https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8Cمکتب فلسفی تلفیقی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-21T06:46:27Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8C&diff=11876&oldid=prevArghavan در ۲۳ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۳:۴۴2025-11-23T03:44:54Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۳ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۳:۴۴</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l14">خط ۱۴:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۴:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اختصاص دادهاست. بعضی بر این باورند که سال تألیف این کتاب قبل از ۱۰۲۵ق است. المبدأ و المعاد،که در دو بحث ربوبیات و معاد است، به روش اسفار نگاشته شدهاست. الشواهد الربوبیه،که بعضی معتقدند آخرین کتاب ملاصدراست؛ مشاعر و کتاب الحکمة العرشیه که به روش عرفا به نگارش درآمده؛ شرح اصول کافی تا حدیث شمارهی ۴۹۹؛ کَشْرُالاَصْنامالجاهلیة که در کفر جماعت صوفیه است؛ تفسیرالقرآنالکریم که بر سوره های الفاتحه، البقرة، آیةالکرسی، الواقعه، الحدید، الجمعه، الطارق، الزلزله، الاضحی نگاشته شدهاست از آثار معروف اوست. البته این آثار تنها اندکی از کتب صدرالدین است و عنوان همهی کتابهای او در کتابهای دیگر درج شدهاست. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اختصاص دادهاست. بعضی بر این باورند که سال تألیف این کتاب قبل از ۱۰۲۵ق است. المبدأ و المعاد،که در دو بحث ربوبیات و معاد است، به روش اسفار نگاشته شدهاست. الشواهد الربوبیه،که بعضی معتقدند آخرین کتاب ملاصدراست؛ مشاعر و کتاب الحکمة العرشیه که به روش عرفا به نگارش درآمده؛ شرح اصول کافی تا حدیث شمارهی ۴۹۹؛ کَشْرُالاَصْنامالجاهلیة که در کفر جماعت صوفیه است؛ تفسیرالقرآنالکریم که بر سوره های الفاتحه، البقرة، آیةالکرسی، الواقعه، الحدید، الجمعه، الطارق، الزلزله، الاضحی نگاشته شدهاست از آثار معروف اوست. البته این آثار تنها اندکی از کتب صدرالدین است و عنوان همهی کتابهای او در کتابهای دیگر درج شدهاست. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>فلسفهی صدرالدین دارای ابعاد گستردهای است؛ نظریات او از طرفی رنگ عرفان و اشراق دارد و از سوی دیگر به حکمت مشاء نزدیک است. او مکاشفات ذوقی خود را بر اساس براهین فلسفی قراردادهاست. در فلسفهی او محور اصلی، «وحدت وجود» و «حرکت جوهری» است. این به آن مفهوم نیست که او مبتکر طرحهای فلسفی دیگری نیست اما این دو نظر در فلسفهی او برجستگی خاصی دارد. صدرالدین نظریهی وحدت وجود را، که عرفا و صوفیه طراح اصلی آن بودند، ظاهراً از آثار ابنعربی گرفتهاست. البته اعتقاد به این نظریه در سدههای ۱۰ و ۱۱، که دورهی تسلط علوم شرعی بر علوم باطنی بود، باعث تکفیر و تهمت زندیقی میگردید. به عقیدهی صدرالدین، تعدد وجود حقیقتی است که مقابل مجاز لغوی است و معنای وحدت وجود، حقیقتی است که مقابل مجاز عرفانی قرار میگیرد؛ پس اطلاق وجود بر ماسویالله مجاز عرفانی است نه مجاز لغوی. به عبارتی دیگر وجود حقیقی به ذات خود در تمام پدیدهها ظاهر است و خود باعث ظهور دیگران میگردد و ماهیات به واسطهی او ظهور مییابند و همه برای او، با او، از او و در او هستند<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، </del>تاریخ فلسفه در ایران و جهان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلام</del>. ص۴۹۲.</ref>. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>فلسفهی صدرالدین دارای ابعاد گستردهای است؛ نظریات او از طرفی رنگ عرفان و اشراق دارد و از سوی دیگر به حکمت مشاء نزدیک است. او مکاشفات ذوقی خود را بر اساس براهین فلسفی قراردادهاست. در فلسفهی او محور اصلی، «وحدت وجود» و «حرکت جوهری» است. این به آن مفهوم نیست که او مبتکر طرحهای فلسفی دیگری نیست اما این دو نظر در فلسفهی او برجستگی خاصی دارد. صدرالدین نظریهی وحدت وجود را، که عرفا و صوفیه طراح اصلی آن بودند، ظاهراً از آثار ابنعربی گرفتهاست. البته اعتقاد به این نظریه در سدههای ۱۰ و ۱۱، که دورهی تسلط علوم شرعی بر علوم باطنی بود، باعث تکفیر و تهمت زندیقی میگردید. به عقیدهی صدرالدین، تعدد وجود حقیقتی است که مقابل مجاز لغوی است و معنای وحدت وجود، حقیقتی است که مقابل مجاز عرفانی قرار میگیرد؛ پس اطلاق وجود بر ماسویالله مجاز عرفانی است نه مجاز لغوی. به عبارتی دیگر وجود حقیقی به ذات خود در تمام پدیدهها ظاهر است و خود باعث ظهور دیگران میگردد و ماهیات به واسطهی او ظهور مییابند و همه برای او، با او، از او و در او هستند<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، علی اصغر</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>تاریخ فلسفه در ایران و جهان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلامی'''</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، </ins>ص۴۹۲.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بههرروی اگرچه سخنان صدرالدین به سخنان عرفا شباهت دارد، اما این به معنای مفاهیم حلول و اتحاد نیست؛ زیرا بنا به نظر صدرالدین، ممکنات اعتبارات محض هستند و از واقع بهرهای ندارند. از سوی دیگر حلول و اتحاد موجب ثنویت و دوگانگی در اصل وجود میگردد. به نظر او کثرت، چیزهایی است که مستوجب تعدد آثار و احکام است. صدرالدین در اسفار در عین اینکه وحدت وجود را میپذیرد، تعدد آن را هم بیان میدارد و در واقع میتوان آن را "وحدت در کثرت و کثرت در وحدت" نامید این بدانمعناست که اگر در مقابل آفتاب، آینه یا اجسام صیقلی بگذاریم در نگاه نخست تعدد نورها را درمییابیم ولی اگر به دقت بنگریم در واقع نور، یکی است. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بههرروی اگرچه سخنان صدرالدین به سخنان عرفا شباهت دارد، اما این به معنای مفاهیم حلول و اتحاد نیست؛ زیرا بنا به نظر صدرالدین، ممکنات اعتبارات محض هستند و از واقع بهرهای ندارند. از سوی دیگر حلول و اتحاد موجب ثنویت و دوگانگی در اصل وجود میگردد. به نظر او کثرت، چیزهایی است که مستوجب تعدد آثار و احکام است. صدرالدین در اسفار در عین اینکه وحدت وجود را میپذیرد، تعدد آن را هم بیان میدارد و در واقع میتوان آن را "وحدت در کثرت و کثرت در وحدت" نامید این بدانمعناست که اگر در مقابل آفتاب، آینه یا اجسام صیقلی بگذاریم در نگاه نخست تعدد نورها را درمییابیم ولی اگر به دقت بنگریم در واقع نور، یکی است. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اندیشهی حرکت جوهری با دید متافیزیکی ملاصدرا دربارهی وجود همبستگی دارد. آنجا که ماهیت امری باشد وابسته به تعیّن فعل وجودی و تابعی از شدت و ضعف وجود، شور بازگشت در هر مقامی از وجود پا میگیرد و به دگردیسی و استحاله رومیآورد. این تحول حالتی تکاملی و صعودی دارد؛ مثلاً ماده دیگر همان مادیت محسوس نیست؛ از حالتهای بینهایت میگذرد، نخست جسم کثیف است سپس جسم لطیف میشود و سرانجام به مقام جسمالهی و روحانی میرسد<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شایگان، هانریکوربن، </del>ص ۲۴۴.