https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AE%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87مهدی قلیخان مخبر السلطنه - تاریخچهٔ نسخهها2026-08-06T11:10:18Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AE%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87&diff=5598&oldid=prevSamei در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۲۸2025-05-03T16:28:26Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AE%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87&diff=5598&oldid=5595">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AE%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87&diff=5595&oldid=prevSamei در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۴2025-05-03T16:04:36Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۴</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[مهدی قلیخان مخبر السلطنه|مهدی قلیخان]]''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدایت سیاسمتدار، مورخ، ادیب و قاضی دوره قاجار و پهلوی.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''[[مهدی قلیخان مخبر السلطنه|مهدی قلیخان]]''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدایت سیاسمتدار، مورخ، ادیب و قاضی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[قاجاریه|</ins>دوره قاجار<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[سلسله </ins>پهلوی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|پهلوی]]</ins>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>وی در 1280 ه. ق (1240ش- 1861م) متولدشد<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشهای از تاریخ شش پادشاه و گوشهای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.</ref>. پس از کسب علوم رایج در 1295ه. ق (1245ش) 1838م <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عازمالمان </del>و <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">درانجا </del>زبان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">المانی اموخت</del><ref> همان، ص 6.</ref>. پس از بازگشت به تهران در (1297ه. ق 1880م) به عنوان کارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">المانی </del>در دارالفنون <ref>همان، ص 51.</ref> و مترجم زبان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">المانی </del>دربار ناصرالدین شاه گردید. در 1275ش به ریاست پست تهران <ref> محمود طلوعی، '''''بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست'''''، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.</ref> و سپس به ریاست گمرکات و پست خانه اذربایجان منصوب شد<ref> هدایت، همان، صص 100- 97.</ref>. وی در سال (1317ق 1899م) ریاست مدرسه علمیه تهران را بر عهده گرفت<ref> همان، صص 110- 109.</ref>. در سفر دوم مظفرالدین شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه <ref>همان، ص 113.</ref> و در سفر اتابک به دور دنیا نیز وی را همراهی کرد<ref> مهدی بامداد، '''''رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.</ref>. در این سفر به زیارت خانه خدا نائل و حاصل این سفر را در سفرنامهای به جا گذاشت<ref>مخبرالسلطنه هدایت، '''''سفرنامه مکه'''''، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.</ref>. هدایت پس از بازگشت از سفر به ریاست مدرسه نظامی تهران منصوب <ref> هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، ص 138.</ref> و در جریان مشروطیت نقش واسطه بین دربار و مشروطهخواهان را ایفا نمود. هدایت در گرفتن دستخط مشروطیت و تهیه و تنظیم قانون اساسی نقش مهمی داشت و جزء هیات تدوین قانون انتخابات مجلس <ref>مهدی ملکزاده، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.