نصیر الدین طوسی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۴

2025-05-10T11:24:00Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۴
خط ۲:		خط ۲:
	نصیرالدین طوسی در اغلب شاخه‌های علوم آن روزگار به فعالیت پرداخته و آثاری نیز در این باره از خود بر جای گذاشته است. در این جا به برخی از مهم‌ترین آثار و فعالیت‌های علمی وی در نجوم و ریاضیات اشاره می‌شود:		نصیرالدین طوسی در اغلب شاخه‌های علوم آن روزگار به فعالیت پرداخته و آثاری نیز در این باره از خود بر جای گذاشته است. در این جا به برخی از مهم‌ترین آثار و فعالیت‌های علمی وی در نجوم و ریاضیات اشاره می‌شود:

	~~الف)~~ نجوم: نصیرالدین در 657ق /؟ م با جلب حمایت هولاکو، [[ایلخان]] [[مغول ها\|مغول]]، ساخت رصدخانه‌ای در شهر مراغه را آغاز کرد. وی حداقل زمان ممکن برای رصد ستارگان را 30 سال می‌دانست، اما هولاکو تنها 12 سال به وی مهلت داد. او نیز پس از دعوت از برجسته‌ترین ستاره‌شناسان جهان اسلام، کار رصد را در 670ق / ؟م به پایان رساند و نتایج این ارصاد را در زیج ایلخانی به زبان فارسی گرد آورد<ref>مدرسی زنجانی، محمد. '''''سرگذشت و عقائد فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی'''''. تهران: 1335، ص 71-72.</ref><ref>قربانی، ابوالقاسم. '''''زندگی‌نامه ریاضی‌دانان دوره اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 460، 486-487، 492-493.</ref>. در این سال‌ها شهر مراغه به عنوان مهم‌ترین مرکز ارتباط فرهنگی جهان اسلام جای بغداد را گرفته بود. دانشمندان برجسته‌ای چون مؤید الدین عرضی از دمشق، محیی‌الدین مغربی از اندلس (اسپانیای اسلامی)، شاگردش [[قطب الدین شیرازی\|قطب‌ الدین شیرازی]]٭، فریدالدین طوسی، فخرالدین اخلاطی و بسیاری دیگر در رصد خانه به کار مشغول بودند<ref>مدرسی زنجانی، محمد. '''''سرگذشت و عقائد فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی'''''. تهران: 1335، ص 76-90.</ref> و دانشمندانی چون ابوالفرج ابن عبری (از برجسته‌ترین دانشوران سریانی زبان) و دیگران در این شهر کلاس درس داشتند<ref>رحیم لو، یوسف. «ابن عبری»، '''''دایرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 4، ص 208.</ref>. زیج ایلخانی نیز در میان مسلمانان شهرتی بسزا یافت و شرح‌های بسیار بر آن نوشته و دو بار نیز به عربی ترجمه شد<ref>قربانی، ابوالقاسم. '''''زندگی‌نامه ریاضی‌دانان دوره اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 493-494.</ref>. وی در آثار نجومی دیگر خود به ویژه التذکرة فی علم الهیئة به عربی و حل مشکلات معینیه (که در شرح رساله معینیه خود نوشته، هر دو به فارسی)، با انتقاد شدید از هیأت بطمیوسی کوشید نظام تازه‌ای را جانشین آن سازد. عموماً از این نظریه با عنوان جفت کروی طوسی یاد می‌شود<ref>Ragep, F. J., Nasīr al-Dīn al-Tūsī's Memoir on Astronomy (التذکرة فی علم الهیئة), New York/Berlin, 1993, pp 48-51, 65-66.</ref>. این سنت را سه ستاره شناس دیگر مکتب نجومی مراغه، یعنی مؤیدالدین عرضی، محیی‌الدین مغربی و [[قطب الدین شیرازی\|قطب‌الدین شیرازی]] ادامه دادند. تلاش‌های اعضای مکتب مراغه، دانشمندان اندلسی و دیگر منتقدان هیأت بطلمیوسی سرانجام به دست کوپرنیک به نتیجه رسید<ref>Kennedy, E. S., "Late Medieval Planetary Theory", Isis, Philadelphia, 1966, Vol 57, pp. 365-378</ref><ref>Saliba, G., The Original Source of Qutb al-Dīn al Shīrāzī's Planetary Model, '''''Journal for the History of Arabic Science''''', Vol 3, No 1, pp 3-18.</ref><ref>صلیبا، جورج. «فلکی من دمشق یرد علی هیئة بطلمیوس»، '''''مجلة تاریخ العلوم العربیة'''''. حلب: 1980، ج 4، ش 1، ص 3-17.</ref><ref>Ragep, pp 55-58.</ref><ref>کرامتی، یونس. '''''کارنامه ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص130-131.</ref>.		=== نجوم ===
			نصیرالدین در 657ق /؟ م با جلب حمایت هولاکو، [[ایلخان]] [[مغول ها\|مغول]]، ساخت رصدخانه‌ای در شهر مراغه را آغاز کرد. وی حداقل زمان ممکن برای رصد ستارگان را 30 سال می‌دانست، اما هولاکو تنها 12 سال به وی مهلت داد. او نیز پس از دعوت از برجسته‌ترین ستاره‌شناسان جهان اسلام، کار رصد را در 670ق / ؟م به پایان رساند و نتایج این ارصاد را در زیج ایلخانی به زبان فارسی گرد آورد<ref>مدرسی زنجانی، محمد. '''''سرگذشت و عقائد فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی'''''. تهران: 1335، ص 71-72.</ref><ref>قربانی، ابوالقاسم. '''''زندگی‌نامه ریاضی‌دانان دوره اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 460، 486-487، 492-493.</ref>. در این سال‌ها شهر مراغه به عنوان مهم‌ترین مرکز ارتباط فرهنگی جهان اسلام جای بغداد را گرفته بود. دانشمندان برجسته‌ای چون مؤید الدین عرضی از دمشق، محیی‌الدین مغربی از اندلس (اسپانیای اسلامی)، شاگردش [[قطب الدین شیرازی\|قطب‌ الدین شیرازی]]٭، فریدالدین طوسی، فخرالدین اخلاطی و بسیاری دیگر در رصد خانه به کار مشغول بودند<ref>مدرسی زنجانی، محمد. '''''سرگذشت و عقائد فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی'''''. تهران: 1335، ص 76-90.</ref> و دانشمندانی چون ابوالفرج ابن عبری (از برجسته‌ترین دانشوران سریانی زبان) و دیگران در این شهر کلاس درس داشتند<ref>رحیم لو، یوسف. «ابن عبری»، '''''دایرة المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 4، ص 208.</ref>. زیج ایلخانی نیز در میان مسلمانان شهرتی بسزا یافت و شرح‌های بسیار بر آن نوشته و دو بار نیز به عربی ترجمه شد<ref>قربانی، ابوالقاسم. '''''زندگی‌نامه ریاضی‌دانان دوره اسلامی'''''. تهران: 1365، ص 493-494.</ref>. وی در آثار نجومی دیگر خود به ویژه التذکرة فی علم الهیئة به عربی و حل مشکلات معینیه (که در شرح رساله معینیه خود نوشته، هر دو به فارسی)، با انتقاد شدید از هیأت بطمیوسی کوشید نظام تازه‌ای را جانشین آن سازد. عموماً از این نظریه با عنوان جفت کروی طوسی یاد می‌شود<ref>Ragep, F. J., Nasīr al-Dīn al-Tūsī's Memoir on Astronomy (التذکرة فی علم الهیئة), New York/Berlin, 1993, pp 48-51, 65-66.</ref>. این سنت را سه ستاره شناس دیگر مکتب نجومی مراغه، یعنی مؤیدالدین عرضی، محیی‌الدین مغربی و [[قطب الدین شیرازی\|قطب‌الدین شیرازی]] ادامه دادند. تلاش‌های اعضای مکتب مراغه، دانشمندان اندلسی و دیگر منتقدان هیأت بطلمیوسی سرانجام به دست کوپرنیک به نتیجه رسید<ref>Kennedy, E. S., "Late Medieval Planetary Theory", Isis, Philadelphia, 1966, Vol 57, pp. 365-378</ref><ref>Saliba, G., The Original Source of Qutb al-Dīn al Shīrāzī's Planetary Model, '''''Journal for the History of Arabic Science''''', Vol 3, No 1, pp 3-18.</ref><ref>صلیبا، جورج. «فلکی من دمشق یرد علی هیئة بطلمیوس»، '''''مجلة تاریخ العلوم العربیة'''''. حلب: 1980، ج 4، ش 1، ص 3-17.</ref><ref>Ragep, pp 55-58.</ref><ref>کرامتی، یونس. '''''کارنامه ایرانیان'''''. تهران: 1380، ص130-131.</ref>.