</ref>. ارسطوییان در مقام حرکت، حرکت در "کم،کیف، وضع و اَین" را باور داشتند<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۳</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، </del>تاریخ فلسفه در ایران و جهان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلام </del>ص۴۹۳.</ref>. چهار مقولهی ذکرشده در شمار «اعراض نهگانه» بودند، لذا حرکت در جوهر را نمیپذیرفتند و جوهر را امری ثابت و پایدار میدانستند که از ازل تا ابد جایگاه این حرکات است. البته این مسایل از همان نقطهی شروع فلسفه در یونان مطرح بودهاست و از جمله کسانی که بدین اصل متمایل بودهاند ذیمقراطیس حکیم (Demacrites) بودهاست که در قرن پنجم قبل از میلاد میزیست و گویا او هم از استاد خود لوسیپ (leusipe) آموختهاست<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رشاد، </del>فلسفه از آغاز <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ، </del>ج ۱، ص۱۹۶.</ref>. ابنسینا مخالفت خود را نسبت به نظریات حرکت جوهری در کتاب فنون سماع طبیعی بیان داشتهاست. در تصور ملاصدرا حرکت جوهری نوعی تکامل است که در واقع از دست دادن صورت قبلی نیست. در نظر او، پوششی بر روی پوشش دیگر است، نه چنانکه ارسطوییان تصورکردهاند خَلع و لبس باشد. پیامد پذیرفتن حرکت جوهری در مکتب تلفیقی ملاصدرا در سه نظریه نمایان میشود: </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اندیشهی حرکت جوهری با دید متافیزیکی ملاصدرا دربارهی وجود همبستگی دارد. آنجا که ماهیت امری باشد وابسته به تعیّن فعل وجودی و تابعی از شدت و ضعف وجود، شور بازگشت در هر مقامی از وجود پا میگیرد و به دگردیسی و استحاله رومیآورد. این تحول حالتی تکاملی و صعودی دارد؛ مثلاً ماده دیگر همان مادیت محسوس نیست؛ از حالتهای بینهایت میگذرد، نخست جسم کثیف است سپس جسم لطیف میشود و سرانجام به مقام جسمالهی و روحانی میرسد<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">شایگان، داریوش. '''هانری کربن: آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی'''</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران: فرزان روز، ۱۳۸۸، </ins>ص ۲۴۴.</ref>. ارسطوییان در مقام حرکت، حرکت در "کم،کیف، وضع و اَین" را باور داشتند<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، علی اصغر</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>تاریخ فلسفه در ایران و جهان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلامی'''. تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، </ins>ص۴۹۳.</ref>. چهار مقولهی ذکرشده در شمار «اعراض نهگانه» بودند، لذا حرکت در جوهر را نمیپذیرفتند و جوهر را امری ثابت و پایدار میدانستند که از ازل تا ابد جایگاه این حرکات است. البته این مسایل از همان نقطهی شروع فلسفه در یونان مطرح بودهاست و از جمله کسانی که بدین اصل متمایل بودهاند ذیمقراطیس حکیم (Demacrites) بودهاست که در قرن پنجم قبل از میلاد میزیست و گویا او هم از استاد خود لوسیپ (leusipe) آموختهاست<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">رشاد، محمد</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>فلسفه از آغاز <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تاریخ'''. تهران: کتابخانه صدر، ۱۳۶۵، </ins>ج ۱، ص۱۹۶.</ref>. ابنسینا مخالفت خود را نسبت به نظریات حرکت جوهری در کتاب فنون سماع طبیعی بیان داشتهاست. در تصور ملاصدرا حرکت جوهری نوعی تکامل است که در واقع از دست دادن صورت قبلی نیست. در نظر او، پوششی بر روی پوشش دیگر است، نه چنانکه ارسطوییان تصورکردهاند خَلع و لبس باشد. پیامد پذیرفتن حرکت جوهری در مکتب تلفیقی ملاصدرا در سه نظریه نمایان میشود: </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># عالم، حدوث زمانی است. ملاصدرا در این نظریهی ارسطو و ابنسینا که معتقد به حدوث ذاتی بودند، تردیدمیکند و میگوید چون طبیعت به واسطهی حرکت جوهری پیوسته در تجدد است، نه تنها عوارض آن به گفتهی مشائیان تجدد مییابد، بلکه ذات و جوهر طبیعت نیز در حال تجدد است و چون این تجدد در زمان است، پس در هر دقیقه چندین مرتبه عالم، حادث زمانی میشود<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، </del>تاریخ فلسفه در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایران، </del>ص۴۹۶.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># عالم، حدوث زمانی است. ملاصدرا در این نظریهی ارسطو و ابنسینا که معتقد به حدوث ذاتی بودند، تردیدمیکند و میگوید چون طبیعت به واسطهی حرکت جوهری پیوسته در تجدد است، نه تنها عوارض آن به گفتهی مشائیان تجدد مییابد، بلکه ذات و جوهر طبیعت نیز در حال تجدد است و چون این تجدد در زمان است، پس در هر دقیقه چندین مرتبه عالم، حادث زمانی میشود<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، علی اصغر</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>تاریخ فلسفه در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایران و جهان اسلامی'''. تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، </ins>ص۴۹۶.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># روح در آغاز جسمانی است و سرانجام روحانی میگردد. به نظر ارسطوییان، پس از مرگ، من و تو وجود ندارد و ارواح در یک روح یا عقل فعال جمع میشوند و شخصیت ما از میان میرود. ابنرشد و فارابی هم بر این باور بودند، ابن طفیل و افلاطون و نیز ابنسینا به شخصیت پس از مرگ معتقد بودند. اما ملاصدرا نظریهی شگفتی بیان کرد: روح در آغاز مادی است و رفتهرفته با حرکت جوهری مجرد میشود و مرگ نخواهد یافت و همواره خواهد ماند. لذا روح بنا به نظر او «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء» است<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همان، </del>ص۴۹۷<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. ۴. همان، ص۲۸۷</del>.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># روح در آغاز جسمانی است و سرانجام روحانی میگردد. به نظر ارسطوییان، پس از مرگ، من و تو وجود ندارد و ارواح در یک روح یا عقل فعال جمع میشوند و شخصیت ما از میان میرود. ابنرشد و فارابی هم بر این باور بودند، ابن طفیل و افلاطون و نیز ابنسینا به شخصیت پس از مرگ معتقد بودند. اما ملاصدرا نظریهی شگفتی بیان کرد: روح در آغاز مادی است و رفتهرفته با حرکت جوهری مجرد میشود و مرگ نخواهد یافت و همواره خواهد ماند. لذا روح بنا به نظر او «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء» است<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، علی اصغر. '''تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی'''</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، </ins>ص۴۹۷.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># تجرد قوهی خیال؛ که با مرگ آدمی از میان نمیرود، البته این نظر را حاجملا هادی سبزواری در المنظومه بسط دادهاست<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">همان، ص۴۹۷</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۴. همان، </del>ص۲۸۷.