</ref> و رئیس هیات نظارت بر انتخابات بود <ref>ناظمالاسلام کرمانی، '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.</ref> و در کابینه وزیر افخم، وزیر علوم بود. و تلاش برای استقراض از روسیه در ابتدای مجلس با مخالفت نمایندگان مواجه شد<ref>هاشم محیط مافی، '''''مقدمات مشروطیت'''''، به کوشش مجید تفرشی، جواد جانفدا، بیجا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملکزاده، همان، ص 403.</ref>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">وی در کابینههای اتابک وزارت فرهنگ <ref>احمد کسروی، '''''تاریخ مشروطه ایران'''''، تهران، امیرکبیر، 1383، صص 8- 255.</ref> و در کابینه ناصرالملک و نظامالسلطنه وزارت عدلیه را برعهده داشت و اقدامات فراوانی برای اصلاح عدلیه انجام داد<ref>کسروی، ص 523 و ملکزاده، ص 627.</ref>. مخبرالسلطنه در کابینه مشیرالدوله به سمت والی اذربایجان منصوب و به واسطه مشروطهخواهی مورد حمایت مردم وازادی خواهان انجا بود. در جریان به توپ بستن مجلس بااگاهی از این مسئله، موجبات دستیابی مشروطه خواهان به قورخانه دولتی (اسلحه) را فراهم کرد<ref>کسروی، صص 3- 682 و ملکزاده، ص 845.</ref>. پس از عزل از حکومت اذربایجان و جانشینی عینالدوله، عازم اروپا شد. با پیروزی ازادی خواهان و استقرار مشروطه مجدداً والیاذربایجان شد. در این دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگیری، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود<ref>ملکزاده، همان، صص 16- 1315.</ref>.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>وی در 1280 ه. ق (1240ش- 1861م) متولدشد<ref>مهدی قلیخان مخبرالسلطنه هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشهای از تاریخ شش پادشاه و گوشهای از دوره زندگی من، تهران، انتشارات زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.</ref>. پس از کسب علوم رایج در 1295ه. ق (1245ش) 1838م <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">عازم آلمان </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در آنجا </ins>زبان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آلمانی آموخت</ins><ref> همان، ص 6.</ref>. پس از بازگشت به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[استان </ins>تهران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|تهران]] </ins>در (1297ه. ق 1880م) به عنوان کارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آلمانی </ins>در دارالفنون <ref>همان، ص 51.</ref> و مترجم زبان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آلمانی </ins>دربار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ناصرالدین شاه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قاجار|ناصرالدین شاه]] </ins>گردید. در 1275ش به ریاست پست تهران <ref> محمود طلوعی، '''''بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست'''''، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.</ref> و سپس به ریاست گمرکات و پست خانه اذربایجان منصوب شد<ref> هدایت، همان، صص 100- 97.</ref>. وی در سال (1317ق 1899م) ریاست مدرسه علمیه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[استان </ins>تهران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|تهران]] </ins>را بر عهده گرفت<ref> همان، صص 110- 109.</ref>. در سفر دوم مظفرالدین شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه <ref>همان، ص 113.</ref> و در سفر اتابک به دور دنیا نیز وی را همراهی کرد<ref> مهدی بامداد، '''''رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.</ref>. در این سفر به زیارت خانه خدا نائل و حاصل این سفر را در سفرنامهای به جا گذاشت<ref>مخبرالسلطنه هدایت، '''''سفرنامه مکه'''''، به کوشش محمددبیر سیاقی، تهران، تیراژ، 1368.