	ب) ریاضیات: از میان آثار ریاضی خواجه این 3 اثر مهم‌ترند: 1) کشف القناع عن اسرار شکل القطاع درباره شَکل قطاع (=قضیه مِنِلائوس) در مثلثات کروی و مسطحه. نصیر الدین، چنان که خود گوید، این کتاب را نخست به فارسی نوشته و بعدها به خواهش دوستان به عربی درآورده است<ref>نصیر الدین طوسی. '''''کتاب شکل القطاع (=''''' ''کشف القناع عن اسرار شکل القطاع)''. به کوشش الکساندر پاشا کارثئودوری، استانبول: 1891م، ص 2.</ref>. امروزه تنها متن عربی به دست ما رسیده و الکساندرپاشا کاراثئودُری در 1891م آن را همراه با ترجمه فرانسه در استانبول منتشر کرده است. از این اثر ترجمه‌ای روسی (بادکوبه، 1951م) و نیز چکیده‌هایی به آلمانی، فرانسه و فارسی در دست است<ref>قربانی. '''''تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی'''''. تهران: 1374، ص 201-204.</ref><ref>قربانی. '''''زندگی نامه'''''. ص 489-490.</ref>. 2) جوامع الحساب بالتَختِ و التُراب. متن عربی در 1967م در مجله الابحاث و ترجمه روسی در 1963م منتشر شده است. 3. الرسالة الشافیه عن الشک فی الخطوط المتوازیه. نصیرالدین این رساله را درباره شبهه مشهور مربوط به اصل پنجم اقلیدس (اصل توازی) نوشته و کوشیده است گزاره توازی را همچون یک قضیه اثبات کند. وی در این رساله از تلاش‌های دانشمندان مسلمان پیش از خود، بویژه جوهری، ابن هیثم و خیام یاد کرده و آثار آنان را نیز به نقد کشیده است. تلاش‌های مسلمانان و بویژه خیام، خواجه نصیر و یکی از شاگردان ناشناس وی، در اروپا پیگیری و سرانجام به پیدایش هندسه‌های نا اقلیدسی منجر شد<ref>کرامتی، یونس. '''''دو سخنرانی درباره نصیرالدین طوسی و نظریه خطوط متوازی در کنفرانس بین‌المللی خواجه نصیرالدین طوسی''''' (تهران: اسفند 1375ش) '''''و گردهمایی خواجه نصیر''''' (مراغه: اسفند 1383ش)</ref>.		=== ریاضیات ===
			از میان آثار ریاضی خواجه این 3 اثر مهم‌ترند:

