https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C 2026-06-21T11:08:46Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.43.1 https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&diff=10019&oldid=prev 2025-06-08T17:29:02Z

<p></p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&amp;diff=10019&amp;oldid=10016">نمایش تغییرات</a>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&diff=10016&oldid=prev 2025-06-08T17:22:16Z

<p></p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&amp;diff=10016&amp;oldid=9889">نمایش تغییرات</a>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C&diff=9889&oldid=prev 2025-06-07T19:23:59Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی « مناجات‌نویسی، مناجات سخنانی به نظم و نثر در بیان راز و نیاز با خداوند و پوزش و بازگشت از گناهان است.&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; در زبان فارسی، معنی دعا، نیایش و مناجات با یكدیگر آمیخته‌اند. در متون ادب فارسی نیز گاه از مناجات به دعا تعبیر كرده‌اند. دعا و مناجات ا...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div><br /> <br /> مناجات‌نویسی، مناجات سخنانی به نظم و نثر در بیان راز و نیاز با خداوند و پوزش و بازگشت از گناهان است.&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; در زبان فارسی، معنی دعا، نیایش و مناجات با یكدیگر آمیخته‌اند. در متون ادب فارسی نیز گاه از مناجات به دعا تعبیر كرده‌اند. دعا و مناجات از نیازهای روحی بشر در طول تاریخ بوده است.&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; در ایران باستان، موضوع دعا و مناجات از اهمیت خاصی برخوردار بود، چنان كه بخش‌هایی از &#039;&#039;اوستا&#039;&#039; به نیایش اختصاص یافت.&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; <br /> <br /> دین مبین اسلام در میدان وسیع مناجات بهترین دستورالعمل را به مؤمنان ابلاغ كرده است و كلام خداوند در [[قرآن|&#039;&#039;قرآن&#039;&#039; كریم]] و سخنان پیامبر (ص) و امامان اطهار (ع) مؤید این معناست.&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; در &#039;&#039;قرآن&#039;&#039;، آیات بسیاری خطاب بندگان با خداست. این گفتگوها و خطاب‌ها غالباً با الفاظ «رَبّ» و «رَبّنا» آغاز شده‌اند.&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; در میان امامان شیعه، امام چهارم، ‌حضرت سجّاد (ع) دعاهای ارزشمندی به نام &#039;&#039;صحیفة سجادیّه&#039;&#039; دارد.&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|امیرالمؤمنان علی (ع)]] نیز سخنانی در مناجات دارد.&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; از آن حضرت مناجات‌های منظوم هم دیده شده است.&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; <br /> <br /> در ادب فارسی، مناجات بیشتر یك موضوع ادبی و نه یك نوع ادبی به شمار می‌رود. در هر حال، ماهیت آن از دیدگاه ادبی، غنایی است. مناجات و ادعیه در ادبیات فارسی بیشتر منثور است. مناجات شعر گونة خواجه عبدالله انصاری&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د 481ق / 1088م) بهترین نمونة مناجات است.&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; مناجات خواجه عبدالله شامل بیش از 120 فراز: «الهی...» است. مانند الهی، عذر ما بپذیر و بر عیب‌های ما مگیر.&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; كمال‌الدین حسین خوارزمی (مق 840ق / 1436م) در شرحی كه با نام &#039;&#039;جواهرالاسرار و زواهرالانوار&#039;&#039; بر [[مثنوی معنوی|&#039;&#039;مثنوی&#039;&#039; مولوی]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; نوشته است، مطالبی همراه با شعر در مناجات با خداوند دارد.&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; از آغاز سرایش شعر فارسی تا سدة 8ق مناجات‌های منظومی در [[شعر فارسی]]، به ویژه در سروده‌های شاعران عارف وجود دارد. بیشترین این مناجات‌ها در قالب مثنوی است.&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt; از رودكی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; شاعر مشهور (سدة 4ق) بیتی در مناجات به بحر هزج مسدس بازمانده است. ابوشكور بلخی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (سدة 4ق) و ابومنصور دقیقی طوسی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (سدة 4ق) شاعران متقدم نیز ابیاتی در نیایش خداوند سروده‌اند.&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt; ابوالقاسم فردوسی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د 411 یا 416ق / 1020 یا 1025م) هم در میان داستان‌های &#039;&#039;شاهنامه&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;، 160 بیت به نیایش اختصاص داده است. زبان نیایش شاعر در این داستان‌ها ساده و صمیمی است.&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; در منظومة &#039;&#039;ویس و رامین&#039;&#039; از فخرالدین اسعد گرگانی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (سدة 5ق) هم دو مناجات وجود دارد.&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; ناصرخسرو قبادیانی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د 481ق / 1088م) نیز در پایان مثنوی &#039;&#039;روشنایی نامه&#039;&#039; كه منسوب بدوست، یك مثنوی كوتاه در مناجات سروده است. زبان او در این مناجات ساده و صمیمی است.&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt; بخشی از رباعیات منسوب به شیخ ابوسعید ابوالخیر&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د 440ق / 1048م) را نیز دعا تشكیل می‌دهد.&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt; به باباطاهر همدانی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د ح 410ق / 1019م) نیز رباعیات اندكی در مناجات نسبت داده‌اند.&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; سنایی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د 353ق / 964م) هم مناجاتی در 214 بیت و در قالب مثنوی در &#039;&#039;حدیقةالحقیقه، سنایی‌آباد&#039;&#039; و &#039;&#039;طریق‌التحقیق&#039;&#039; دارد. زبان نیایش سنایی ساده است.&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt; برای نخستین بار، ‌نظامی گنجوی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د 614ق / 1217م) نیز در آغاز &#039;&#039;مخزن‌الاسرار&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&#039;&#039;، خسرو و شیرین&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&#039;&#039;، ‌لیلی و مجنون&#039;&#039; &lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&#039;&#039;، هفت پیكر&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; و &#039;&#039;اسكندرنامة&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; خود مناجات‌هایی بلند و مستقل آورده است.&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt; در &#039;&#039;شرفنامة&#039;&#039; او هم مناجاتی ضبط شده است.&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt; فریدالدین عطار نیشابوری (د 618ق / 1221م) بیش از شاعران دیگر به مناجات پرداخته است. او در چند قصیده و در مثنوی‌های &#039;&#039;منطق‌الطیر&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&#039;&#039;، ‌الهی‌نامه&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&#039;&#039;، اسرارنامه&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; و &#039;&#039;مصیبت‌نامه&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; و همچنین در رباعی &#039;&#039;مختارنامه&#039;&#039; ابیاتی در مناجات دارد.&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt; سعدی شیرازی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د 691 یا 694ق / 1292 یا 1295م) در پایان &#039;&#039;بوستان&#039;&#039;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; مناجاتی آورده است. كلام وی در نیایش صمیمی و زبانش بدون تكلف است. وی همچنین قصیده‌ای در توحید خداوند ومدح رسول (ص)‌ دارد. اوحدی مراغه‌ای (د 738ق / 1337م) در مثنوی‌های خود و انوری ابیوردی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د 587ق / 1191م) و كمال‌الدین اسماعیل اصفهانی (د 635ق / 1238م) نیز مناجات و نیایش‌هایی ساده و بی تكلّف دارند.&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt; از فخرالدین عراقی&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (د 688ق / 1289م) دو قصیده باقی مانده است. زبان او در این قصاید پیچیده و عاری از سادگی است.&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; در دیوان كبیر جلال‌الدین محمد مولوی (د 672ق / 1273م)، ‌پنج غزل در نیایش با خداوند دیده می‌شود. این غزل‌ها شامل موسیقی كلام، ‌تصویرهای زیبا و زبان ساده و بی تكلف است.&lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt; جز شاعران و عرفای یاد شده در آثار نظم و نثر بزرگان دیگر نیز ‌مناجات‌هایی وجود دارد. <br /> <br /> &#039;&#039;&#039;مآخذ:&#039;&#039;&#039;<br /> <br /> 1.    مصاحب، ‌غلامحسین. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;دایرةالمعارف فارسی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ج 2، ص 2857.<br /> <br /> 2.    ملك ثابت، ‌مهدی. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;بررسی و تحلیل مناجات‌های منظوم فارسی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. یزد: بنیاد فرهنگی، ‌پژوهشی  ریحانةالرسول، چ 1، 1381، ص 27 و 45.<br /> <br /> 3.    &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 43.<br /> <br /> 4.    &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 47.<br /> <br /> 5.    شریفی اصفهانی، مهین. «فرهنگ نیایش در &#039;&#039;قرآن&#039;&#039; كریم»، &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;‌فصلنامة تحقیقات علوم قرآن و حدیث&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. ‌دانشگاه الزهراء، ‌س 1، ش 1 (بهار 1383)، ‌ص 9.<br /> <br /> 6.    ملك ثابت. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 56.<br /> <br /> 7.    شیخ بهائی، بهاءالدین محمد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;كشكول&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ‌. ترجمة ابوالقاسم آیت الهی، ‌تهران: توكا، چ1، 1357، ص 446ـ 447.<br /> <br /> 8.    ملك ثابت. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 58.<br /> <br /> 9.    شمیسا، ‌سیروس&#039;&#039;. &#039;&#039;&#039;انواع&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;ادبی&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. تهران: فردوس، ‌چ 9، 1381، ص 252.<br /> <br /> 10.  ربانی، ‌حامد. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;مناجات و مقالات خواجه عبدالله انصاری&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. تهران: گنجینه، ‌بی تا، ص 2 و 5.<br /> <br /> 11.  خوارزمی، حسین. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;جواهرالاسرار و زواهر الانوار&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. به كوشش محمدجواد شریعت، ‌اصفهان: مشعل، 1360، ج 1، ص 9.<br /> <br /> 12.  ملك ثابت. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 83 و 100.<br /> <br /> 13.  &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 101.<br /> <br /> 14.  &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 103 و 105.<br /> <br /> 15.  &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 107.<br /> <br /> 16.  &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 110ـ 111.<br /> <br /> 17.  &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ‌ص 208.<br /> <br /> 18.  مقصود، جواد. &#039;&#039;شرح &#039;&#039;&#039;احوال و آثار دوبیتی‌های باباطاهر عریان&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. تهران: انجمن آثار ملی، ‌بی تا، 1384، ص 184.<br /> <br /> 19.  ملك ثابت. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 111ـ 113.<br /> <br /> 20.  &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 116 ـ 132.<br /> <br /> 21.  نظامی گنجوی، الیاس. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;شرفنامه&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;. به كوشش حسن وحید دستگردی، ‌تهران: چاپخانة ارمغان، 1316، ص11.<br /> <br /> 22.  ملك ثابت. &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ‌ص 134 ـ 135، 182 و 206.<br /> <br /> 23.  &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 162، 178 ـ 180.<br /> <br /> 24.  &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 186 ـ 187.<br /> <br /> 25.  &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;همان.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ص 199 ـ 200.<br /> <br /> ابوالقاسم رادفر</div>

Samei