</ref>. هدایت پس از بازگشت از سفر به ریاست مدرسه نظامی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[استان تهران|</ins>تهران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>منصوب <ref> هدایت، '''''خاطرات و خطرات'''''، ص 138.</ref> و در جریان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[نهضت مشروطه|</ins>مشروطیت<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>نقش واسطه بین دربار و مشروطهخواهان را ایفا نمود. هدایت در گرفتن دستخط مشروطیت و تهیه و تنظیم قانون اساسی نقش مهمی داشت و جزء هیات تدوین قانون انتخابات مجلس <ref>مهدی ملکزاده، '''''تاریخ انقلاب مشروطیت ایران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.</ref> و رئیس هیات نظارت بر انتخابات بود <ref>ناظمالاسلام کرمانی، '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''، تهران، امیرکبیر، 1384، ص 539.</ref> و در کابینه وزیر افخم، وزیر علوم بود. و تلاش برای استقراض از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 </ins>روسیه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">] </ins>در ابتدای مجلس با مخالفت نمایندگان مواجه شد<ref>هاشم محیط مافی، '''''مقدمات مشروطیت'''''، به کوشش مجید تفرشی، جواد جانفدا، بیجا، فردوسی، 1363، ص 215 و ملکزاده، همان، ص 403.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از ترور برادرش (صنیعالدوله) باز هم عازم اروپا شد <ref>هدایت، خاطرات و خطرات، ص 289.</ref>و در بازگشت از اروپا (1329ه. ق- 1291ش 1911م) به استانداری فارس منصوب و پس از سه سال به علت گرایش المان ها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد<ref> کمالزاده، '''''دیده و شنیدهها'''''، خاطرات میرزا ابوالقاسمخان کمالزاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219 و هدایت، همان، ص 262.</ref>. هدایت در کابینههای مستوفیالممالک <ref>رضاقلیخان نظامالسلطنه مافی، '''''مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه. ق'''''، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانینیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.</ref> و عینالدوله به وزارت عدلیه رسید<ref> کمالزاده، ص 296.</ref>. در سال 1338ه. ق/ 1297ش قیام شیخ محمد خیابانی علیه قرارداد 1919م، در حالیکه هیچکس حاضر نبود عازم اذربایجان شود بواسطه درخواست مشیرالدوله و دوستی با شیخ محمد، عازم <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">انجا </del><ref> مسعود بهنود، '''''کشتهگان بر سر قدرت'''''، تهران، نشر علم، 1383، 237.</ref>شد و علاوه بر سرکوبی قیام شیخ، قیام ماژور لاهوتی را نیز سرکوب کرد<ref> محمود طلوعی، '''''پدر و پسر، ناگفتهها از زندگی و روزگار پهلویها'''''، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.</ref>. در مجلس چهارم به نمایندگی تهران انتخاب ولی اعتبارنامهاش رد شد<ref>بامداد، ص 186.</ref>. در کابینههای مستوفیالممالک (5- 1301ش) وزیر فوائد عامه و تجارت <ref>هدایت، همان، ص 274.</ref> و درشورای سلطنتی رضاخان جزو اعضاءان بود. در اوایل 1306ش به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و طی سالهای 12- 1306ش به مقام نخستوزیری رضا شاه انتخاب شد<ref> هدایت، همان، ص 397.</ref>. هدایت در طول شش سال نخستوزیری مجری نظرات داور <ref> خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بیجا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.</ref> نصرتالدوله فیروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود<ref>هدایت، همان، صص 402- 401.</ref>. از جمله وقایع این دوران لغو قرارداد دادرسی و تجدید امتیاز نفت، تأسیس بانک ملی، قانون توحید لباس، دستگیری و تبعید مرحوم مدرس، برکناری و محاکمه تیمورتاش، اعزام اولین گروه محصلین، اخراج میلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود<ref>طلوعی، '''''پدر و پسر'''''، ص 402.