https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%28%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C%29 2026-06-21T05:53:06Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.43.1 https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&diff=12929&oldid=prev 2026-01-21T14:38:55Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۱ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۳۸</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l140">خط ۱۴۰:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۴۰:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== &#039;&#039;&#039;نویسنده مقاله&#039;&#039;&#039; ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== &#039;&#039;&#039;نویسنده مقاله&#039;&#039;&#039; ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تمیم داری</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>احمد تمیم داری</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات]]</ins></div></td></tr> <!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-12928:rev-12929:php=table --> </table>

Arghavan https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&diff=12928&oldid=prev 2026-01-21T14:38:37Z

<p></p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&amp;diff=12928&amp;oldid=12887">نمایش تغییرات</a>

Arghavan https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&diff=12887&oldid=prev 2026-01-20T16:34:53Z

<p><span class="autocomment">قرن سوم</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۳۴</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l53">خط ۵۳:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۵۳:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حسن بصری (م ۱۱۰ق) که کتاب رعایة حقوق الله را نوشت و ظاهراً اولین اثر [[صوفیه|صوفیانه]] است و ابراهیم ادهم (م حدود ۱۶۱ق) که داستان زندگی او شبیه به بودا و توبه‌ی او و پیوستن به اهل تصوف است. در همین قرن صوفیان بزرگ دیگری نیز می‌زیستند که عبارتند از: رابعه‌ی عدویه، ابوهاشم صوفی کوفی استاد سفیان ثوری (م ۱۶۱ق)، شقیق بلخی شاگرد معروف ابراهیم ادهم که دیداری هم با [[امام موسی بن جعفر کاظم(ع)|حضرت موسی‌بن جعفر(ع)]] داشته است، معروف کرخی که در محضر [[علی بن موسی الرضا(ع)|حضرت رضا(ع)]] مسلمان شد و فضیل عیاض (م ۱۸۷ق) که کتاب مصباح الشریعه در سلسله درس‌هایی از [[امام جعفر بن محمد صادق(ع)|امام صادق(ع)]] منسوب به اوست&lt;ref&gt;۲. مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ص ۱۰۰.&lt;/ref&gt;. در قرن سوم عرفای نامدار و بزرگی ظهور کردند که جلوه‌ای خاص به جریان [[تصوف]] بخشیدند. کسانی چون بایزید بسطامی (م ۲۳۴ق) که صریحاً از فناءفی‌الله و بقاءبالله سخن گفته‌است. در آثار و اقوال او از سه وجه وجودی یعنی انانیت، انیت، و هویت سخن رفته‌است&lt;ref&gt;۳.کوربن، تاریخ فلسفه‌ی اسلامی، ص۲۷۳.&lt;/ref&gt;. عرفای بزرگ او را از اصحاب سُکر می‌دانند که عموماً از روی جذبه و بی‌خودی سخن می‌گویند، لذا شطحیاتی را به او نسبت می‌دهند که موجب تکفیرش شده‌بود. همچنین از بشر حافی (م ۲۲۶ق)، سریّ سقطی (م حدود ۲۴۵ق) که اهل شفقت به خلق خدا و ایثار بوده‌است و حارث محاسبی (م ۲۴۳ق) معاصر احمد حنبل باید نام ببریم. از صوفیان معروف این قرن باید از جنید بغدادی (م ۲۹۷ق) و حلاج (م ۳۰۶ یا ۳۰۹ق) نیز سخن بگوییم.