	پ) ~~تحریرهای ریاضی و نجومی: نصیرالدین طوسی علاوه بر تألیف آثار فوق شماری از ترجمه‌های عربی آثار یونانی~~ و ~~دو تألیف از دانشمندان دوره اسلامی را به وجهی نیکو تحریر کرد~~. از این ~~میان تحریر اصول اقلیدس، مشهور به تحریر اقلیدس و تحریر مجسطی بطلمیوس شهرت بیشتری دارند. دیگر تحریرهای وی~~ را به ~~تحریر متوسطات مشهور است زیرا دانشجویان این آثار را باید پس از اصول اقلیدس~~ و پیش از مجسطی بطلمیوس می‌خواندند. نصیرالدین بدین طریق یک مجموعه کامل کتاب‌های آموزشی برای دانشجویان این علوم فراهم آورد. که خیلی زود و در همان روزگار خواجه شهرت تمام یافت. تحریر اقلیدس در 1298ق در تهران به ~~صورت سنگی چاپ شده است. در این چاپ برای اثبات گزاره توازی همان شیوه رساله الشافیه خواجه~~ به کار رفته اما شیوه اثبات این گزاره در تحریر اقلیدس چاپ رم (1594م) که تأثیر مهمی بر پیدایش هندسه نااقلیدسی در اروپا داشت به کلی متفاوت است و در نتیجه باید گفت که این تحریر نوشته خواجه نصیر نیست و احتمالاً یکی از شاگردان وی آن را فراهم آورده است<ref>~~نصیرالدین~~ طوسی. '''''~~الرساله الشافیه'''''. حیدرآباد دکن: ص 26-36~~ = ~~نصیرالدین طوسی.~~ '''''~~تحریر~~''''' ''''~~'اقلیدس~~'''''. تهران: ~~1298ق،~~ ص 16-~~21؛ مقایسه شود با:~~ '''''~~تحریر اقلیدس~~''''' ~~منسوب به خواجه نصیر، رم: 1594ق،~~ ص ~~8، 28~~-33.</ref>.		# کشف القناع عن اسرار شکل القطاع درباره شَکل قطاع (=قضیه مِنِلائوس) در مثلثات کروی و مسطحه. نصیر الدین، چنان که خود گوید، این کتاب را نخست به [[فارسی]] نوشته و بعدها به خواهش دوستان به عربی درآورده است<ref>نصیر الدین طوسی. '''''کتاب شکل القطاع (=''''' ''کشف القناع عن اسرار شکل القطاع)''. به کوشش الکساندر پاشا کارثئودوری، استانبول: 1891م، ص 2.</ref>. امروزه تنها متن عربی به دست ما رسیده و الکساندرپاشا کاراثئودُری در 1891م آن را همراه با ترجمه فرانسه در استانبول منتشر کرده است. از این اثر ترجمه‌ای روسی (بادکوبه، 1951م) و نیز چکیده‌هایی به آلمانی، فرانسه و [[فارسی]] در دست است<ref>قربانی. '''''تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی'''''. تهران: 1374، ص 201-204.</ref><ref>قربانی. '''''زندگی نامه'''''. ص 489-490.</ref>.
			# جوامع الحساب بالتَختِ و التُراب. متن عربی در 1967م در مجله الابحاث و ترجمه روسی در 1963م منتشر شده است.
			# الرسالة الشافیه عن الشک فی الخطوط المتوازیه.

	ت) تألیفات دیگر خواجه: 1) تنسوخ نامه ایلخانی (با کتاب تنکسوق‌نامه= طب اهل ختا اشتباه نشود) درباره کانی شناسی و شناخت گوهرها و دیگر سنگ‌های پربها به فارسی. مدرس رضوی این کتاب را در 1348ش در تهران به چاپ رسانده است. ایرج افشار در مقدمه تحقیقی خود بر کتاب جواهرنامه نظامی محمد بن ابی البرکات نیشابوری ثابت کرده که خواجه نصیر بدون نام بردن از نیشابوری، بسیاری از مطالب کتاب او را گاه عیناً در تنسوخ نامه تکرار کرده است<ref>افشار، ایرج. '''مقدمه بر ''جواهرنامه نظامی محمد بن ابی البرکات نیشابوری'''''. تهران: 1383، ص ؟.</ref>. 2) ترجمه فارسی صور الکواکب عبدالرحمان صوفی: نسخه اصلی این ترجمه که به خط نصیرالدین طوسی است به دست ما رسیده و نخست به صورت عکسی و سپس در 1351ش به صورت حروفی به کوشش سید معزالدین مهدوی در تهران به چاپ رسیده است.		نصیرالدین این رساله را درباره شبهه مشهور مربوط به اصل پنجم اقلیدس (اصل توازی) نوشته و کوشیده است گزاره توازی را همچون یک قضیه اثبات کند. وی در این رساله از تلاش‌های دانشمندان مسلمان پیش از خود، بویژه جوهری، ابن هیثم و [[خیام]] یاد کرده و آثار آنان را نیز به نقد کشیده است. تلاش‌های مسلمانان و بویژه [[خیام]]، خواجه نصیر و یکی از شاگردان ناشناس وی، در اروپا پیگیری و سرانجام به پیدایش هندسه‌های نا اقلیدسی منجر شد<ref>کرامتی، یونس. '''''دو سخنرانی درباره نصیرالدین طوسی و نظریه خطوط متوازی در کنفرانس بین‌المللی خواجه نصیرالدین طوسی''''' (تهران: اسفند 1375ش) '''''و گردهمایی خواجه نصیر''''' (مراغه: اسفند 1383ش)</ref>.