</ref>. در اواخر عمر با تصویب <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مجلساخرین </del>شغل ایشان را ریاست دیوان عالی تمیز اساس قرار داده و رتبه 11 قضایی به وی اعطا و سالیانه مبلغ 398 تومان برایش در نظر گرفتند<ref> هدایت، همان، ص 402.</ref>. وی علاوه بر فعالیت سیاسی دارای چندین جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فواید الترجمان، تحفهالافاق، گزارش ایران، مجمعالادوار، سفرنامه مکه، تخفهالافلاک، خاطرات و خطرات میباشد<ref> مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، '''''گزارش ایران'''''، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.</ref>. در سال 1334ش/ 1275ه. ق 1916م در سن 95 سالگی درگذشت<ref> بامداد، ص 187.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">وی در کابینههای اتابک وزارت فرهنگ <ref>احمد کسروی، '''''تاریخ مشروطه ایران'''''، تهران، امیرکبیر، 1383، صص 8- 255.</ref> و در کابینه ناصرالملک و نظامالسلطنه وزارت عدلیه را برعهده داشت و اقدامات فراوانی برای اصلاح عدلیه انجام داد<ref>کسروی، ص 523 و ملکزاده، ص 627.</ref>. مخبرالسلطنه در کابینه مشیرالدوله به سمت والی آذربایجان منصوب و به واسطه مشروطهخواهی مورد حمایت مردم وازادی خواهان انجا بود. در جریان به توپ بستن مجلس با آگاهی از این مسئله، موجبات دستیابی مشروطه خواهان به قورخانه دولتی (اسلحه) را فراهم کرد<ref>کسروی، صص 3- 682 و ملکزاده، ص 845.</ref>. پس از عزل از حکومت اذربایجان و جانشینی عینالدوله، عازم اروپا شد. با پیروزی ازادی خواهان و استقرار مشروطه مجدداً والیاذربایجان شد. در این دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگیری، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود<ref>ملکزاده، همان، صص 16- 1315.</ref>.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>پس از ترور برادرش (صنیعالدوله) باز هم عازم اروپا شد <ref>هدایت، خاطرات و خطرات، ص 289.</ref>و در بازگشت از اروپا (1329ه. ق- 1291ش 1911م) به استانداری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[استان فارس|</ins>فارس<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>منصوب و پس از سه سال به علت گرایش المان ها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد<ref> کمالزاده، '''''دیده و شنیدهها'''''، خاطرات میرزا ابوالقاسمخان کمالزاده منشی سفارتالمان در ایران، به کوشش مرتضی کامران، تهران، البرز، 1370، ص 219 و هدایت، همان، ص 262.</ref>. هدایت در کابینههای مستوفیالممالک <ref>رضاقلیخان نظامالسلطنه مافی، '''''مکاتبات و مراسلات 34- 1332ه. ق'''''، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحادیه (نظام مافی) کتاب سوم، ویرایش مصطفی زمانینیا، نشر تاریخ ایران، 1379، ص 311.</ref> و عینالدوله به وزارت عدلیه رسید<ref> کمالزاده، ص 296.</ref>. در سال 1338ه. ق/ 1297ش قیام شیخ محمد خیابانی علیه قرارداد 1919م، در حالیکه هیچکس حاضر نبود عازم اذربایجان شود بواسطه درخواست <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[میرزا حسن خان </ins>مشیرالدوله <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پیرنیا|مشیرالدوله]] </ins>و دوستی با شیخ محمد، عازم <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">آنجا </ins><ref> مسعود بهنود، '''''کشتهگان بر سر قدرت'''''، تهران، نشر علم، 1383، 237.</ref>شد و علاوه بر سرکوبی قیام شیخ، قیام ماژور لاهوتی را نیز سرکوب کرد<ref> محمود طلوعی، '''''پدر و پسر، ناگفتهها از زندگی و روزگار پهلویها'''''، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در مجلس چهارم به نمایندگی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[استان تهران|</ins>تهران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>انتخاب ولی اعتبارنامهاش رد شد<ref>بامداد، ص 186.</ref>. در کابینههای مستوفیالممالک (5- 1301ش) وزیر فوائد عامه و تجارت <ref>هدایت، همان، ص 274.