</ref>. صدرالدین نظریهی حرکت را ذاتی اجسام میداند و این بر خلاف حکمای قبل از او است؛ زیرا آنان جسم را ساکن و ذات الهی را محرک نخستین آن میدانستند. ولی صدرالمتألّهین بر این باور است که علت حرکت جسم، حرکات یا حوادث درونی اجسام است که آنها را به سوی همدیگر حرکت میدهد. این بدان مفهوم است که خدا در زمانی که جسم را آفرید حرکت را آفرید، نه آنکه اول جسم را ساکن آفریده باشد و سپس نیروی حرکت بدان داده باشد.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># تجرد قوهی خیال؛ که با مرگ آدمی از میان نمیرود، البته این نظر را حاجملا هادی سبزواری در المنظومه بسط دادهاست<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، علی اصغر</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی'''</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، </ins>ص۲۸۷.</ref>. صدرالدین نظریهی حرکت را ذاتی اجسام میداند و این بر خلاف حکمای قبل از او است؛ زیرا آنان جسم را ساکن و ذات الهی را محرک نخستین آن میدانستند. ولی صدرالمتألّهین بر این باور است که علت حرکت جسم، حرکات یا حوادث درونی اجسام است که آنها را به سوی همدیگر حرکت میدهد. این بدان مفهوم است که خدا در زمانی که جسم را آفرید حرکت را آفرید، نه آنکه اول جسم را ساکن آفریده باشد و سپس نیروی حرکت بدان داده باشد.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نظریهی برجسته ملاصدرا در اثبات وجود خداوند هم قابل تأمّل است. این برهان را اصطلاحاً «برهان صدیقان» میگویند که او بعد از بررسی تمامی براهین خداشناسی بدان دست یافتهاست، این برهان دارای چند مرحلهی اثباتی است که حکایت از سلوک فکری صدرالدین دارد. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>نظریهی برجسته ملاصدرا در اثبات وجود خداوند هم قابل تأمّل است. این برهان را اصطلاحاً «برهان صدیقان» میگویند که او بعد از بررسی تمامی براهین خداشناسی بدان دست یافتهاست، این برهان دارای چند مرحلهی اثباتی است که حکایت از سلوک فکری صدرالدین دارد. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l29">خط ۲۹:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲۹:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* در مرحلهی دوم اثبات اصالت وجود بر ماهیت است. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* در مرحلهی دوم اثبات اصالت وجود بر ماهیت است. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* مرحلهی سوم اثبات اینکه حقیقت وجود، واحد است. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* مرحلهی سوم اثبات اینکه حقیقت وجود، واحد است. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* مرحلهی چهارم اثبات اینکه حقیقت واجب است نه ممکن؛ زیرا در ماورای حقیقت غیری وجود ندارد تا حقیقت وجود بدان وابسته باشد<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲، </del>مطهری، شرح <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">منظومه، </del>ج ۲، ص۱۵۲.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* مرحلهی چهارم اثبات اینکه حقیقت واجب است نه ممکن؛ زیرا در ماورای حقیقت غیری وجود ندارد تا حقیقت وجود بدان وابسته باشد<ref>مطهری، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مرتضی. '''</ins>شرح <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">منظومه'''. تهران: صدرا، ۱۴۰۱، </ins>ج ۲، ص۱۵۲.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مآخذ فکری ملاصدرا عموماً از کتابهای متفکران قبل از اوست. او از کتابهای اهل کلام، حکمای یونان، عرفا، اخوانالصفا، فیلسوفان ایرانی نظیر ابنسینا و شیخ اشراق بهره جستهاست. اندیشهی ملاصدرا پس از مرگ وی رونق بسیار یافتهاست. او در واقعگردانندهی حوزهی فکریی بود که به آن «مکتب اصفهان» میگویند و در واقع شکل نهایی فلسفهی اسلامی در ایران و حکمت الهی در جهان اسلام به شمار میرود. در دوران صفویه در ایران که هم زمان با حکومت تیموریان در هند است، فلسفه تلفیقی تقریباً بر همه هنرها سایه میافکند آیین الهی اکبرشاه تیموری (۹۴۹-۱۰۱۴ق) و تلفیق شاهزاده محمّد داراشکوه در آیین هندو و اسلام و تلفیق فلسفی صدرالدین شیرازی از پشتوانههای فلسفی سبک هند و ایرانی به شمار میآید به گونهیی که شاعران این سبک میان زمین و آسمان و دین و دنیا و سبکهای قدیم و جدید و عشق جسمی و روحی و آثار شاعران پیشین پیوند ایجاد کردند.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مآخذ فکری ملاصدرا عموماً از کتابهای متفکران قبل از اوست. او از کتابهای اهل کلام، حکمای یونان، عرفا، اخوانالصفا، فیلسوفان ایرانی نظیر ابنسینا و شیخ اشراق بهره جستهاست. اندیشهی ملاصدرا پس از مرگ وی رونق بسیار یافتهاست. او در واقعگردانندهی حوزهی فکریی بود که به آن «مکتب اصفهان» میگویند و در واقع شکل نهایی فلسفهی اسلامی در ایران و حکمت الهی در جهان اسلام به شمار میرود. در دوران صفویه در ایران که هم زمان با حکومت تیموریان در هند است، فلسفه تلفیقی تقریباً بر همه هنرها سایه میافکند آیین الهی اکبرشاه تیموری (۹۴۹-۱۰۱۴ق) و تلفیق شاهزاده محمّد داراشکوه در آیین هندو و اسلام و تلفیق فلسفی صدرالدین شیرازی از پشتوانههای فلسفی سبک هند و ایرانی به شمار میآید به گونهیی که شاعران این سبک میان زمین و آسمان و دین و دنیا و سبکهای قدیم و جدید و عشق جسمی و روحی و آثار شاعران پیشین پیوند ایجاد کردند.</div></td></tr>
<!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-11778:rev-11876:php=table -->
</table>Arghavanhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8C&diff=11778&oldid=prevSamei در ۲۱ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۵2025-11-21T16:05:59Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۱ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۰۵</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">خط ۲:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۲:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:نقاشی از ملاصدرا.jpg|بندانگشتی|ملاصدرا-قابل بازیابی از http://commons.wikishia.net/w/index.php?curid=236]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:نقاشی از ملاصدرا.jpg|بندانگشتی|ملاصدرا-قابل بازیابی از http://commons.wikishia.net/w/index.php?curid=236]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== ملاصدرا ===</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ملاصدرا<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>===</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>صدرالدین محمدبن ابراهیمبن یحیی شیرازی قوامی، معروف به «صدرالمتألهین»، و «[[ملاصدرا]]» بزرگترین فیلسوفی است که در سدهی یازدهم پا به عرصهی حیات نهاد. متأسفانه اکثر شارحان و مترجمان آثار او، به دلیل نداشتن اطلاعات کافی نتوانستهاند شرح دقیق و مفصل زندگی او را ارایه کنند. آنچه به اختصار دربارهیِ زندگی او میدانیم این است که او حدود ۹۸۲ق در شهر شیراز متولد گردید و موطن او همین شهر بود. پدرش از خانواده قوام و مردی بزرگ و ثروتمند و با نفوذ بود و در تربیّت فرزندش بسیار کوشید. او پس از درگذشت پدر از شیراز به اصفهان رفت و جهت تکمیل دانش خود به محضر درس [[شیخ بهایی]](م ۳۱ ۱۰ق) راه یافت و علوم منقول را فراگرفت و سپس در محضر درس سید داماد یا میرداماد و بنا به قول شاگردانش «معلم ثالث» (م ۱۰۴۱ق) حکمت و علوم الهی را فراگرفت . </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>صدرالدین محمدبن ابراهیمبن یحیی شیرازی قوامی، معروف به «صدرالمتألهین»، و «[[ملاصدرا]]» بزرگترین فیلسوفی است که در سدهی یازدهم پا به عرصهی حیات نهاد. متأسفانه اکثر شارحان و مترجمان آثار او، به دلیل نداشتن اطلاعات کافی نتوانستهاند شرح دقیق و مفصل زندگی او را ارایه کنند. آنچه به اختصار دربارهیِ زندگی او میدانیم این است که او حدود ۹۸۲ق در شهر شیراز متولد گردید و موطن او همین شهر بود. پدرش از خانواده قوام و مردی بزرگ و ثروتمند و با نفوذ بود و در تربیّت فرزندش بسیار کوشید. او پس از درگذشت پدر از شیراز به اصفهان رفت و جهت تکمیل دانش خود به محضر درس [[شیخ بهایی]](م ۳۱ ۱۰ق) راه یافت و علوم منقول را فراگرفت و سپس در محضر درس سید داماد یا میرداماد و بنا به قول شاگردانش «معلم ثالث» (م ۱۰۴۱ق) حکمت و علوم الهی را فراگرفت . </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>صدرالدین در نزد میرفندرسکی هم اندکی فلسفه آموخت و بخشی از زندگی خود را در قُم گذراند و ظاهراً بهدلیل تکفیر علمای ظاهری و قشری، که دین را از معنای باطنی تهی میدانستند، گوشهی انزوا و عزلت گرفت. علت تکفیر او بیشتر به دلیل نظریات جسورانه و بدیع او در حکمت و معارف دینی بودهاست<ref>حلبی، علی اصغر. '''تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی'''. تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، ص ۴۸۱-۴۸۰.</ref>. تأکید بر نظریهی وحدت وجود ابنعربی، تأیید عشق ورزیدن به جمال، انکار معاد جسمانی به شیوهی قشریان، اعتقاد به انقطاع عذاب و انکار خلود در جهنم و تقسیم جنت را از دلایلی میتوان ذکر کرد که موجبات تکفیر او را فراهم کردند. بهدرستی مشخص نیست که او چند سال در این عزلت به سر برد. این دوران محتملاً ۹ تا ۱۱ سال به طول انجامید، ولی از نظر تحول فکری و درونی در او بسیار اهمیت داشتهاست؛ چه آنکه روح تصوف و عرفان در او رسوخ نمود و خود در مقدمهی اسفار<ref>ابراهیمی دینانی، غلامحسین. '''شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی'''. تهران: حکمت، 1388، ص۲.</ref> میگوید <blockquote>«رموزی بر من کشف شد که با برهان نتوانستی شد». </blockquote>صدرالدین بعد از این انزوا به دستور شاهعباس دوم به شیراز بازگشت و در مدرسهی اللهوردیخان به تعلیم حکمت پرداخت. او هفت بار به زیارت خانهی خدا رفت و در سفر هفتم در حوالی بصره در ۱۰۵۰ق درگذشت<ref>صفا، ذبیح الله. '''تاریخ ادبیات در ایران''' . تهران: فردوس، ۱۳۶۶، ج ۵، ص ۳۲۱.</ref>. شمار آثار او از ۴۰ اثر بیشتر است و تمامی رسالههای او جز رسالهی سه اصل به زبان عربی نگارش یافته است. الاسفار الاربعه که در ایران به نام اسفار شهرت دارد، معروفترین اثر صدرالدین در حکمت متعالیه است که برای نخستین بار در چهار مجلد به چاپ رسید و شرح های متعددی بر آن نگاشته شدهاست که نه (۹) شرح آن از همه سودمندتراست<ref>تهرانی، محمدمحسن. '''الذریعه الی تصانیف الشیعة'''. قم / تهران: مطبعه السّعادة، ۱۳۴۵، ج ۵، ص۲۱۵.</ref>. از معروفترین کسانی که بر این اثر شرح نوشتهاند حاج ملاهادی سبزواری (م ۱۲۸۸ق) صاحبالمنظومه است. صدرالدین اسفار را به چهار بحث: </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>صدرالدین در نزد میرفندرسکی هم اندکی فلسفه آموخت و بخشی از زندگی خود را در قُم گذراند و ظاهراً بهدلیل تکفیر علمای ظاهری و قشری، که دین را از معنای باطنی تهی میدانستند، گوشهی انزوا و عزلت گرفت. علت تکفیر او بیشتر به دلیل نظریات جسورانه و بدیع او در حکمت و معارف دینی بودهاست<ref>حلبی، علی اصغر. '''تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی'''. تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، ص ۴۸۱-۴۸۰.</ref>. تأکید بر نظریهی وحدت وجود ابنعربی، تأیید عشق ورزیدن به جمال، انکار معاد جسمانی به شیوهی قشریان، اعتقاد به انقطاع عذاب و انکار خلود در جهنم و تقسیم جنت را از دلایلی میتوان ذکر کرد که موجبات تکفیر او را فراهم کردند. بهدرستی مشخص نیست که او چند سال در این عزلت به سر برد. این دوران محتملاً ۹ تا ۱۱ سال به طول انجامید، ولی از نظر تحول فکری و درونی در او بسیار اهمیت داشتهاست؛ چه آنکه روح تصوف و عرفان در او رسوخ نمود و خود در مقدمهی اسفار<ref>ابراهیمی دینانی، غلامحسین. '''شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی'''. تهران: حکمت، 1388، ص۲.</ref> میگوید<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">: </ins><blockquote>«رموزی بر من کشف شد که با برهان نتوانستی شد». </blockquote>صدرالدین بعد از این انزوا به دستور شاهعباس دوم به شیراز بازگشت و در مدرسهی اللهوردیخان به تعلیم حکمت پرداخت. او هفت بار به زیارت خانهی خدا رفت و در سفر هفتم در حوالی بصره در ۱۰۵۰ق درگذشت<ref>صفا، ذبیح الله. '''تاریخ ادبیات در ایران''' . تهران: فردوس، ۱۳۶۶، ج ۵، ص ۳۲۱.</ref>. شمار آثار او از ۴۰ اثر بیشتر است و تمامی رسالههای او جز رسالهی سه اصل به زبان عربی نگارش یافته است. الاسفار الاربعه که در ایران به نام اسفار شهرت دارد، معروفترین اثر صدرالدین در حکمت متعالیه است که برای نخستین بار در چهار مجلد به چاپ رسید و شرح های متعددی بر آن نگاشته شدهاست که نه (۹) شرح آن از همه سودمندتراست<ref>تهرانی، محمدمحسن. '''الذریعه الی تصانیف الشیعة'''. قم / تهران: مطبعه السّعادة، ۱۳۴۵، ج ۵، ص۲۱۵.</ref>. از معروفترین کسانی که بر این اثر شرح نوشتهاند حاج ملاهادی سبزواری (م ۱۲۸۸ق) صاحبالمنظومه است. صدرالدین اسفار را به چهار بحث: </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># امور عامه</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># امور عامه</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l32">خط ۳۲:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۲:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مآخذ فکری ملاصدرا عموماً از کتابهای متفکران قبل از اوست. او از کتابهای اهل کلام، حکمای یونان، عرفا، اخوانالصفا، فیلسوفان ایرانی نظیر ابنسینا و شیخ اشراق بهره جستهاست. اندیشهی ملاصدرا پس از مرگ وی رونق بسیار یافتهاست. او در واقعگردانندهی حوزهی فکریی بود که به آن «مکتب اصفهان» میگویند و در واقع شکل نهایی فلسفهی اسلامی در ایران و حکمت الهی در جهان اسلام به شمار میرود. در دوران صفویه در ایران که هم زمان با حکومت تیموریان در هند است، فلسفه تلفیقی تقریباً بر همه هنرها سایه میافکند آیین الهی اکبرشاه تیموری (۹۴۹-۱۰۱۴ق) و تلفیق شاهزاده محمّد داراشکوه در آیین هندو و اسلام و تلفیق فلسفی صدرالدین شیرازی از پشتوانههای فلسفی سبک هند و ایرانی به شمار میآید به گونهیی که شاعران این سبک میان زمین و آسمان و دین و دنیا و سبکهای قدیم و جدید و عشق جسمی و روحی و آثار شاعران پیشین پیوند ایجاد کردند.