			=== تحریرهای ریاضی و نجومی ===
			نصیرالدین طوسی علاوه بر تألیف آثار فوق شماری از ترجمه‌های عربی آثار یونانی و دو تألیف از دانشمندان دوره اسلامی را به وجهی نیکو تحریر کرد. از این میان تحریر اصول اقلیدس، مشهور به تحریر اقلیدس و تحریر مجسطی بطلمیوس شهرت بیشتری دارند. دیگر تحریرهای وی را به تحریر متوسطات مشهور است زیرا دانشجویان این آثار را باید پس از اصول اقلیدس و پیش از مجسطی بطلمیوس می‌خواندند. نصیرالدین بدین طریق یک مجموعه کامل کتاب‌های آموزشی برای دانشجویان این علوم فراهم آورد. که خیلی زود و در همان روزگار خواجه شهرت تمام یافت. تحریر اقلیدس در 1298ق در تهران به صورت سنگی چاپ شده است. در این چاپ برای اثبات گزاره توازی همان شیوه رساله الشافیه خواجه به کار رفته اما شیوه اثبات این گزاره در تحریر اقلیدس چاپ رم (1594م) که تأثیر مهمی بر پیدایش هندسه نااقلیدسی در اروپا داشت به کلی متفاوت است و در نتیجه باید گفت که این تحریر نوشته خواجه نصیر نیست و احتمالاً یکی از شاگردان وی آن را فراهم آورده است<ref>نصیرالدین طوسی. '''''الرساله الشافیه'''''. حیدرآباد دکن: ص 26-36 = نصیرالدین طوسی. '''''تحریر''''' '''''اقلیدس'''''. تهران: 1298ق، ص 16-21؛ مقایسه شود با: '''''تحریر اقلیدس''''' منسوب به خواجه نصیر، رم: 1594ق، ص 8، 28-33.</ref>.

			=== تألیفات دیگر خواجه ===
			تألیفات دیگر خواجه نصیرالدین طوسی به شرح زیر است:

			# تنسوخ نامه [[ایلخانان\|ایلخانی]] (با کتاب تنکسوق‌نامه= طب اهل ختا اشتباه نشود) درباره کانی شناسی و شناخت گوهرها و دیگر سنگ‌های پربها به فارسی. مدرس رضوی این کتاب را در 1348ش در تهران به چاپ رسانده است. ایرج افشار در مقدمه تحقیقی خود بر کتاب جواهرنامه نظامی محمد بن ابی البرکات نیشابوری ثابت کرده که خواجه نصیر بدون نام بردن از نیشابوری، بسیاری از مطالب کتاب او را گاه عیناً در تنسوخ نامه تکرار کرده است<ref>افشار، ایرج. '''مقدمه بر ''جواهرنامه نظامی محمد بن ابی البرکات نیشابوری'''''. تهران: 1383، ص ؟.</ref>.
			# ترجمه فارسی صور الکواکب [[عبدالرحمان صوفی]]: نسخه اصلی این ترجمه که به خط نصیرالدین طوسی است به دست ما رسیده و نخست به صورت عکسی و سپس در 1351ش به صورت حروفی به کوشش سید معزالدین مهدوی در [[استان تهران\|تهران]] به چاپ رسیده است.

	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==
خط ۱۵:		خط ۲۸:
	* [[مغول ها\|مغول]]		* [[مغول ها\|مغول]]
	* [[قطب الدین شیرازی]]		* [[قطب الدین شیرازی]]
			* [[خیام]]

	== مآخذ ==		== مآخذ ==
خط ۲۴:		خط ۳۸:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	یونس كرامتی		یونس كرامتی
			[[رده:علوم و فنون]]

Nazli در ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۴۶

2025-05-08T16:46:12Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۴۶
خط ۱:		خط ۱:
			[[پرونده:نصیر الدین طوسی.jpg\|بندانگشتی\|نصیر الدین طوسی برگرفته از سایت ایرنا قابل بازیابی از https://www.irna.ir/news/84390681/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D9%88%D8%A8%D9%87-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D8%AC%D9%88%D9%85]]
	نصیرالدین طوسی در اغلب شاخه‌های علوم آن روزگار به فعالیت پرداخته و آثاری نیز در این باره از خود بر جای گذاشته است. در این جا به برخی از مهم‌ترین آثار و فعالیت‌های علمی وی در نجوم و ریاضیات اشاره می‌شود:		نصیرالدین طوسی در اغلب شاخه‌های علوم آن روزگار به فعالیت پرداخته و آثاری نیز در این باره از خود بر جای گذاشته است. در این جا به برخی از مهم‌ترین آثار و فعالیت‌های علمی وی در نجوم و ریاضیات اشاره می‌شود:

Nazli در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۲

2025-05-07T12:42:46Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۲
خط ۱۱:		خط ۱۱:
	== نیز نگاه کنید به ==		== نیز نگاه کنید به ==

	* [[ایلخان]]		* [[ایلخان]]
	* [[مغول ها\|مغول]]		* [[مغول ها\|مغول]]
	* [[قطب الدین شیرازی]]		* [[قطب الدین شیرازی]]

	== مآخذ ==		== مآخذ ==
			<references />

			== منبع اصلی ==
			[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

			== نویسنده مقاله ==
			یونس كرامتی

Nazli در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۲

2025-05-07T12:42:24Z

نمایش تغییرات

Samei در ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۰

2025-05-05T09:20:11Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۲۰
خط ۱:		خط ۱:
	نصيرالدين طوسي در اغلب شاخه‌هاي علوم آن روزگار به فعاليت پرداخته و آثاري نيز در اين باره از خود بر جاي گذاشته است. در اين جا به برخي از مهم‌ترين آثار و فعاليت‌هاي علمي وي در نجوم و رياضيات اشاره مي‌شود:		نصيرالدين طوسي در اغلب شاخه‌هاي علوم آن روزگار به فعاليت پرداخته و آثاري نيز در اين باره از خود بر جاي گذاشته است. در اين جا به برخي از مهم‌ترين آثار و فعاليت‌هاي علمي وي در نجوم و رياضيات اشاره مي‌شود:

	الف) نجوم: نصيرالدين در 657ق /؟ م با جلب حمايت هولاكو، ايلخان ~~مغول،~~ ساخت رصدخانه‌اي در شهر مراغه را آغاز كرد. وي حداقل زمان ممكن براي رصد ستارگان را 30 سال مي‌دانست، اما هولاكو تنها 12 سال به وي مهلت داد. او نيز پس از دعوت از برجسته‌ترين ستاره‌شناسان جهان اسلام، كار رصد را در 670ق / ؟م به پايان رساند و نتايج اين ارصاد را در زيج ايلخاني به زبان فارسي گرد آورد.<sup>1و2</sup> در اين سال‌ها شهر مراغه به عنوان مهم‌ترين مركز ارتباط فرهنگي جهان اسلام جاي بغداد را گرفته بود. دانشمندان برجسته‌اي چون مؤيد الدين عرضي از دمشق، محيي‌الدين مغربي از اندلس (اسپانياي اسلامي)، شاگردش قطب‌الدين شيرازي٭، فريدالدين طوسي، فخرالدين اخلاطي و بسياري ديگر در رصد خانه به كار مشغول بودند<sup>3</sup> و دانشمنداني چون ابوالفرج ابن عبري (از برجسته‌ترين دانشوران سرياني زبان) و ديگران در اين شهر كلاس درس داشتند.<sup>4</sup> زيج ايلخاني نيز در ميان مسلمانان شهرتي بسزا يافت و شرح‌هاي بسيار بر آن نوشته و دو بار نيز به عربي ترجمه شد.<sup>5</sup> وي در آثار نجومي ديگر خود به ويژه ''التذكرة في علم الهيئة'' به عربي و حل مشكلات معينيه (كه در شرح رسالۀ معينيۀ خود نوشته، هر دو به فارسي)، با انتقاد شديد از هيأت بطميوسي كوشيد نظام تازه‌اي را جانشين آن سازد. عموماً از اين نظريه با عنوان جفت كروي طوسي ياد مي‌شود.<sup>6</sup> اين سنت را سه ستاره شناس ديگر مكتب نجومي مراغه، يعني مؤيدالدين عرضي، محيي‌الدين مغربي و قطب‌الدين شيرازي ادامه دادند. تلاش‌هاي اعضاي مكتب مراغه، دانشمندان اندلسي و ديگر منتقدان هيأت بطلميوسي سرانجام به دست كوپرنيك به نتيجه رسيد.<sup>7و8و9و10و11</sup>		الف) نجوم: نصيرالدين در 657ق /؟ م با جلب حمايت هولاكو، [[ایلخان\|ايلخان]] [[مغول ها\|مغول]]، ساخت رصدخانه‌اي در شهر مراغه را آغاز كرد. وي حداقل زمان ممكن براي رصد ستارگان را 30 سال مي‌دانست، اما هولاكو تنها 12 سال به وي مهلت داد. او نيز پس از دعوت از برجسته‌ترين ستاره‌شناسان جهان اسلام، كار رصد را در 670ق / ؟م به پايان رساند و نتايج اين ارصاد را در زيج ايلخاني به زبان فارسي گرد آورد.<sup>1و2</sup> در اين سال‌ها شهر مراغه به عنوان مهم‌ترين مركز ارتباط فرهنگي جهان اسلام جاي بغداد را گرفته بود. دانشمندان برجسته‌اي چون مؤيد الدين عرضي از دمشق، محيي‌الدين مغربي از اندلس (اسپانياي اسلامي)، شاگردش قطب‌الدين شيرازي٭، فريدالدين طوسي، فخرالدين اخلاطي و بسياري ديگر در رصد خانه به كار مشغول بودند<sup>3</sup> و دانشمنداني چون ابوالفرج ابن عبري (از برجسته‌ترين دانشوران سرياني زبان) و ديگران در اين شهر كلاس درس داشتند.<sup>4</sup> زيج ايلخاني نيز در ميان مسلمانان شهرتي بسزا يافت و شرح‌هاي بسيار بر آن نوشته و دو بار نيز به عربي ترجمه شد.<sup>5</sup> وي در آثار نجومي ديگر خود به ويژه ''التذكرة في علم الهيئة'' به عربي و حل مشكلات معينيه (كه در شرح رسالۀ معينيۀ خود نوشته، هر دو به فارسي)، با انتقاد شديد از هيأت بطميوسي كوشيد نظام تازه‌اي را جانشين آن سازد. عموماً از اين نظريه با عنوان جفت كروي طوسي ياد مي‌شود.<sup>6</sup> اين سنت را سه ستاره شناس ديگر مكتب نجومي مراغه، يعني مؤيدالدين عرضي، محيي‌الدين مغربي و قطب‌الدين شيرازي ادامه دادند. تلاش‌هاي اعضاي مكتب مراغه، دانشمندان اندلسي و ديگر منتقدان هيأت بطلميوسي سرانجام به دست كوپرنيك به نتيجه رسيد.<sup>7و8و9و10و11</sup>