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حسن بصری (م ۱۱۰ق) که کتاب رعایة حقوق الله را نوشت و ظاهراً اولین اثر [[صوفیه|صوفیانه]] است و ابراهیم ادهم (م حدود ۱۶۱ق) که داستان زندگی او شبیه به بودا و توبه‌ی او و پیوستن به اهل تصوف است. در همین قرن صوفیان بزرگ دیگری نیز می‌زیستند که عبارتند از: رابعه‌ی عدویه، ابوهاشم صوفی کوفی استاد سفیان ثوری (م ۱۶۱ق)، شقیق بلخی شاگرد معروف ابراهیم ادهم که دیداری هم با [[امام موسی بن جعفر کاظم(ع)|حضرت موسی‌بن جعفر(ع)]] داشته است، معروف کرخی که در محضر [[علی بن موسی الرضا(ع)|حضرت رضا(ع)]] مسلمان شد و فضیل عیاض (م ۱۸۷ق) که کتاب مصباح الشریعه در سلسله درس‌هایی از [[امام جعفر بن محمد صادق(ع)|امام صادق(ع)]] منسوب به اوست&lt;ref&gt;۲. مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ص ۱۰۰.&lt;/ref&gt;. در قرن سوم عرفای نامدار و بزرگی ظهور کردند که جلوه‌ای خاص به جریان [[تصوف]] بخشیدند. کسانی چون بایزید بسطامی (م ۲۳۴ق) که صریحاً از فناءفی‌الله و بقاءبالله سخن گفته‌است. در آثار و اقوال او از سه وجه وجودی یعنی انانیت، انیت، و هویت سخن رفته‌است&lt;ref&gt;۳.کوربن، تاریخ فلسفه‌ی اسلامی، ص۲۷۳.&lt;/ref&gt;. عرفای بزرگ او را از اصحاب سُکر می‌دانند که عموماً از روی جذبه و بی‌خودی سخن می‌گویند، لذا شطحیاتی را به او نسبت می‌دهند که موجب تکفیرش شده‌بود. همچنین از بشر حافی (م ۲۲۶ق)، سریّ سقطی (م حدود ۲۴۵ق) که اهل شفقت به خلق خدا و ایثار بوده‌است و حارث محاسبی (م ۲۴۳ق) معاصر احمد حنبل باید نام ببریم. از صوفیان معروف این قرن باید از جنید بغدادی (م ۲۹۷ق) و حلاج (م ۳۰۶ یا ۳۰۹ق) نیز سخن بگوییم.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جنید بغدادی]] ملقب به «سیدالطائفه»، اصلاً از نهاوند است. او عارفی معتدل به شمار می‌رود که حتی لباس اهل تصوّف را به تن نمی‌کرد. او در صدر صوفیان مکتب بغداد قرار دارد، به همین دلیل او را «شیخ الطائفه» نیز گویند. در آثارش از سلوک معنوی، صدق، اخلاص و عبادت سخن رفته‌است. معنویت جنید مشروط به دو قطب شریعت و طریقت است و مخالف این عقیده است که با رسیدن به حقیقت، شریعت نسخ می‌شود&lt;ref&gt;1. همان، ص ۲۷۴.&lt;/ref&gt;. اما جنجالی‌ترین صوفی تاریخ عرفان، حسین‌بن منصور حلاج است که ظاهراً از فارس بوده‌است و عاقبت بر اثر عقاید جسورانه و بی‌محابایش تکفیر و به دار آویخته گشت. او در عرفان نمونه آزادمردی و تهوّر و شجاعت است. دلیل مرگ او از دیدگاه فقها، شطح معروف «اناالحق» و ادعای الوهیت اوست. اما صوفیه بر این باورند که او در حال سکر و بی‌خودی چنین جملاتی را بر زبان رانده‌است و او را از اتهام تبرئه می‌کنند.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[جنید بغدادی]] ملقب به «سیدالطائفه»، اصلاً از نهاوند است. او عارفی معتدل به شمار می‌رود که حتی لباس اهل <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[تصوف|</ins>تصوّف<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>را به تن نمی‌کرد. او در صدر صوفیان مکتب بغداد قرار دارد، به همین دلیل او را «شیخ الطائفه» نیز گویند. در آثارش از سلوک معنوی، صدق، اخلاص و عبادت سخن رفته‌است. معنویت جنید مشروط به دو قطب شریعت و طریقت است و مخالف این عقیده است که با رسیدن به حقیقت، شریعت نسخ می‌شود&lt;ref&gt;1. همان، ص ۲۷۴.&lt;/ref&gt;. اما جنجالی‌ترین صوفی تاریخ عرفان، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[حلاج|</ins>حسین‌بن منصور حلاج<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>است که ظاهراً از فارس بوده‌است و عاقبت بر اثر عقاید جسورانه و بی‌محابایش تکفیر و به دار آویخته گشت. او در عرفان نمونه آزادمردی و تهوّر و شجاعت است. دلیل مرگ او از دیدگاه فقها، شطح معروف «اناالحق» و ادعای الوهیت اوست. اما صوفیه بر این باورند که او در حال سکر و بی‌خودی چنین جملاتی را بر زبان رانده‌است و او را از اتهام تبرئه می‌کنند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==== قرن سوم ====</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==== قرن