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>مآخذ فکری ملاصدرا عموماً از کتابهای متفکران قبل از اوست. او از کتابهای اهل کلام، حکمای یونان، عرفا، اخوانالصفا، فیلسوفان ایرانی نظیر ابنسینا و شیخ اشراق بهره جستهاست. اندیشهی ملاصدرا پس از مرگ وی رونق بسیار یافتهاست. او در واقعگردانندهی حوزهی فکریی بود که به آن «مکتب اصفهان» میگویند و در واقع شکل نهایی فلسفهی اسلامی در ایران و حکمت الهی در جهان اسلام به شمار میرود. در دوران صفویه در ایران که هم زمان با حکومت تیموریان در هند است، فلسفه تلفیقی تقریباً بر همه هنرها سایه میافکند آیین الهی اکبرشاه تیموری (۹۴۹-۱۰۱۴ق) و تلفیق شاهزاده محمّد داراشکوه در آیین هندو و اسلام و تلفیق فلسفی صدرالدین شیرازی از پشتوانههای فلسفی سبک هند و ایرانی به شمار میآید به گونهیی که شاعران این سبک میان زمین و آسمان و دین و دنیا و سبکهای قدیم و جدید و عشق جسمی و روحی و آثار شاعران پیشین پیوند ایجاد کردند.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نیز نگاه کنید به ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مکتبهای فکری و فلسفی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مکتب فلسفی مشاء]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مکتب اشراقی(عرفانی)]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[مکتبهای فلسفی جدید]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== مآخذ ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">احمد تمیم داری</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات]]</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8C&diff=11745&oldid=prevArghavan در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۵۷2025-11-19T13:57:15Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۹ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۵۷</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l5">خط ۵:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۵:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>صدرالدین محمدبن ابراهیمبن یحیی شیرازی قوامی، معروف به «صدرالمتألهین»، و «[[ملاصدرا]]» بزرگترین فیلسوفی است که در سدهی یازدهم پا به عرصهی حیات نهاد. متأسفانه اکثر شارحان و مترجمان آثار او، به دلیل نداشتن اطلاعات کافی نتوانستهاند شرح دقیق و مفصل زندگی او را ارایه کنند. آنچه به اختصار دربارهیِ زندگی او میدانیم این است که او حدود ۹۸۲ق در شهر شیراز متولد گردید و موطن او همین شهر بود. پدرش از خانواده قوام و مردی بزرگ و ثروتمند و با نفوذ بود و در تربیّت فرزندش بسیار کوشید. او پس از درگذشت پدر از شیراز به اصفهان رفت و جهت تکمیل دانش خود به محضر درس [[شیخ بهایی]](م ۳۱ ۱۰ق) راه یافت و علوم منقول را فراگرفت و سپس در محضر درس سید داماد یا میرداماد و بنا به قول شاگردانش «معلم ثالث» (م ۱۰۴۱ق) حکمت و علوم الهی را فراگرفت . </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>صدرالدین محمدبن ابراهیمبن یحیی شیرازی قوامی، معروف به «صدرالمتألهین»، و «[[ملاصدرا]]» بزرگترین فیلسوفی است که در سدهی یازدهم پا به عرصهی حیات نهاد. متأسفانه اکثر شارحان و مترجمان آثار او، به دلیل نداشتن اطلاعات کافی نتوانستهاند شرح دقیق و مفصل زندگی او را ارایه کنند. آنچه به اختصار دربارهیِ زندگی او میدانیم این است که او حدود ۹۸۲ق در شهر شیراز متولد گردید و موطن او همین شهر بود. پدرش از خانواده قوام و مردی بزرگ و ثروتمند و با نفوذ بود و در تربیّت فرزندش بسیار کوشید. او پس از درگذشت پدر از شیراز به اصفهان رفت و جهت تکمیل دانش خود به محضر درس [[شیخ بهایی]](م ۳۱ ۱۰ق) راه یافت و علوم منقول را فراگرفت و سپس در محضر درس سید داماد یا میرداماد و بنا به قول شاگردانش «معلم ثالث» (م ۱۰۴۱ق) حکمت و علوم الهی را فراگرفت . </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>صدرالدین در نزد میرفندرسکی هم اندکی فلسفه آموخت و بخشی از زندگی خود را در قُم گذراند و ظاهراً بهدلیل تکفیر علمای ظاهری و قشری، که دین را از معنای باطنی تهی میدانستند، گوشهی انزوا و عزلت گرفت. علت تکفیر او بیشتر به دلیل نظریات جسورانه و بدیع او در حکمت و معارف دینی بودهاست<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۱</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، </del>تاریخ فلسفه در ایران و جهان <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلام، صص </del>۴۸۱-۴۸۰.</ref>. تأکید بر نظریهی وحدت وجود ابنعربی، تأیید عشق ورزیدن به جمال، انکار معاد جسمانی به شیوهی قشریان، اعتقاد به انقطاع عذاب و انکار خلود در جهنم و تقسیم جنت را از دلایلی میتوان ذکر کرد که موجبات تکفیر او را فراهم کردند. بهدرستی مشخص نیست که او چند سال در این عزلت به سر برد. این دوران محتملاً ۹ تا ۱۱ سال به طول انجامید، ولی از نظر تحول فکری و درونی در او بسیار اهمیت داشتهاست؛ چه آنکه روح تصوف و عرفان در او رسوخ نمود و خود در مقدمهی اسفار<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۲. </del>ابراهیمی دینانی، شعاع اندیشه و شهود در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فلسفهی سهروردی، </del>ص۲.</ref> میگوید <blockquote>«رموزی بر من کشف شد که با برهان نتوانستی شد». </blockquote>صدرالدین بعد از این انزوا به دستور شاهعباس دوم به شیراز بازگشت و در مدرسهی اللهوردیخان به تعلیم حکمت پرداخت. او هفت بار به زیارت خانهی خدا رفت و در سفر هفتم در حوالی بصره در ۱۰۵۰ق درگذشت<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">صفا، </del>تاریخ ادبیات در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایران، </del>ج ۵، ص ۳۲۱.</ref>. شمار آثار او از ۴۰ اثر بیشتر است و تمامی رسالههای او جز رسالهی سه اصل به زبان عربی نگارش یافته است. الاسفار الاربعه که در ایران به نام اسفار شهرت دارد، معروفترین اثر صدرالدین در حکمت متعالیه است که برای نخستین بار در چهار مجلد به چاپ رسید و شرح های متعددی بر آن نگاشته شدهاست که نه (۹) شرح آن از همه سودمندتراست<ref><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۴</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهرانی، </del>الذریعه.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">..، </del>ج ۵، ص۲۱۵.</ref>. از معروفترین کسانی که بر این اثر شرح نوشتهاند حاج ملاهادی سبزواری (م ۱۲۸۸ق) صاحبالمنظومه است. صدرالدین اسفار را به چهار بحث: </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>صدرالدین در نزد میرفندرسکی هم اندکی فلسفه آموخت و بخشی از زندگی خود را در قُم گذراند و ظاهراً بهدلیل تکفیر علمای ظاهری و قشری، که دین را از معنای باطنی تهی میدانستند، گوشهی انزوا و عزلت گرفت. علت تکفیر او بیشتر به دلیل نظریات جسورانه و بدیع او در حکمت و معارف دینی بودهاست<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">حلبی، علی اصغر</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>تاریخ فلسفه در ایران و جهان <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">اسلامی'''. تهران: اساطیر، ۱۳۸۶، ص </ins>۴۸۱-۴۸۰.