	ب) رياضيات: از ميان آثار رياضي خواجه اين 3 اثر مهم‌ترند: 1) ''كشف القناع عن اسرار شكل القطاع'' دربارۀ شَكل قطاع (=قضيۀ مِنِلائوس) در مثلثات كروي و مسطحه. نصير الدين، چنان كه خود گويد، اين كتاب را نخست به فارسي نوشته و بعدها به خواهش دوستان به عربي درآورده است.<sup>12</sup> امروزه تنها متن عربي به دست ما رسيده و الكساندرپاشا كاراثئودُري در 1891م آن را همراه با ترجمۀ فرانسه در استانبول منتشر كرده است. از اين اثر ترجمه‌اي روسي (بادكوبه، 1951م) و نيز چكيده‌هايي به آلماني، فرانسه و فارسي در دست است.<sup>13و14</sup> 2) ''جوامع الحساب بالتَختِ و التُراب''. متن عربي در 1967م در مجلۀ الابحاث و ترجمۀ روسي در 1963م منتشر شده است. 3. ''الرسالة الشافيه عن الشك في الخطوط المتوازيه''. نصيرالدين اين رساله را دربارۀ شبهۀ مشهور مربوط به اصل پنجم اقليدس (اصل توازي) نوشته و كوشيده است گزارۀ توازي را همچون يك قضيه اثبات كند. وي در اين رساله از تلاش‌هاي دانشمندان مسلمان پيش از خود، بويژه جوهري، ابن هيثم و خيام ياد كرده و آثار آنان را نيز به نقد كشيده است. تلاش‌هاي مسلمانان و بويژه خيام، خواجه نصير و يكي از شاگردان ناشناس وي، در اروپا پيگيري و سرانجام به پيدايش هندسه‌هاي نا اقليدسي منجر شد.<sup>15</sup>		ب) رياضيات: از ميان آثار رياضي خواجه اين 3 اثر مهم‌ترند: 1) ''كشف القناع عن اسرار شكل القطاع'' دربارۀ شَكل قطاع (=قضيۀ مِنِلائوس) در مثلثات كروي و مسطحه. نصير الدين، چنان كه خود گويد، اين كتاب را نخست به فارسي نوشته و بعدها به خواهش دوستان به عربي درآورده است.<sup>12</sup> امروزه تنها متن عربي به دست ما رسيده و الكساندرپاشا كاراثئودُري در 1891م آن را همراه با ترجمۀ فرانسه در استانبول منتشر كرده است. از اين اثر ترجمه‌اي روسي (بادكوبه، 1951م) و نيز چكيده‌هايي به آلماني، فرانسه و فارسي در دست است.<sup>13و14</sup> 2) ''جوامع الحساب بالتَختِ و التُراب''. متن عربي در 1967م در مجلۀ الابحاث و ترجمۀ روسي در 1963م منتشر شده است. 3. ''الرسالة الشافيه عن الشك في الخطوط المتوازيه''. نصيرالدين اين رساله را دربارۀ شبهۀ مشهور مربوط به اصل پنجم اقليدس (اصل توازي) نوشته و كوشيده است گزارۀ توازي را همچون يك قضيه اثبات كند. وي در اين رساله از تلاش‌هاي دانشمندان مسلمان پيش از خود، بويژه جوهري، ابن هيثم و خيام ياد كرده و آثار آنان را نيز به نقد كشيده است. تلاش‌هاي مسلمانان و بويژه خيام، خواجه نصير و يكي از شاگردان ناشناس وي، در اروپا پيگيري و سرانجام به پيدايش هندسه‌هاي نا اقليدسي منجر شد.<sup>15</sup>

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «نصيرالدين طوسي در اغلب شاخه‌هاي علوم آن روزگار به فعاليت پرداخته و آثاري نيز در اين باره از خود بر جاي گذاشته است. در اين جا به برخي از مهم‌ترين آثار و فعاليت‌هاي علمي وي در نجوم و رياضيات اشاره مي‌شود: الف) نجوم: نصيرالدين در 657ق /؟ م با جلب حم...» ایجاد کرد