</ref> و درشورای سلطنتی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رضا شاه پهلوی|</ins>رضاخان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>جزو اعضاءان بود. در اوایل 1306ش به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و طی سالهای 12- 1306ش به مقام نخستوزیری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>رضا شاه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پهلوی|رضا شاه]] </ins>انتخاب شد<ref> هدایت، همان، ص 397.</ref>. هدایت در طول شش سال نخستوزیری مجری نظرات داور <ref> خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بیجا، علمی، 1371، ج 21، ص 36.</ref> نصرتالدوله فیروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود<ref>هدایت، همان، صص 402- 401.</ref>. از جمله وقایع این دوران لغو قرارداد دادرسی و تجدید امتیاز نفت، تأسیس بانک ملی، قانون توحید لباس، دستگیری و تبعید مرحوم مدرس، برکناری و محاکمه تیمورتاش، اعزام اولین گروه محصلین، اخراج میلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود<ref>طلوعی، '''''پدر و پسر'''''، ص 402.</ref>. در اواخر عمر با تصویب <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مجلس آخرین </ins>شغل ایشان را ریاست دیوان عالی تمیز اساس قرار داده و رتبه 11 قضایی به وی اعطا و سالیانه مبلغ 398 تومان برایش در نظر گرفتند<ref> هدایت، همان، ص 402.</ref>. وی علاوه بر فعالیت سیاسی دارای چندین جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فواید الترجمان، تحفهالافاق، گزارش ایران، مجمعالادوار، سفرنامه مکه، تخفهالافلاک، خاطرات و خطرات میباشد<ref> مهدقلی خان مخبرالسلطنه هدایت، '''''گزارش ایران'''''، قاجاریه و مشروطیت، مقدمه از سعید وزیری، به اهتمام علی صوتی، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.</ref>. در سال 1334ش/ 1275ه. ق 1916م در سن 95 سالگی درگذشت<ref> بامداد، ص 187.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </ref>.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[قاجاریه]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[سلسله پهلوی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[ناصرالدین شاه قاجار]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[میرزا حسن خان مشیرالدوله پیرنیا]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[رضا شاه پهلوی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== منبع اصلی ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دانشنامه ایران</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). </ins>دانشنامه ایران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اصلی </del>==</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مقاله </ins>==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>علی موسیوند</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>علی موسیوند</div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AE%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87&diff=2696&oldid=prevNazli در ۶ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۳2025-02-06T15:23:25Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AE%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87&diff=2696&oldid=865">نمایش تغییرات</a>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AE%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87&diff=865&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''مهدي قليخان''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدايت سياسمتدار، مورخ، اديب و قاضي دورة قاجار و پهلوي. وي در 1280 ه. ق (1240ش- 1861م) متولدشد.<sup>1</sup> پس از كسب علوم رايج در 1295ه. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلماني آموخت.