https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87نهضت مشروطه - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-21T13:33:22Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87&diff=5564&oldid=prevSamei در ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۰2025-05-03T14:40:19Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۰</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l36">خط ۳۶:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۳۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نویسنده مقاله ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اکبر قاسمی</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>اکبر قاسمی</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]</ins></div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87&diff=4683&oldid=prevSamei در ۲۶ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۱۶2025-04-26T18:16:10Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87&diff=4683&oldid=2682">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87&diff=2682&oldid=prevNazli در ۴ فوریهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۷2025-02-04T08:47:10Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87&diff=2682&oldid=880">نمایش تغییرات</a>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87&diff=880&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''مشروطه''': اولين نهضت آزاديخواهي در ايران كه منتهي به تشكيل قوه مقننه شد، از كلمه شارت[1] به معناي قانون اساسي و كلمه جارتا انگليسي به معناي تضمين حقوق اساسي مردم گرفته شده و معادل كلمه كنستي توسيون[2] فرانسه به معني حكومت قانوني<sup>1</sup> و محدود...» ایجاد کرد2024-08-14T04:02:09Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''مشروطه''': اولين نهضت آزاديخواهي در ايران كه منتهي به تشكيل قوه مقننه شد، از كلمه شارت[1] به معناي قانون اساسي و كلمه جارتا انگليسي به معناي تضمين حقوق اساسي مردم گرفته شده و معادل كلمه كنستي توسيون[2] فرانسه به معني حكومت قانوني<sup>1</sup> و محدود...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''مشروطه''': اولين نهضت آزاديخواهي در ايران كه منتهي به تشكيل قوه مقننه شد، از كلمه شارت[1] به معناي قانون اساسي و كلمه جارتا انگليسي به معناي تضمين حقوق اساسي مردم گرفته شده و معادل كلمه كنستي توسيون[2] فرانسه به معني حكومت قانوني<sup>1</sup> و محدود كردن استبداد و ايجاد دموكراسي سياسي ميباشد كه از طريق عثماني وارد ايران شد.<sup>2</sup> از همان ابتدا جدالهاي بسياري بر سر لفظ مشروطه وجود داشت و عدهاي خواهان استعمال كنستي توسيون و عدهاي ديگر به خصوص شاه و درباريان و عدهاي از روحانيون خواهان لفظ مشروعه به جاي آن بودند<sup>3</sup> و بعدها با تلاش همين گروه لفظ مشروعه به مشروطه الحاق شد و مادهاي مبني بر نظارت پنج تن از مجتهدين جامع الشرايط بر قانون اساسي در قانون گنجانده شد.<sup>4</sup> اطلاق نهضت به مشروطه نيز يه اين دليل است كه نهضت جنبش و يا حركتي منظم و با دوام براي رسيدن به هدف اجتماعي- سياسي معين براساس نقشه معين است در حاليكه انقلاب به تغيير ناگهاني در هر نظام اجتماعي- سياسي منجر ميشود.<sup>5</sup> و مشروطه خواهان براي قانون قيام كردند. يعني هدف اصلي نهضت مشروطه محدود نمودن سلطنت در چهار چوب قانون بود كه در آن اعمال گسترده قدرت مطلق و خودكامه ناممكن باشد<sup>6</sup>، تا ساير آرمانهاي اجتماعي و سياسي به ويژه پيشرفت اقتصادي در رفاه اجتماعي و اعتبار ملي بدست آيد.<sup>7</sup> <br />