2024-08-22T05:25:55Z

صفحه‌ای تازه حاوی «نصيرالدين طوسي در اغلب شاخه‌هاي علوم آن روزگار به فعاليت پرداخته و آثاري نيز در اين باره از خود بر جاي گذاشته است. در اين جا به برخي از مهم‌ترين آثار و فعاليت‌هاي علمي وي در نجوم و رياضيات اشاره مي‌شود: الف) نجوم: نصيرالدين در 657ق /؟ م با جلب حم...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

نصيرالدين طوسي در اغلب شاخه‌هاي علوم آن روزگار به فعاليت پرداخته و آثاري نيز در اين باره از خود بر جاي گذاشته است. در اين جا به برخي از مهم‌ترين آثار و فعاليت‌هاي علمي وي در نجوم و رياضيات اشاره مي‌شود:

الف) نجوم: نصيرالدين در 657ق /؟ م با جلب حمايت هولاكو، ايلخان مغول، ساخت رصدخانه‌اي در شهر مراغه را آغاز كرد. وي حداقل زمان ممكن براي رصد ستارگان را 30 سال مي‌دانست، اما هولاكو تنها 12 سال به وي مهلت داد. او نيز پس از دعوت از برجسته‌ترين ستاره‌شناسان جهان اسلام، كار رصد را در 670ق / ؟م به پايان رساند و نتايج اين ارصاد را در زيج ايلخاني به زبان فارسي گرد آورد.1و2 در اين سال‌ها شهر مراغه به عنوان مهم‌ترين مركز ارتباط فرهنگي جهان اسلام جاي بغداد را گرفته بود. دانشمندان برجسته‌اي چون مؤيد الدين عرضي از دمشق، محيي‌الدين مغربي از اندلس (اسپانياي اسلامي)، شاگردش قطب‌الدين شيرازي٭، فريدالدين طوسي، فخرالدين اخلاطي و بسياري ديگر در رصد خانه به كار مشغول بودند3 و دانشمنداني چون ابوالفرج ابن عبري (از برجسته‌ترين دانشوران سرياني زبان) و ديگران در اين شهر كلاس درس داشتند.4 زيج ايلخاني نيز در ميان مسلمانان شهرتي بسزا يافت و شرح‌هاي بسيار بر آن نوشته و دو بار نيز به عربي ترجمه شد.5 وي در آثار نجومي ديگر خود به ويژه ''التذكرة في علم الهيئة'' به عربي و حل مشكلات معينيه (كه در شرح رسالۀ معينيۀ خود نوشته، هر دو به فارسي)، با انتقاد شديد از هيأت بطميوسي كوشيد نظام تازه‌اي را جانشين آن سازد. عموماً از اين نظريه با عنوان جفت كروي طوسي ياد مي‌شود.6 اين سنت را سه ستاره شناس ديگر مكتب نجومي مراغه، يعني مؤيدالدين عرضي، محيي‌الدين مغربي و قطب‌الدين شيرازي ادامه دادند. تلاش‌هاي اعضاي مكتب مراغه، دانشمندان اندلسي و ديگر منتقدان هيأت بطلميوسي سرانجام به دست كوپرنيك به نتيجه رسيد.7و8و9و10و11

ب) رياضيات: از ميان آثار رياضي خواجه اين 3 اثر مهم‌ترند: 1) ''كشف القناع عن اسرار شكل القطاع'' دربارۀ شَكل قطاع (=قضيۀ مِنِلائوس) در مثلثات كروي و مسطحه. نصير الدين، چنان كه خود گويد، اين كتاب را نخست به فارسي نوشته و بعدها به خواهش دوستان به عربي درآورده است.12 امروزه تنها متن عربي به دست ما رسيده و الكساندرپاشا كاراثئودُري در 1891م آن را همراه با ترجمۀ فرانسه در استانبول منتشر كرده است. از اين اثر ترجمه‌اي روسي (بادكوبه، 1951م) و نيز چكيده‌هايي به آلماني، فرانسه و فارسي در دست است.13و14 2) ''جوامع الحساب بالتَختِ و التُراب''. متن عربي در 1967م در مجلۀ الابحاث و ترجمۀ روسي در 1963م منتشر شده است. 3. ''الرسالة الشافيه عن الشك في الخطوط المتوازيه''. نصيرالدين اين رساله را دربارۀ شبهۀ مشهور مربوط به اصل پنجم اقليدس (اصل توازي) نوشته و كوشيده است گزارۀ توازي را همچون يك قضيه اثبات كند. وي در اين رساله از تلاش‌هاي دانشمندان مسلمان پيش از خود، بويژه جوهري، ابن هيثم و خيام ياد كرده و آثار آنان را نيز به نقد كشيده است. تلاش‌هاي مسلمانان و بويژه خيام، خواجه نصير و يكي از شاگردان ناشناس وي، در اروپا پيگيري و سرانجام به پيدايش هندسه‌هاي نا اقليدسي منجر شد.15