<sup>2</sup> پس از بازگشت...» ایجاد کرد2024-08-14T03:44:27Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''مهدي قليخان''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدايت سياسمتدار، مورخ، اديب و قاضي دورة قاجار و پهلوي. وي در 1280 ه. ق (1240ش- 1861م) متولدشد.<sup>1</sup> پس از كسب علوم رايج در 1295ه. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلماني آموخت.<sup>2</sup> پس از بازگشت...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''مهدي قليخان''' (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدايت سياسمتدار، مورخ، اديب و قاضي دورة قاجار و پهلوي.<br />
<br />
وي در 1280 ه. ق (1240ش- 1861م) متولدشد.<sup>1</sup> پس از كسب علوم رايج در 1295ه. ق (1245ش) 1838م عازم آلمان و در آنجا زبان آلماني آموخت.<sup>2</sup> پس از بازگشت به تهران در (1297ه. ق 1880م) به عنوان كارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان آلماني در دارالفنون<sup>3</sup> و مترجم زبان آلماني دربار ناصرالدين شاه گرديد. در 1275ش به رياست پست تهران<sup>4</sup> و سپس به رياست گمركات و پستخانه آذربايجان منصوب شد.<sup>5</sup> وي در سال (1317ق 1899م) رياست مدرسه علميه تهران را بر عهده گرفت.<sup>6</sup> در سفر دوم مظفرالدين شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه<sup>7</sup> و در سفر اتابك به دور دنيا نيز وي را همراهي كرد.<sup>8</sup> در اين سفر به زيارت خانه خدا نائل و حاصل اين سفر را در سفرنامهاي به جا گذاشت.<sup>9</sup> هدايت پس از بازگشت از سفر به رياست مدرسه نظامي تهران منصوب<sup>10</sup> و در جريان مشروطيت نقش واسطه بين دربار و مشروطهخواهان را ايفا نمود. هدايت در گرفتن دستخط مشروطيت و تهيه و تنظيم قانون اساسي نقش مهمي داشت و جزء هيات تدوين قانون انتخابات مجلس<sup>11</sup> و رئيس هيات نظارت بر انتخابات بود<sup>12</sup> و در كابينه وزير افخم، وزير علوم بود. و تلاش براي استقراض از روسيه در ابتداي مجلس با مخالفت نمايندگان مواجه شد.<sup>13</sup> وي در كابينههاي اتابك وزارت فرهنگ<sup>14</sup> و در كابينه ناصرالملك و نظامالسلطنه وزارت عدليه را برعهده داشت و اقدامات فراواني براي اصلاح عدليه انجام داد.<sup>15</sup> مخبرالسلطنه در كابينة مشيرالدوله به سمت والي آذربايجان منصوب و به واسطه مشروطهخواهي مورد حمايت مردم و آزاديخواهان آنجا بود. در جريان به توپ بستن مجلس با آگاهي از اين مسئله، موجبات دستيابي مشروطه خواهان به قورخانه دولتي (اسلحه) را فراهم كرد.<sup>16</sup> پس از عزل از حكومت آذربايجان و جانشيني عينالدوله، عازم اروپا شد. با پيروزي آزاديخواهان و استقرار مشروطه مجدداً والي آذربايجان شد. در اين دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگيري، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود.<sup>17</sup><br />
<br />
پس از ترور برادرش (صنيعالدوله) باز هم عازم اروپا شد<sup>18</sup> و در بازگشت از اروپا (1329ه. ق- 1291ش 1911م) به استانداري فارس منصوب و پس از سه سال به علت گرايش آلمانها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد.<sup>19</sup> هدايت در كابينههاي مستوفيالممالك<sup>20</sup> و عينالدوله به وزارت عدليه رسيد.<sup>21</sup> در سال 1338ه. ق/ 1297ش قيام شيخ محمد خياباني عليه قرارداد 1919م، در حاليكه هيچكس حاضر نبود عازم آذربايجان شود بواسطه درخواست مشيرالدوله و دوستي با شيخ محمد، عازم آنجا<sup>22</sup> شد و علاوه بر سركوبي قيام شيخ، قيام ماژورلاهوتي را نيز سركوب كرد.<sup>23</sup> در مجلس چهارم به نمايندگي تهران انتخاب ولي اعتبارنامهاش رد شد.<sup>24</sup> در كابينههاي مستوفيالممالك (5- 1301ش) وزير فوائد عامه و تجارت<sup>25</sup> و درشوراي سلطنتي رضاخان جزو اعضاء آن بود. در اوايل 1306ش به عنوان رئيس ديوان عالي كشور و طي سالهاي 12- 1306ش به مقام نخستوزيري رضا شاه انتخاب شد.