<br />
پيشينه تفكر مشروطه خواهي به اوايل سلسله قاجاريه كه دورهگذار از نظام گذشته به نظام جديد قانوني و دمكراتيك ميباشد برميگردد و در ابتدا به صورت عدالتخواهي مطرح شد.<sup>8</sup> با توجه به شكستهاي نظامي و ضعف اقتصادي ايران و افزايش حضور دولتهاي خارجي در ايران اولين انديشه آزاديخواهي از طريق مسافران فرنگ وارد ايران شد و ميرزا صالح شيرازي در سفرنامه خود انگلستان را ولايت آزاد، مجلس عوام را مشورت خانه و نمايندگان را وكيلالرعايا معرفي ميكند و روشنفكراني چون فتحعلي آخوندزاده، محمدخان سبينكي، ميرزا يوسفخان مستشارالدوله، ملكمخان به معرفي حكومت قانون و مفهوم آزادي ميپرازند.<sup>9</sup> مسافرتهاي ناصرالدين شاه به فرنگ و تدوين رساله قانون توسط ملكم خان بر او نيز زمينههاي ذهني او را براي ايجاد نهادهاي مدني فراهمكرده و به ميرزا حسين خان سپهسالار دستور تشكيل مجلس وزرا با دارالشوراي كبراي دولتي را داد كه با حضور شش وزير و چند شاهزاده و اعيان و اشراف تشكيل شد و شاه طي دستخطي بخشي از اختيارات خود را به اين نهاد واگذار كرد.<sup>10</sup> اين مجلس بيشتر مجلس تشريفاتي و مجري دستورارت شاه بود.<sup>11</sup> به غير از اين مجلس با تاليفات و ترجمههاي آثار غربي كه حاصل مسافرتهاي به فرنگ بود مفاهيمي چون حريت، نظام پارلماني، مشورتخانه وارد ادبيات سياسي ايران شد و آشنايي با اين مفاهيم و قانون مشروطه باعث شد تا فرمان تاسيس عدالتخانه از طرف مظفرالدين شاه چندان مورد توجه قرار نگيرد و مشروطه طلبان به دنبال تحصيل مشروطيت و برقراري قانون باشند. در واقع عدالتخواهي با قانون طلبي و انقلاب و آزادي در نظام مشروطه تجلي پيدا كرد و مشروطيت در كليت جامعه ايراني پديد آمد كه نه تنها متعلق و بر عليه هيچ گروه و يا طبقهاي نبود بلكه علي استبداد و خود كامگي حاكمان و سلطه قدرتهاي خارجي بود.<sup>12</sup> <br />
<br />
عوامل و زمينههاي نهضت را بايد در طول حكومت قاجار و وقايع و حوادث بينالمللي جستجو كرد كه به اختصار ميتوان آنها را اينگونه بيان كرد. دخالتهاي خارجي در ايران و شكستهاي نظامي در برابر روس و انگليس و رقابتهاي اين دو قدرت در ايران و زبوني پادشاهان ايران در مقابل آنها در حاليكه روسيه از ژاپن و انگلستان در سرزمين ترانسوال آفريقاي جنوبي شكست خوردند و در خود اين كشورها نيز حكومتهاي مشروطه داير شده بود، اعطاي امتيازات گسترده به اتباع و دولتهاي خارجي كه اين امتيازات اقتصاد ايران را در اختيار دولتهاي خارجي قرار ميداد و باعث مخالفتهاي در جامعه ميشد. از جمله مقاومت منفي مردم در جريان امتياز تنباكو به رهبري روحانيت كه باعث لغو اين امتياز شد. و يا اقدامات نوز بلژيكي در گمرك و ماليه باعث مخالفتهاي زيادي شد. اقدامات اصلاحي و روشنگرانه افرادي چون عباس ميرزا، اميركبير، سيدجمالالدين اسدآبادي، ميرزاحسين خان سپهسالار، ميرزا يوسف مشارالدوله، ميرزا صالح شيرازي، طالبوف تبريزي، ملكم خان و... اقدام مطبوعاتي مثل ثريا در قاهره و اختر در استانبول در نشر افكار آزادي خواهانه، اقدام ميرزا حسن رشديه در تاسيس مدارس نوين و تاسيس مدارس خارجي در ايران، فعاليت روحانيوني مثل طباطبايي، بهبهاني، شيخ احمد روحي، ميرزا آقاخان كرماني و ميرزا حسن خبيرالملك، ترور ناصرالدين شاه بدست ميرزاي كرماني و سلطنت مظفرالدين شاه كه ضمن آشنايي با قانون خوي و خصلت آرامي داشت، روي كار آمدن امينالدوله و اقدامات او، اقدامات استبدادي عينالدوله صدراعظم و علاءالدوله حاكم تهران و اقدامات افرادي چون ملك المتكلمين و سيد جمالالدين واعظ در آگاهي دادن به مردم.<sup>13</sup><br />