</ref>. تأکید بر نظریهی وحدت وجود ابنعربی، تأیید عشق ورزیدن به جمال، انکار معاد جسمانی به شیوهی قشریان، اعتقاد به انقطاع عذاب و انکار خلود در جهنم و تقسیم جنت را از دلایلی میتوان ذکر کرد که موجبات تکفیر او را فراهم کردند. بهدرستی مشخص نیست که او چند سال در این عزلت به سر برد. این دوران محتملاً ۹ تا ۱۱ سال به طول انجامید، ولی از نظر تحول فکری و درونی در او بسیار اهمیت داشتهاست؛ چه آنکه روح تصوف و عرفان در او رسوخ نمود و خود در مقدمهی اسفار<ref>ابراهیمی دینانی، <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">غلامحسین. '''</ins>شعاع اندیشه و شهود در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">فلسفه سهروردی'''. تهران: حکمت، 1388، </ins>ص۲.</ref> میگوید <blockquote>«رموزی بر من کشف شد که با برهان نتوانستی شد». </blockquote>صدرالدین بعد از این انزوا به دستور شاهعباس دوم به شیراز بازگشت و در مدرسهی اللهوردیخان به تعلیم حکمت پرداخت. او هفت بار به زیارت خانهی خدا رفت و در سفر هفتم در حوالی بصره در ۱۰۵۰ق درگذشت<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">صفا، ذبیح الله</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>تاریخ ادبیات در <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایران''' . تهران: فردوس، ۱۳۶۶، </ins>ج ۵، ص ۳۲۱.</ref>. شمار آثار او از ۴۰ اثر بیشتر است و تمامی رسالههای او جز رسالهی سه اصل به زبان عربی نگارش یافته است. الاسفار الاربعه که در ایران به نام اسفار شهرت دارد، معروفترین اثر صدرالدین در حکمت متعالیه است که برای نخستین بار در چهار مجلد به چاپ رسید و شرح های متعددی بر آن نگاشته شدهاست که نه (۹) شرح آن از همه سودمندتراست<ref><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">تهرانی، محمدمحسن</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>الذریعه <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الی تصانیف الشیعة'''</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">قم / تهران: مطبعه السّعادة، ۱۳۴۵، </ins>ج ۵، ص۲۱۵.</ref>. از معروفترین کسانی که بر این اثر شرح نوشتهاند حاج ملاهادی سبزواری (م ۱۲۸۸ق) صاحبالمنظومه است. صدرالدین اسفار را به چهار بحث: </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># امور عامه</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div># امور عامه</div></td></tr>
</table>Arghavanhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8C&diff=11744&oldid=prevArghavan در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۶2025-11-19T12:56:25Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8C&diff=11744&oldid=11125">نمایش تغییرات</a>Arghavanhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8C&diff=11125&oldid=prevSamei در ۵ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۲۰2025-09-05T07:20:24Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۵ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۲۰</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l75">خط ۷۵:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۷۵:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تاریخ ادب پارسی و... </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>تاریخ ادب پارسی و... </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این سبک میان زمین و آسمان و دین و دنیا و سبکهای قدیم و جدید و عشق جسمی و روحی و آثار شاعران پیشین پیوند ایجاد کردند<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. ۵) مکتبهای فلسفی جدید - دوران معاصر </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>این سبک میان زمین و آسمان و دین و دنیا و سبکهای قدیم و جدید و عشق جسمی و روحی و آثار شاعران پیشین پیوند ایجاد کردند.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">پس از رنسانس اروپا بویژه از قرن هجدهم میلادی به بعد سبکها و مکتبهای ادبی اروپایی، پس از ترجمه آثار ایرانی و هندی، تحت تأثیر آثار شاعران و نویسندگان ایرانی قرار گرفت، ترجمه کلیله و دمنه و داستانهای هزار و یک شب و آثار عطار نیشابوری (۵۴۰ - ۶۱۸ق) سعدی شیرازی و حافظ بزرگ و مولوی در آثار ادب اروپایی تحوّلاتی بزرگ ایجاد کرد، تحقیقات و ترجمههای سیلوستر دوساسی (۱۷۵۸ - ۱۸۳۸.م) آنکتیل دوپرون (۱۷۵۴ - ۱۷۷۱.م) لافونتن و ویکتور هوگو (۱۸۰۲ - ۱۸۸۵.م) نشان داد که چگونه سبک رمانتیک تحت تأثیر سبک عراقی یا سبک عرفانی و صوفیانه ایران و هند قرار گرفت. هنوز تحقیق جامعی درباره چگونگی تأثیر آثار ادب ایرانی و هندی و بهطورکلّی شرقی، در ساختار ادب اروپایی، صورت نگرفته است. کتاب از سعدی تا آراگون تألیف دکتر جواد حدیدی اطلاعات ارزشمندی را در اینباره ارائه میدهد، متقابلاً فلسفههای جدید غربی، بر ادب معاصر ایرانی تأثیر نهاده است. فلسفه و آراء داروین (۱۸۰۹ - ۱۸۸۲.م) ژان ژاک رسو (۱۷۱۲ - ۱۷۷۸.م) مونتسکیو (۱۶۸۹ - ۱۷۵۵.م) کارل مارکس (۱۸۱۸ - ۱۸۸۳.م) همچنین انقلابهای یکی دو قرن اخیر همچون انقلاب کبیر فرانسه (۱۷۸۹.م) انقلاب صنعتی انگلیس، انقلاب آمریکا و آثار نویسندگان و شاعرانی همچون همینگوی، وایتمن، ژان پل سارتر بر آثار نویسندگان و شاعران ایرانی تأثیر نهاد. محمدعلی جمالزاده، بزرگ علوی، صادق هدایت، صادق چوبک، جلال آلاحمد با استفاده از زبانهای خارجی و ترجمه آثار اروپایی. تا حدودی تحت تأثیر ادبیات غربی واقعشدند. دوران معاصر به علّت توسعه وسائل ارتباط جمعی، آشنایی به زبانهای خارجی و نهضت ترجمه، تحت تأثیر فلسفههای گوناگون سبکهای تلفیقی و ترکیبی بوجود آمده است، در آثار نیمایوشیج ردپای رمانتیک و سمبولیسم را </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">مکتبهای فکری و فلسفی </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۵۱ </del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سمبولیسم را درمییابیم، در آثار هدایت به رئالیسم و سوررئالیسم برخوردمیکنیم، در آثار جلال آلاحمد ترکیبی از رئالیسم و سمبولیسم را ادراک میکنیم. آشنایی با آثار روانشناسانه فروید، یونگ و آدلر میتواند نقّادان را در نقد آثار ادبی معاصر کمک دهد</del>.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<!-- diff cache key wiki-hYbGde5G:diff:1.41:old-11123:rev-11125:php=table -->
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8C&diff=11123&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «''') مکتب فلسفی تلفیقی''' (Combinative Philosophy School) تفکر فلسفی در نیمه اوّل قرن یازدهم هجری با ظهور ملاصدرا رنگی دیگر یافت. فلسفهی خردگرایی مشاء در قرن چهارم که با ظهور ابن سینا به اوج میرسد، و فلسفهی اشراقی که نقطهی کمال آن شیخ شهاب مقتول در قرن ش...» ایجاد کرد2025-09-05T07:17:51Z<p>صفحهای تازه حاوی «''') مکتب فلسفی تلفیقی''' (Combinative Philosophy School) تفکر فلسفی در نیمه اوّل قرن یازدهم هجری با ظهور ملاصدرا رنگی دیگر یافت. فلسفهی خردگرایی مشاء در قرن چهارم که با ظهور ابن سینا به اوج میرسد، و فلسفهی اشراقی که نقطهی کمال آن شیخ شهاب مقتول در قرن ش...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>''') مکتب فلسفی تلفیقی''' (Combinative Philosophy School) <br />
