و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شوراي ملي و در 29 اسفندماه در مجلس سنا، ملي شدن صنعت نفت به اينگونه به تصويب رسيد:<sup>9</sup> «به نام سعادت ملت ايران و به منظور كمك به تأمين صلح جهاني، امضاءكنندگان ذيل پيشنهاد مينماييم كه صنعت نفت ايران در تمام مناطق كشور بدون استثناء ملي اعلام شود، يعني تمام عمليات اكتشاف و استخراج و بهرهبرداري در دست دولت قرار گيرد».<sup>10</sup> <br />
<br />
<br />
'''مآخذ:'''<br />
<br />
1. فاتح، مصطفي'''''. پنجاه سال نفت ايران'''''. تهران: مهر، ص15-20.<br />
<br />
2. براي آگاهي بيشتر ← فرمانفرمائيان، منوچهر. '''''ملاحظاتي چند دربارة نفت'''''. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.<br />
<br />
3. مكي، حسين. '''''نفت و نطق مكي'''''. تهران: اميركبير، 1357ش، ص12.<br />
<br />
4. ← كياستوان، حسين. '''''سياست موازنة منفي در مجلس چهاردهم'''''. تهران: تابان، 1327ش.<br />
<br />
5. ← [مجلس شوراي ملي]، '''''مذاكرات دورة پانزدهم قانونگذاري'''''. تهران: مجلس شوراي ملي، 1327ش.<br />
<br />
6. بيل، جيمز؛ راجرلويس، ويليام. '''''مصدق، نفت، ناسيوناليسم ايراني'''''. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوي و كاوه بيات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.<br />
<br />
7. مصدق، محمد. '''''خاطرات و تألمات مصدق'''''. به كوشش غلامحسين مصدق و ايرج افشار، تهران: علمي، 1365ش، ص229 و 239.<br />
<br />
8. ← مكي، حسين. '''''كتاب سياه'''''. تهران: علمي، 1356ش.<br />
<br />
9. ← روحاني، فؤاد. '''''تاريخ ملي شدن صنعت نفت ايران'''''. تهران: كتابهاي جيبي، فرانكلين، 1353ش.<br />
<br />
10. [مجلس شوراي ملي]، '''''مذاكرات دورة شانزدهم قانونگذاري'''''. جلسة 128، 24، اسفندماه 1329ش.<br />
<br />
ناصر تکمیل همایون<br />
<br />
----[1]. William Knox D’Arcy</div>Samei