<br />
جريان انقلاب: سفر مظفرالدين شاه به فرنگ و اقدامات علياصغرخان اتابك اعظم در سركوب مردم باعث شد تا روحانيون او را تكفير كردند و شاه نيز در بازگشت او را عزل و عبدالمجيد ميرزا عينالدوله را به صدارت برداشت.<sup>14</sup> در اين ميان اقدام ركنالدوله حاكم كرمان باعث ايجاد شورشي شد كه عينالدوله محمدعلي ميرزا ظفرالسلطنه را براي سركوبي شورش فرستاد. امري كه باعث مخالفت انجمن مليون به رهبري بهبهاني و طباطبايي شد.<sup>15</sup> اما اقدام عينالدوله در ايجاد مانع بين مردم و شاه و سركوبي آزاديخواهان باعث اعتراض افرادي چون ملك المتكلمين و سيد جمالالدين واعظ اصفهاني در مسجد شاه شد كه عينالدوله آنها را پراكنده ساخته و مردم و علما و روحانيون به عبدالعظيم پناه برده و سفير عثماني را واسطه بين خود و شاه قرار دادند و درخواستهاي خود مبني بر اجراي قوانين اسلام، عزل مسيونوژ بلژيكي از گمركات، عزل علاءالدوله حاكم تهران و تاسيس عدالتخانه را به اطلاع شاه رساندند كه شاه با آنها به جز عزل نوز موافقت كرده و به مشيرالدوله دستور بازگرداندن روحانيون را داد.<sup>16</sup>ولي اقدام دوباره عينالدوله در توقيف روحانيون باعث اعتراضاتي شد و شاه را مجبور به صدور فرمان تاسيس عدالتخانه در ذيالقعده 1323ه/1905م و عزل علاءالدوله حاكم تهران كرد.<sup>17</sup> <br />
<br />
با افزايش اعتراضات به اقدامات عينالدوله و در تظاهراتي دو نفر به نامهاي سيد حسن و سيد عبدالحميد كشته شدند و عدهاي از علما و روحانيون در مسجد شاه اجتماع، عدهاي به قم مهاجرت و گروهي از كسبه به اصناف نيز به سفارت انگلستان پناه بردند و درخواستهايي مبني بر بازگرداندن علما و روحانيون از قم. اعطاي فرمان امنيت عمومي، جلوگيري از توقيف و شكنجه، افتتاح عدالتخانه، قصاص قاتلان مردم و رفع موانع بازگشت تبعيد شدگان را توسط گرانتدف[3] كاردار انگلستان به اطلاع دولت رساندند كه عينالدوله مخالفت كرد.<sup>18</sup> ولي با افزايش شمار مشروطه و رسيدن تلگرافهايي از تبريز، اصفهان، شيراز و نجف در حمايت از مشروطه، افتتاح دارالشوراي ملي مهمترين خواست معترضان شد و شاه ضمن عزل عينالدوله، درخواستهاي معترضان را قبول و در 14 جماديالثاني 1324/ 13 مرداد 1285/ 1906م فرمان مشروطيت را صادر نمود و سه روز بعد يعني 17 جماديالثاني فرمان تكميلي ديگري صادر و كلمه ملت جاي طبقات و مجلس شوراي اسلامي به جاي مجلس شوراي ملي را گرفت و تاكيد شد كه در تنظيم قوانين و نظامنامه بايد قوانين اسلام مد نظر قرار گيرد.<sup>19</sup><br />
<br />
با امضاي نظامنامه انتخابات در 13 رجب 1324 توسط شاه، انتخابات تهران برگذار و مجلس با حضور 60 نفر مركب از شاهزادگان، علما و طلاب، بازرگان، مالكان، پيشهوران و اصناف در 18 شعبان 1326ه/ 1908م با حضور وزيران و نمايندگان سياسي خارجي و علما در كاخ گلستان رسماً افتتاح شد و صنيعالدوله به رياست و وثوقالدوله نايب رئيس اول و امينالقرب نايب رئيس دوم انتخاب و مجلس كار خود را بعد از حضور نمايندگان شهرستانها آغاز كرد<sup>20</sup> و قانون اساسي مشروطه در پنجاه و يك ماده در 14 ذيقعده 1324 به امضاي شاه رسيد. قانون اساسي مشروطه شامل موادي چون تشكيل و وظايف مجلس و حدودو حقوق آن، چگونگي اظهار مطالب به مجلس، شرايط تشكيل مجلس سنا و چگونگي انحلال مجلس بود.<sup>21</sup> مهمترين اقدام مجلس اول را ميتوان اخراج مستشاران بلژيكي از ايران و عدم وامخواهي از دول بيگانه دانست و تاسيس بانك هم با كشته شدن ارباب پرويز زرتشتي متوقف ماند.