پ) تحريرهاي رياضي و نجومي: نصيرالدين طوسي علاوه بر تأليف آثار فوق شماري از ترجمه‌هاي عربي آثار يوناني و 2 تأليف از دانشمندان دورۀ اسلامي را به وجهي نيكو تحرير كرد. از اين ميان ''تحرير اصول'' اقليدس، مشهور به ''تحرير اقليدس'' و ''تحرير مجسطي'' بطلميوس شهرت بيشتري دارند. ديگر تحريرهاي وي را به تحرير متوسطات مشهور است زيرا دانشجويان اين آثار را بايد پس از ''اصول'' ''اقليدس'' و پيش از ''مجسطي'' بطلميوس مي‌خواندند. نصيرالدين بدين طريق يك مجموعۀ كامل كتاب‌هاي آموزشي براي دانشجويان اين علوم فراهم آورد. كه خيلي زود و در همان روزگار خواجه شهرت تمام يافت. تحرير اقليدس در 1298ق در تهران به صورت سنگي چاپ شده است. در اين چاپ براي اثبات گزارۀ توازي همان شيوۀ ''رساله الشافيه'' خواجه به كار رفته اما شيوۀ اثبات اين گزاره در ''تحرير اقليدس'' چاپ رم (1594م) كه تأثير مهمي بر پيدايش هندسۀ نااقليدسي در اروپا داشت به كلي متفاوت است و در نتيجه بايد گفت كه اين تحرير نوشتۀ خواجه نصير نيست و احتمالاً يكي از شاگردان وي آن را فراهم آورده است.16

ت) تأليفات ديگر خواجه: 1) ''تنسوخ نامۀ ايلخاني'' (با كتاب ''تنكسوق‌نامه''= ''طب اهل ختا'' اشتباه نشود) دربارۀ كاني شناسي و شناخت گوهرها و ديگر سنگ‌هاي پربها به فارسي. مدرس رضوي اين كتاب را در 1348ش در تهران به چاپ رسانده است. ايرج افشار در مقدمۀ تحقيقي خود بر كتاب ''جواهرنامۀ نظامي'' محمد بن ابي البركات نيشابوري ثابت كرده كه خواجه نصير بدون نام بردن از نيشابوري، بسياري از مطالب كتاب او را گاه عيناً در ''تنسوخ نامه'' تكرار كرده است.17 2) ترجمۀ فارسي صور الكواكب عبدالرحمان صوفي: نسخۀ اصلي اين ترجمه كه به خط نصيرالدين طوسي است به دست ما رسيده و نخست به صورت عكسي و سپس در 1351ش به صورت حروفي به كوشش سيد معزالدين مهدوي در تهران به چاپ رسيده است.

مآخذ:

1. مدرسي زنجاني، محمد. '''''سرگذشت و عقائد فلسفي خواجه نصيرالدين طوسي'''''. تهران: 1335، ص 71-72.

2. قرباني، ابوالقاسم. '''''زندگي‌نامۀ رياضي‌دانان دورۀ اسلامي'''''. تهران: 1365، ص 460، 486-487، 492-493.

3. مدرسي زنجاني. '''''همان'''''. ص 76-90.

4. رحيم لو، يوسف. «ابن عبري»، '''''دايرة المعارف بزرگ اسلامي'''''. ج 4، ص 208.

5. قرباني. ص 493-494.

6. Ragep, F. J., Nasīr al-Dīn al-Tūsī's Memoir on Astronomy (التذكرة في علم الهيئة), New York/Berlin, 1993, pp 48-51, 65-66.

7. Kennedy, E. S., "Late Medieval Planetary Theory", Isis, Philadelphia, 1966, Vol 57, pp. 365-378.

8. Saliba, G., The Original Source of Qutb al-Dīn al Shīrāzī's Planetary Model, '''''Journal for the History of Arabic Science''''', Vol 3, No 1, pp 3-18.

9. صليبا، جورج. «فلكي من دمشق يرد علي هيئة بطلميوس»، '''''مجلة تاريخ العلوم العربية'''''. حلب: 1980، ج 4، ش 1، ص 3-17.

10. Ragep, pp 55-58.

11. كرامتي، يونس. '''''كارنامۀ ايرانيان'''''. تهران: 1380، ص130-131.

12. نصير الدين طوسي. '''''كتاب شكل القطاع (=''''' ''كشف القناع عن اسرار شكل القطاع)''. به كوشش الكساندر پاشا كارثئودوري، استانبول: 1891م، ص 2.

13. قرباني. '''''زندگي نامه'''''. ص 489-490.

14. قرباني. '''''تحقيقي در آثار رياضي ابوريحان بيروني'''''. تهران: 1374، ص 201-204.

15. كرامتي، يونس. '''''دو سخنراني دربارۀ نصيرالدين طوسي و نظريۀ خطوط متوازي در كنفرانس بين‌المللي خواجه نصيرالدين طوسي''''' (تهران: اسفند 1375ش) '''''و گردهمايي خواجه نصير''''' (مراغه: اسفند 1383ش)

16. نصيرالدين طوسي. '''''الرسالۀ الشافيه'''''. حيدرآباد دكن: ص 26-36 = نصيرالدين طوسي. '''''تحرير''''' '''''اقليدس'''''. تهران: 1298ق، ص 16-21؛ مقايسه شود با: '''''تحرير اقليدس''''' منسوب به خواجه نصير، رم: 1594ق، ص 8، 28-33.

17. افشار، ايرج. '''مقدمه بر ''جواهرنامۀ نظامي محمد بن ابي البركات نيشابوري'''''. تهران: 1383، ص ؟.

یونس کرامتی