<br />
تفکر فلسفی در نیمه اوّل قرن یازدهم هجری با ظهور ملاصدرا رنگی دیگر یافت. فلسفهی خردگرایی مشاء در قرن چهارم که با ظهور ابن سینا به اوج میرسد، و فلسفهی اشراقی که نقطهی کمال آن شیخ شهاب مقتول در قرن ششم است، و تفکر شهودی و عرفانی که در عارفانی چون ابنعربی، مولوی، غزالی و ... تجلّی مییابد و با باورهای گوناگون کلامی و دینی همراه میشود؛ در دورهی ملاصدرا همگی در یک مکتب گرد میآیند و مسیری واحد را طی میکنند. بیشک اهمیت ملاصدرا در ترکیب و تلفیق نظریات این مکاتب و دیگر نحلههای فکری است، که به همراه نظریههای برجستهاش در تاریخ تفکر فلسفی ایران اهمیت فراوانی دارد. <br />
<br />
صدرالدین محمدبن ابراهیمبن یحیی شیرازی قوامی، معروف به «صدرالمتألهین»، و «ملاصدرا» بزرگترین فیلسوفی است که در سدهی یازدهم پا به عرصهی حیات نهاد. متأسفانه اکثر شارحان و مترجمان آثار او، به دلیل نداشتن اطلاعات کافی نتوانستهاند شرح دقیق و مفصل زندگی او را ارایه کنند. آنچه به اختصار دربارهیِ زندگی او میدانیم این است که: او حدود ۹۸۲ق در شهر شیراز متولد گردید و موطن او همین شهر بود. پدرش از خانواده قوام و مردی بزرگ و ثروتمند و با نفوذ بود و در تربیّت فرزندش بسیار کوشید. او پس از درگذشت پدر از شیراز به اصفهان رفت و جهت تکمیل <br />
<br />
<br />
<br />
مکتبهای فکری و فلسفی <br />
<br />
۴۵ <br />
<br />
دانش خود به محضر درس شیخ بهایی(م ۳۱ ۱۰ق) راه یافت و علوم منقول را فراگرفت و سپس در محضر درس سید داماد یا میرداماد و بنا به قول شاگردانش «معلم ثالث» (م ۱۰۴۱ق) حکمت و علوم الهی را فراگرفت . صدرالدین در نزد میرفندرسکی هم اندکی فلسفه آموخت و بخشی از زندگی خود را در قُم گذراند و ظاهراً بهدلیل تکفیر علمای ظاهری و قشری، که دین را از معنای باطنی تهی میدانستند، گوشهی انزوا و عزلت گرفت. علت تکفیر او بیشتر به دلیل نظریات جسورانه و بدیع او در حکمت و معارف دینی بودهاست. تأکید بر نظریهی وحدت وجود ابنعربی، تأیید عشق ورزیدن به جمال، انکار معاد جسمانی به شیوهی قشریان، اعتقاد به انقطاع عذاب و انکار خلود در جهنم و تقسیم جنت را از دلایلی میتوان ذکر کرد که موجبات تکفیر او را فراهم کردند. بهدرستی مشخص نیست که او چند سال در این عزلت به سر برد. این دوران محتملاً ۹ تا ۱۱ سال به طول انجامید، ولی از نظر تحول فکری و درونی در او بسیار اهمیت داشتهاست؛ چه آنکه روح تصوف و عرفان در او رسوخ نمود و خود در مقدمهی اسفار^{۲} میگوید «رموزی بر من کشف شد که با برهان نتوانستی شد». صدرالدین بعد از این انزوا به دستور شاهعباس دوم به شیراز بازگشت و در مدرسهی اللهوردیخان به تعلیم حکمت پرداخت. او هفت بار به زیارت خانهی خدا رفت و در سفر هفتم در حوالی بصره در ۱۰۵۰ق درگذشت^{۳}. شمار آثار او از ۴۰ اثر بیشتر است و تمامی رسالههای او جز رسالهی سه اصل به زبان عربی نگارش یافته است. الاسفار الاربعه که در ایران به نام اسفار شهرت دارد، معروفترین اثر صدرالدین در حکمت متعالیه است که برای نخستین بار در چهار مجلد به چاپ رسید و شرح های متعددی بر آن نگاشته شدهاست که نه (۹) شرح آن از همه سودمندتراست^{۴}. از معروفترین کسانی که بر این اثر شرح <br />
<br />
۱. حلبی، تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلام، صص ۴۸۱-۴۸۰. ۲. ابراهیمی دینانی، شعاع اندیشه و شهود در فلسفهی سهروردی، ص۲. 3. صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ج ۵، ص ۳۲۱. ۴. تهرانی، الذریعه...، ج ۵، ص۲۱۵. <br />
<br />
<br />
<br />
۴۶ <br />
<br />
تاریخ ادب پارسی و... <br />
<br />
نوشتهاند حاج ملاهادی سبزواری (م ۱۲۸۸ق) صاحبالمنظومه است. صدرالدین اسفار را به چهار بحث امور عامه، علم طبیعی، علمالهی، و علم نفس اختصاص دادهاست. بعضی بر این باورند که سال تألیف این کتاب قبل از ۱۰۲۵ق است. المبدأ و المعاد،که در دو بحث ربوبیات و معاد است، به روش اسفار نگاشته شدهاست. الشواهد الربوبیه،که بعضی معتقدند آخرین کتاب ملاصدراست؛ مشاعر و کتاب الحکمة العرشیه که به روش عرفا به نگارش درآمده؛ شرح اصول کافی تا حدیث شمارهی ۴۹۹؛ کَشْرُالاَصْنامالجاهلیة که در کفر جماعت صوفیه است؛ تفسیرالقرآنالکریم که بر سوره های الفاتحه، البقرة، آیةالکرسی، الواقعه، الحدید، الجمعه، الطارق، الزلزله، الاضحی نگاشته شدهاست از آثار معروف اوست. البته این آثار تنها اندکی از کتب صدرالدین است و عنوان همهی کتابهای او در کتابهای دیگر درج شدهاست. <br />
<br />
فلسفهی صدرالدین دارای ابعاد گستردهای است؛ نظریات او از طرفی رنگ عرفان و اشراق دارد و از سوی دیگر به حکمت مشاء نزدیک است. او مکاشفات ذوقی خود را بر اساس براهین فلسفی قراردادهاست. در فلسفهی او محور اصلی، «وحدت وجود» و «حرکت جوهری» است. این به آن مفهوم نیست که او مبتکر طرحهای فلسفی دیگری نیست اما این دو نظر در فلسفهی او برجستگی خاصی دارد. صدرالدین نظریهی وحدت وجود را، که عرفا و صوفیه طراح اصلی آن بودند، ظاهراً از آثار ابنعربی گرفتهاست. البته اعتقاد به این نظریه در سدههای ۱۰ و ۱۱، که دورهی تسلط علوم شرعی بر علوم باطنی بود، باعث تکفیر و تهمت زندیقی میگردید. به عقیدهی صدرالدین، تعدد وجود حقیقتی است که مقابل مجاز لغوی است و معنای وحدت وجود، حقیقتی است که مقابل مجاز عرفانی قرار میگیرد؛ پس اطلاق وجود بر ماسویالله مجاز عرفانی است نه مجاز لغوی. به عبارتی دیگر وجود حقیقی به ذات خود در تمام پدیدهها ظاهر است و خود باعث ظهور دیگران میگردد و ماهیات به ۱. همان، ج ۵. <br />
<br />
<br />
<br />
مکتبهای فکری و فلسفی <br />
<br />
۴۷ <br />
<br />
واسطهی او ظهور مییابند و همه برای او، با او، از او و در او هستند^{۱}. بههرروی اگرچه سخنان صدرالدین به سخنان عرفا شباهت دارد، اما این به معنای مفاهیم حلول و اتحاد نیست؛ زیرا بنا به نظر صدرالدین، ممکنات اعتبارات محض هستند و از واقع بهرهای ندارند. از سوی دیگر حلول و اتحاد موجب ثنویت و دوگانگی در اصل وجود میگردد. به نظر او کثرت، چیزهایی است که مستوجب تعدد آثار و احکام است. صدرالدین در اسفار در عین اینکه وحدت وجود را میپذیرد، تعدد آن را هم بیان میدارد و در واقع میتوان آن را "وحدت در کثرت و کثرت در وحدت" نامید این بدانمعناست که اگر در مقابل آفتاب، آینه یا اجسام صیقلی بگذاریم در نگاه نخست تعدد نورها را درمییابیم ولی اگر به دقت بنگریم در واقع نور، یکی است. <br />
<br />