<sup>26</sup> هدايت در طول شش سال نخستوزيري مجري نظرات داور<sup>27</sup> نصرتالدوله فيروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود.<sup>28</sup> از جمله وقايع اين دوران لغو قرارداد دادرسي و تجديد امتياز نفت، تأسيس بانك ملي، قانون توحيد لباس، دستگيري و تبعيد مرحوم مدرس، بركناري و محاكمه تيمورتاش، اعزام اولين گروه محصلين، اخراج ميلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود.<sup>29</sup> در اواخر عمر با تصويب مجلس آخرين شغل ايشان را رياست ديوان عالي تميز اساس قرار داده و رتبه 11 قضايي به وي اعطا و ساليانه مبلغ 398 تومان برايش در نظر گرفتند.<sup>30</sup> وي علاوه بر فعاليت سياسي داراي چندين جلد كتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فوايد الترجمان، تحفهالافاق، گزارش ايران، مجمعالادوار، سفرنامه مكه، تخفهالافلاك، خاطرات و خطرات ميباشد.<sup>31</sup> در سال 1334ش/ 1275ه. ق 1916م در سن 95 سالگي درگذشت.<sup>32</sup> <br />
<br />
<br />
'''''مآخذ:'''''<br />
<br />
1- مهدي قليخان مخبرالسلطنه هدايت، '''''خاطرات و خطرات'''''، توشهاي از تاريخ شش پادشاه و گوشهاي از دوره زندگي من، تهران، انتشارات زوار، 1375، بخش مقدمه، ص 31.<br />
<br />
2- همان، ص 6.<br />
<br />
3- همان، ص 51.<br />
<br />
4- محمود طلوعي، '''''بازيگران عصر پهلوي از فروغي تا فردوست'''''، ج1، تهران، نشر علم، 1383، ص 220.<br />
<br />
5- هدايت، همان، صص 100- 97.<br />
<br />
6- همان، صص 110- 109.<br />
<br />
7- همان، ص 113.<br />
<br />
8- مهدي بامداد، '''''رجال ايران در قرن 12 و 13 و 14 هجري'''''، تهران، انتشارات زوار، 1378، ج4، ص 185.<br />
<br />
9- مخبرالسلطنه هدايت، '''''سفرنامه مكه'''''، به كوشش محمددبير سياقي، تهران، تيراژ، 1368.<br />
<br />
10- هدايت، '''''خاطرات و خطرات'''''، ص 138.<br />
<br />
11- مهدي ملكزاده، '''''تاريخ انقلاب مشروطيت ايران'''''، تهران، انتشارات سخن، 1383، ص 389.<br />
<br />
12- ناظمالاسلام كرماني، '''''تاريخ بيداري ايرانيان'''''، تهران، اميركبير، 1384، ص 539.<br />
<br />
13- هاشم محيط مافي، '''''مقدمات مشروطيت'''''، به كوشش مجيد تفرشي، جواد جانفدا، بيجا، فردوسي، 1363، ص 215 و ملكزاده، همان، ص 403.<br />
<br />
14- احمد كسروي، '''''تاريخ مشروطه ايران'''''، تهران، اميركبير، 1383، صص 8- 255.<br />
<br />
15- كسروي، ص 523 و ملكزاده، ص 627.<br />
<br />
16- كسروي، صص 3- 682 و ملكزاده، ص 845.<br />
<br />
17- ملكزاده، همان، صص 16- 1315.<br />
<br />
18- هدايت، خاطرات و خطرات، ص 289.<br />
<br />
19- كمالزاده، '''''ديده و شنيدهها'''''، خاطرات ميرزا ابوالقاسمخان كمالزاده منشي سفارت آلمان در ايران، به كوشش مرتضي كامران، تهران، البرز، 1370، ص 219 و هدايت، همان، ص 262.<br />
<br />
20- رضاقليخان نظامالسلطنه مافي، '''''مكاتبات و مراسلات 34- 1332ه. ق'''''، پژوهش و بازنوشته منصوره اتحاديه (نظام مافي) كتاب سوم، ويرايش مصطفي زمانينيا، نشر تاريخ ايران، 1379، ص 311.<br />
<br />
21- كمالزاده، ص 296.<br />
<br />
22- مسعود بهنود، '''''كشتهگان بر سر قدرت'''''، تهران، نشر علم، 1383، 237.<br />
<br />
23- محمود طلوعي، '''''پدر و پسر، ناگفتهها از زندگي و روزگار پهلويها'''''، تهران، علم، 1372، ص 100- 99.<br />
<br />
24- بامداد، ص 186.<br />
<br />
25- هدايت، همان، ص 274.<br />
<br />
26- هدايت، همان، ص 397.<br />
<br />
27- خاطرات ابوالحسن ابتهاج، بيجا، علمي، 1371، ج 21، ص 36.<br />
<br />
28- هدايت، همان، صص 402- 401.<br />
<br />
29- طلوعي، '''''پدر و پسر'''''، ص 402.<br />
<br />
30- هدايت، همان، ص 402.<br />
<br />
31- مهدقلي خان مخبرالسلطنه هدايت، '''''گزارش ايران'''''، قاجاريه و مشروطيت، مقدمه از سعيد وزيري، به اهتمام علي صوتي، تهران، نشر نقره، 1363، ص 8.<br />
<br />
32- بامداد، ص 187.<br />
<br />
<br />
<br />
علی موسیوند</div>Samei