سوم ====</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>افزون بر اینها در قرن سوم صوفیانی چون ذوالنون مصری (م ۲۴۰ق)، سهل‌بن عبدالله (م ۲۸۳ یا ۲۹۳ق) می‌زیسته‌اند. در مجموع قرن سوم در تاریخ تصوف از جهت ظهور بزرگان و عارفان بسیار، پراهمیت است. در این قرن افکار و اصطلاحات تازه‌ای در تصوف پیدا شد، مثل: عدم اعتنا به موقع و ظاهر درویشی و پشمینه‌پوشی، زهد به عنوان مقدمه‌ی عرفان، حجاب گشتن طاعات و عبادات در پاره‌ای از اوقات، اهمیت فراوان به عشق و محبت و دل و سکر و بی‌خودی، و وحدت عارف و معروف و همه چیز را حق دیدن از جمله مفاهیم رایج قرن سوم در تصوف است&lt;ref&gt;۲. غنی، بحث در آثار و افکار و احوال حافظ، ج ۱، ص۱۷.&lt;/ref&gt;.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>افزون بر اینها در قرن سوم صوفیانی چون ذوالنون مصری (م ۲۴۰ق)، سهل‌بن عبدالله (م ۲۸۳ یا ۲۹۳ق) می‌زیسته‌اند. در مجموع قرن سوم در تاریخ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>تصوف<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>از جهت ظهور بزرگان و عارفان بسیار، پراهمیت است. در این قرن افکار و اصطلاحات تازه‌ای در تصوف پیدا شد، مثل: عدم اعتنا به موقع و ظاهر درویشی و پشمینه‌پوشی، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>زهد<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به عنوان مقدمه‌ی عرفان، حجاب گشتن طاعات و عبادات در پاره‌ای از اوقات، اهمیت فراوان به عشق و محبت و دل و سکر و بی‌خودی، و وحدت عارف و معروف و همه چیز را <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>حق<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>دیدن از جمله مفاهیم رایج قرن سوم در تصوف است&lt;ref&gt;۲. غنی، بحث در آثار و افکار و احوال حافظ، ج ۱، ص۱۷.&lt;/ref&gt;.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==== قرن چهارم ====</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==== قرن چهارم ====</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l62">خط ۶۲:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۶۲:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==== قرن پنجم ====</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==== قرن پنجم ====</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در قرن پنجم شیخ ابوالحسن خرقانی (م ۴۲۵ق)، ابوسعید ابی‌الخیر (م ۴۴۰ق) اولین صوفی رباعی‌سرا و هم‌عصر ابوعلی سینا، ابوعلی دقاق نیشابوری ملقب به شیخ نوحه‌گر (م ۴۱۵ یا ۴۱۲ق)، ابوالحسن علی‌بن عثمان هجویری (م ۴۷۰ق)، خواجه عبدالله انصاری (م ۴۸۱ق) ملقب به پیر هرات و امام ابوحامد محمد غزالی (م ۵۰۵ق) می‌زیستند. آثاری چون کشف‌المحجوب از هجویری و همچنین آثار خواجه عبدالله مثل صد میدان و منازل‌السائرین از کتاب‌های معروف صوفیه در این قرن است. اما آثار امام محمد غزالی که شرح آن ذیلاً می‌آید، تأثیری شگرف در جهت‌دهی عرفان و تصوف قرون بعد داشته‌است. اصولاً قرن پنجم از این لحاظ دارای اهمیت است که صوفیه تمایل دارند عقاید و افکار خود را به رشته‌ی تحریر درآورند.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در قرن پنجم شیخ ابوالحسن خرقانی (م ۴۲۵ق)، ابوسعید ابی‌الخیر (م ۴۴۰ق) اولین صوفی رباعی‌سرا و هم‌عصر ابوعلی سینا، ابوعلی دقاق نیشابوری ملقب به شیخ نوحه‌گر (م ۴۱۵ یا ۴۱۲ق)، ابوالحسن علی‌بن عثمان هجویری (م ۴۷۰ق)، خواجه عبدالله انصاری (م ۴۸۱ق) ملقب به پیر هرات و امام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد|</ins>ابوحامد محمد غزالی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(م ۵۰۵ق) می‌زیستند. آثاری چون کشف‌المحجوب از هجویری و همچنین آثار خواجه عبدالله مثل صد میدان و منازل‌السائرین از کتاب‌های معروف <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>صوفیه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>در این قرن است. اما آثار <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد|</ins>امام محمد غزالی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>که شرح آن ذیلاً می‌آید، تأثیری شگرف در جهت‌دهی عرفان و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>تصوف<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>قرون بعد داشته‌است. اصولاً قرن پنجم از این لحاظ دارای اهمیت است که <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>صوفیه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>تمایل دارند عقاید و افکار خود را به رشته‌ی تحریر درآورند.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حجت‌الاسلام ابوحامد محمدبن محمد غزالی طوسی از دانشمندان بزرگ شافعی مذهب به شمار می‌آید که به تصوف گرایش داشته است، او علوم دینی را در جرجان، نزد امام ابونصر اسماعیلی آموخت. سپس به طوس بازگشت و در محضر امام‌الحرمین جوینی به تحصیل فلسفه و کلام پرداخت. در ۴۸۵ق خواجه نظام‌الملک وزیر، منصب تدریس، خطابه، وعظ و مناظره را در نظامیه‌ی بغداد به او تفویض کرد و او تا ۴۸۸ق در آنجا حضور داشت و تدریس می‌کرد&lt;ref&gt;۱. انصاری، مبانی عرفان و تصوف، ص۱۶۲.&lt;/ref&gt;.گویند بر اثر تحول عظیمی که در ۴۸۴ق در او پیدا شده بود، از همه چیز دست شست و با پیدا شدن شک و تردید به دنبال حقیقت رفت&lt;ref&gt;۲. زرین‌کوب، فرار از مدرسه، ص ۱۰۹.&lt;/ref&gt;، او در ۵۰۵ق در طوس درگذشت و در همانجا مدفون گشت&lt;ref&gt;۳. سجادی، مبانی عرفان و تصوف، ص۱۰۳.&lt;/ref&gt;.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حجت‌الاسلام <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد|</ins>ابوحامد محمدبن محمد غزالی طوسی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>از دانشمندان بزرگ شافعی مذهب به شمار می‌آید که به <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>تصوف<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>گرایش داشته است، او علوم دینی را در جرجان، نزد امام ابونصر اسماعیلی آموخت. سپس به طوس بازگشت و در محضر امام‌الحرمین جوینی به تحصیل فلسفه و کلام پرداخت. در ۴۸۵ق خواجه نظام‌الملک وزیر، منصب تدریس، خطابه، وعظ و مناظره را در نظامیه‌ی بغداد به او تفویض کرد و او تا ۴۸۸ق در آنجا حضور داشت و تدریس می‌کرد&lt;ref&gt;۱. انصاری، مبانی عرفان و تصوف، ص۱۶۲.&lt;/ref&gt;.گویند بر اثر تحول عظیمی که در ۴۸۴ق در او پیدا شده بود، از همه چیز دست شست و با پیدا شدن شک و تردید به دنبال حقیقت رفت&lt;ref&gt;۲. زرین‌کوب، فرار از مدرسه، ص ۱۰۹.&lt;/ref&gt;، او در ۵۰۵ق در طوس درگذشت و در همانجا مدفون گشت&lt;ref&gt;۳. سجادی، مبانی عرفان و تصوف، ص۱۰۳.&lt;/ref&gt;.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تعداد آثار مهم غزالی را اعم از کتاب و رساله به هفتاد عنوان رسانده‌اند&lt;ref&gt;۱. همایی، غزالی‌نامه، ص ۲۲۱.&lt;/ref&gt; که مهم‌ترین آنها عبارتند از: احیاء علوم‌الدین به عربی در اخلاق و دین و تصوف که شامل چهار بخش: عبادات، عادات، مهلکات و منجیات است. اخلاق الانوار، آفات اللسان، اسرارالانوار الالهیه، آداب الصوفیه، البسیط در فروع مذهب شافعی، تهافت الفلاسفه در ابطال عقاید فلاسفه، مقاصد الفلاسفه، رسالةالطیر،فضایح‌الباطنیه، المنحول، مستظهری در رد باطنیه، و المنقذ من الضلال. معروف‌ترین اثر او به فارسی کیمیای سعادت است که موضوع آن اخلاق است و بین سال‌های ۵۰۰- ۴۹۰ق تألیف شده‌است. نصیحةالملوک و نامه‌های فارسی غزالی از دیگر آثار او به شمار می‌روند. غزالی را جامع میان شریعت و طریقت می‌دانند. مخصوصاً او در کتاب احیاء علوم الدین به‌این امر پرداخته‌است. او در کیمیای سعادت درباره‌ی شناخت نفس، حق تعالی، دنیا، آخرت و اعتقادات اهل سنت بحث می‌کند&lt;ref&gt;۲. نفیسی، سرچشمه‌ی تصوف در ایران، ص۱۰۸. 