اندیشهی حرکت جوهری با دید متافیزیکی ملاصدرا دربارهی وجود همبستگی دارد. آنجا که ماهیت امری باشد وابسته به تعیّن فعل وجودی و تابعی از شدت و ضعف وجود، شور بازگشت در هر مقامی از وجود پا میگیرد و به دگردیسی و استحاله رومیآورد. این تحول حالتی تکاملی و صعودی دارد؛ مثلاً ماده دیگر همان مادیت محسوس نیست؛ از حالتهای بینهایت میگذرد، نخست جسم کثیف است سپس جسم لطیف میشود و سرانجام به مقام جسمالهی و روحانی میرسد^{۲}. ارسطوییان در مقام حرکت، حرکت در "کم،کیف، وضع و اَین" را باور داشتند^{۳}. چهار مقولهی ذکرشده در شمار «اعراض نهگانه» بودند، لذا حرکت در جوهر را نمیپذیرفتند و جوهر را امری ثابت و پایدار میدانستند که از ازل تا ابد جایگاه این حرکات است. البته این مسایل از همان نقطهی شروع فلسفه در یونان مطرح بودهاست و از جمله کسانی که بدین اصل متمایل بودهاند ذیمقراطیس حکیم (Demacrites) بودهاست که در قرن پنجم قبل از <br />
<br />
۱. حلبی، تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلام. ص۴۹۲. ۲. شایگان، هانریکوربن، ص ۲۴۴. <br />
<br />
۳. حلبی، تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلام ص۴۹۳. <br />
<br />
<br />
<br />
۴۸ <br />
<br />
تاریخ ادب پارسی و... <br />
<br />
میلاد میزیست و گویا او هم از استاد خود لوسیپ (leusipe) آموختهاست^{۱}. ابنسینا مخالفت خود را نسبت به نظریات حرکت جوهری در کتاب فنون سماع طبیعی بیان داشتهاست. در تصور ملاصدرا حرکت جوهری نوعی تکامل است که در واقع از دست دادن صورت قبلی نیست. در نظر او، پوششی بر روی پوشش دیگر است، نه چنانکه ارسطوییان تصورکردهاند خَلع و لبس باشد. پیامد پذیرفتن حرکت جوهری در مکتب تلفیقی ملاصدرا در سه نظریه نمایان میشود: <br />
<br />
۱) عالم، حدوث زمانی است. ملاصدرا در این نظریهی ارسطو و ابنسینا که معتقد به حدوث ذاتی بودند، تردیدمیکند و میگوید چون طبیعت به واسطهی حرکت جوهری پیوسته در تجدد است، نه تنها عوارض آن به گفتهی مشائیان تجدد مییابد، بلکه ذات و جوهر طبیعت نیز در حال تجدد است و چون این تجدد در زمان است، پس در هر دقیقه چندین مرتبه عالم، حادث زمانی میشود^{۲}. <br />
<br />
۲) روح در آغاز جسمانی است و سرانجام روحانی میگردد. به نظر ارسطوییان، پس از مرگ، من و تو وجود ندارد و ارواح در یک روح یا عقل فعال جمع میشوند و شخصیت ما از میان میرود. ابنرشد و فارابی هم بر این باور بودند، ابن طفیل و افلاطون و نیز ابنسینا به شخصیت پس از مرگ معتقد بودند. اما ملاصدرا نظریهی شگفتی بیان کرد: روح در آغاز مادی است و رفتهرفته با حرکت جوهری مجرد میشود و مرگ نخواهد یافت و همواره خواهد ماند. لذا روح بنا به نظر او «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء» است^{۳}. <br />
<br />
۳) تجرد قوهی خیال؛ که با مرگ آدمی از میان نمیرود، البته این نظر را حاجملا هادی سبزواری در المنظومه بسط دادهاست^{۴}. صدرالدین نظریهی حرکت را ذاتی اجسام <br />
<br />
۱. رشاد، فلسفه از آغاز تاریخ، ج ۱، ص۱۹۶. ۲. حلبی، تاریخ فلسفه در ایران، ص۴۹۶. 3. همان، ص۴۹۷. ۴. همان، ص۲۸۷. <br />
<br />
<br />
<br />
مکتبهای فکری و فلسفی <br />
<br />
۴۹ <br />
<br />
میداند و این بر خلاف حکمای قبل از او است؛ زیرا آنان جسم را ساکن و ذات الهی را محرک نخستین آن میدانستند. ولی صدرالمتألّهین بر این باور است که علت حرکت جسم، حرکات یا حوادث درونی اجسام است که آنها را به سوی همدیگر حرکت میدهد. این بدان مفهوم است که خدا در زمانی که جسم را آفرید حرکت را آفرید، نه آنکه اول جسم را ساکن آفریده باشد و سپس نیروی حرکت بدان داده باشد. <br />
<br />
نظریهی برجسته ملاصدرا در اثبات وجود خداوند هم قابل تأمّل است. این برهان را اصطلاحاً «برهان صدیقان» میگویند که او بعد از بررسی تمامی براهین خداشناسی بدان دست یافتهاست، این برهان دارای چند مرحلهی اثباتی است که حکایت از سلوک فکری صدرالدین دارد. اولین مرحله، اثبات وجود است. در مرحلهی دوم اثبات اصالت وجود بر ماهیت است. مرحلهی سوم اثبات اینکه حقیقت وجود، واحد است. مرحلهی چهارم اثبات اینکه حقیقت واجب است نه ممکن؛ زیرا در ماورای حقیقت غیری وجود ندارد تا حقیقت وجود بدان وابسته باشد^{۲}. <br />
<br />
مآخذ فکری ملاصدرا عموماً از کتابهای متفکران قبل از اوست. او از کتابهای اهل کلام، حکمای یونان، عرفا، اخوانالصفا، فیلسوفان ایرانی نظیر ابنسینا و شیخ اشراق بهره جستهاست. اندیشهی ملاصدرا پس از مرگ وی رونق بسیار یافتهاست. او در واقعگردانندهی حوزهی فکریی بود که به آن «مکتب اصفهان» میگویند و در واقع شکل نهایی فلسفهی اسلامی در ایران و حکمت الهی در جهان اسلام به شمار میرود. در دوران صفویه در ایران که هم زمان با حکومت تیموریان در هند است، فلسفه تلفیقی تقریباً بر همه هنرها سایه میافکند آیین الهی اکبرشاه تیموری (۹۴۹-۱۰۱۴ق) و تلفیق شاهزاده محمّد داراشکوه در آیین هندو و اسلام و تلفیق فلسفی صدرالدین شیرازی از پشتوانههای فلسفی سبک هند و ایرانی به شمار میآید به گونهیی که شاعران <br />
<br />
۱. تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلام، ص ۴۹۸. ۲، مطهری، شرح منظومه، ج ۲، ص۱۵۲. <br />
<br />
<br />
<br />
۵۰ <br />
<br />
تاریخ ادب پارسی و... <br />
<br />
این سبک میان زمین و آسمان و دین و دنیا و سبکهای قدیم و جدید و عشق جسمی و روحی و آثار شاعران پیشین پیوند ایجاد کردند. ۵) مکتبهای فلسفی جدید - دوران معاصر <br />
<br />
پس از رنسانس اروپا بویژه از قرن هجدهم میلادی به بعد سبکها و مکتبهای ادبی اروپایی، پس از ترجمه آثار ایرانی و هندی، تحت تأثیر آثار شاعران و نویسندگان ایرانی قرار گرفت، ترجمه کلیله و دمنه و داستانهای هزار و یک شب و آثار عطار نیشابوری (۵۴۰ - ۶۱۸ق) سعدی شیرازی و حافظ بزرگ و مولوی در آثار ادب اروپایی تحوّلاتی بزرگ ایجاد کرد، تحقیقات و ترجمههای سیلوستر دوساسی (۱۷۵۸ - ۱۸۳۸.م) آنکتیل دوپرون (۱۷۵۴ - ۱۷۷۱.م) لافونتن و ویکتور هوگو (۱۸۰۲ - ۱۸۸۵.م) نشان داد که چگونه سبک رمانتیک تحت تأثیر سبک عراقی یا سبک عرفانی و صوفیانه ایران و هند قرار گرفت. هنوز تحقیق جامعی درباره چگونگی تأثیر آثار ادب ایرانی و هندی و بهطورکلّی شرقی، در ساختار ادب اروپایی، صورت نگرفته است. کتاب از سعدی تا آراگون تألیف دکتر جواد حدیدی اطلاعات ارزشمندی را در اینباره ارائه میدهد، متقابلاً فلسفههای جدید غربی، بر ادب معاصر ایرانی تأثیر نهاده است. فلسفه و آراء داروین (۱۸۰۹ - ۱۸۸۲.م) ژان ژاک رسو (۱۷۱۲ - ۱۷۷۸.م) مونتسکیو (۱۶۸۹ - ۱۷۵۵.م) کارل مارکس (۱۸۱۸ - ۱۸۸۳.م) همچنین انقلابهای یکی دو قرن اخیر همچون انقلاب کبیر فرانسه (۱۷۸۹.م) انقلاب صنعتی انگلیس، انقلاب آمریکا و آثار نویسندگان و شاعرانی همچون همینگوی، وایتمن، ژان پل سارتر بر آثار نویسندگان و شاعران ایرانی تأثیر نهاد. محمدعلی جمالزاده، بزرگ علوی، صادق هدایت، صادق چوبک، جلال آلاحمد با استفاده از زبانهای خارجی و ترجمه آثار اروپایی. تا حدودی تحت تأثیر ادبیات غربی واقعشدند. دوران معاصر به علّت توسعه وسائل ارتباط جمعی، آشنایی به زبانهای خارجی و نهضت ترجمه، تحت تأثیر فلسفههای گوناگون سبکهای تلفیقی و ترکیبی بوجود آمده است، در آثار نیمایوشیج ردپای رمانتیک و سمبولیسم را <br />
<br />
<br />
<br />
مکتبهای فکری و فلسفی <br />
<br />
۵۱ <br />
<br />
سمبولیسم را درمییابیم، در آثار هدایت به رئالیسم و سوررئالیسم برخوردمیکنیم، در آثار جلال آلاحمد ترکیبی از رئالیسم و سمبولیسم را ادراک میکنیم. آشنایی با آثار روانشناسانه فروید، یونگ و آدلر میتواند نقّادان را در نقد آثار ادبی معاصر کمک دهد.</div>Samei