3. همان، ص117.&lt;/ref&gt;. تأثیر غزالی در عرفان بسیار عمیق بود. روش و ساختار آثار غزالی در قرون بعد مورد استفاده قرار گرفت و تأثیر آن در آثار کسانی چون عبدالقادر گیلانی (م ۵۶۱ ق)، عبدالقاهربن‌عبدالله‌بن سهروردی (م ۵۶۳ ق) شهاب‌الدین ابوحفص عمربن محمد سهروردی (م ۶۳۲ق) و عزالدین محمودبن علی کاشانی نطنزی (م ۷۳۵ق) نمایان است&lt;ref&gt;۲. نفیسی، سرچشمه‌ی تصوف در ایران، ص۱۰۸. 3. همان، ص117.&lt;/ref&gt;.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تعداد آثار مهم غزالی را اعم از کتاب و رساله به هفتاد عنوان رسانده‌اند&lt;ref&gt;۱. همایی، غزالی‌نامه، ص ۲۲۱.&lt;/ref&gt; که مهم‌ترین آنها عبارتند از: احیاء علوم‌الدین به عربی در اخلاق و دین و تصوف که شامل چهار بخش: عبادات، عادات، مهلکات و منجیات است. اخلاق الانوار، آفات اللسان، اسرارالانوار الالهیه، آداب الصوفیه، البسیط در فروع مذهب شافعی، تهافت الفلاسفه در ابطال عقاید فلاسفه، مقاصد الفلاسفه، رسالةالطیر،فضایح‌الباطنیه، المنحول، مستظهری در رد باطنیه، و المنقذ من الضلال. معروف‌ترین اثر او به فارسی کیمیای سعادت است که موضوع آن اخلاق است و بین سال‌های ۵۰۰- ۴۹۰ق تألیف شده‌است. نصیحةالملوک و نامه‌های فارسی غزالی از دیگر آثار او به شمار می‌روند. غزالی را جامع میان شریعت و طریقت می‌دانند. مخصوصاً او در کتاب احیاء علوم الدین به‌این امر پرداخته‌است. او در کیمیای سعادت درباره‌ی شناخت نفس، حق تعالی، دنیا، آخرت و اعتقادات اهل سنت بحث می‌کند&lt;ref&gt;۲. نفیسی، سرچشمه‌ی تصوف در ایران، ص۱۰۸. 3. همان، ص117.&lt;/ref&gt;. تأثیر غزالی در عرفان بسیار عمیق بود. روش و ساختار آثار غزالی در قرون بعد مورد استفاده قرار گرفت و تأثیر آن در آثار کسانی چون عبدالقادر گیلانی (م ۵۶۱ ق)، عبدالقاهربن‌عبدالله‌بن سهروردی (م ۵۶۳ ق) شهاب‌الدین ابوحفص عمربن محمد سهروردی (م ۶۳۲ق) و عزالدین محمودبن علی کاشانی نطنزی (م ۷۳۵ق) نمایان است&lt;ref&gt;۲. نفیسی، سرچشمه‌ی تصوف در ایران، ص۱۰۸. 3. همان، ص117.&lt;/ref&gt;.  </div></td></tr> <!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-12886:rev-12887:php=table --> </table>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&diff=12886&oldid=prev 2026-01-20T16:29:53Z

<p></p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&amp;diff=12886&amp;oldid=11740">نمایش تغییرات</a>

Samei https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&diff=11740&oldid=prev 2025-11-19T11:12:09Z

<p></p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&amp;diff=11740&amp;oldid=11735">نمایش تغییرات</a>

Arghavan https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&diff=11735&oldid=prev 2025-11-19T04:23:19Z

<p></p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&amp;diff=11735&amp;oldid=11121">نمایش تغییرات</a>

Arghavan https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&diff=11121&oldid=prev 2025-09-05T07:12:17Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی « ۲&#039;&#039;&#039;) مکتب اشراقی -عرفانی&#039;&#039;&#039; (Illuminative philosophy) در بحث از مکتب مشاء گفتیم که بعضی از بزرگان این مکتب اندک گرایشات درونی و باطنی داشته‌اند، که از آن جمله فارابی دارای زندگانی صوفیانه بوده‌است و ابن‌سینا در اواخر عمر به تألیف کتب عرفانی می‌پردازد.گ...» ایجاد کرد</p> <a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C(%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C)&amp;diff=11121">نمایش تغییرات</a>

Samei