<sup>22</sup> با مرگ مظفرالدين شاه محمدعلي شاه در 14 ذيالحجه 1324 تاجگذاري كرد و با دعوت نكردن نمايندگان مجلس به مراسم تاجگذاري در صدد مخالفت با مشروطه و براندازي آن با كمك روسيه برآمد. مهمترين اقدام محمدعلي شاه در تثبيت مشروطه امضاي متمم قانون اساسي در 29 شعبان 1325 بود<sup>23</sup> كه در يكصد و هفت اصل به تصويب رسيد و شامل كلياتي در مورد مذهب و پرچم رسمي، حدود و ثغور ايران، مصونيت مال و جان اتباع بيگانه، قواي مملكت، اختيارات نمايندگان مجلس، حقوق سلطنت، اختيارات شاه و هيات وزيران، قوه قضائيه، انجمنهاي ايالتي و ولايتي و طرز انتخاب نمايندگان آن، مالياتها و تشكيل ديوان محاسبات، قشون و ... بود و اصل دوم آن تاكيد داشت پنج نفر از مجتهدين جامعالشرايط بر قانون اساسي نظارت نمايند.<sup>24</sup> <br />
<br />
با اقدامات محمدعلي شاه اختلافات بين مشروطه خواهان و مستبدين زيادتر شد و روزنامههايي چون صور اسرافيل به مديريت جهانگيرخان شيرازي، مساوات به مديريت سيد محمدرضاي شيرازي، روحالقدس به مديريت سلطانالعلما نقش مهمي در بسيج مردم عليه شاه داشتند و كميته انقلاب ملي كه توسط افرادي چون ملكالمتكلمين، سيدجمالالدين واعظ، صوراسرافيل، مساوات، تقيزاده و ... تشكيل شده بود به دفاع از مشروطه برخاست.<sup>25</sup> محمدعلي شاه با مشاهده حمايت علماي نجف از جمله ملاكاظم خراساني، ميرزا آقا حسين تهراني و حاج شيخعبدالله مازندراني در ابتدا با قرار دادن عضدالملك به عنوان واسطه درخواستهاي مشروطه خواهان در مورد تبعيد امير بهادر جنگ، مجدالدوله، شاپشال روسي و ... را قبول نمود<sup>26</sup> ولي با رد درخواست شاه در مورد افزايش اختيارات خود توسط مجلس در 22 جماديالاول 1326 به نيروهاي قزاق به رهبري لياخوف روسي[4] دستور به توپ بستن مجلس را داد و مشروطه طلبان عليرغم مقاومت زياد شكست خورد و عده زيادي دستگير شدند كه از ميان آنها و طباطبايي به خراسان، بهبهاني به كربلا تبعيد و صوراسرافيل، ملكالمتكليمن، سلطان العلماي خراساني و سيد جمالالدين واعظ كشته و عدهاي چون دهخدا، تقيزاده، دولتآبادي و ... به سفارتخانههاي خارجي پناه بردند.<sup>27</sup> <br />
<br />
با اين اقدام شمار مخالفتها و مقاومتها در شهرهاي ديگر از جمله تبريز شروع شد و مشروطه خواهان تبريز به رهبري ستارخان و باقرخان با كمك دموكراتهاي قفقاز عليرغم محاصره گسترده تبريز توسط عينالدوله مقاومت كرد و شاه در 8 ربيعالاول 1327 مجبور به صدور دستخط استقرار مشروطيت شد.<sup>28</sup> ولي مجاهدين بختياري به رهبري سردار اسعد بختيار و مجاهدين گيلاني به رهبري محمدولي خان نصرالسلطنه سپهدار ويفرم خان و مجاهدين تبريز به رهبري ستارخان و باقرخان راهي تهران شد. در 27 جماديالثاني 1327/ 25 تيرماه 1288/ 1909م وارد تهران شدند و محمدعلي شاه به سفارت روس پناه برد.<sup>29</sup> <br />
<br />
با فتح تهران اجتماع بزرگي از مليون و سران مشروطه در بهارستان تشكيل و براي اداره امور 22 نفر برگزيده شدند و احمدشاه با نيابت عضدالملك به قدرت رسيد.<sup>30</sup> انتخابات مجلس هم طبق طرح انجمن ايالتي آذربايجان در جماديالثاني 1327ه 1909م در سراسر كشور تشكيل و با انتخاب نمايندگان تهران در اول ذيقعده 1327ه 1909م مجلس دوم افتتاح شد و مستشارالدوله به رياست مجلس انتخاب شد.<sup>31</sup> تركيب مجلس مركب از انقلابيون(دموكرات عاميون) و اعتداليون (اجتماعيون عاميون)، حزب انفاق و ترقي و مستقلها بود كه با افزايش اختلافات ترورها هم آغاز و سيد عبدالله بهبهاني از اعتداليون و عليمحمدخان تربيت و سيد عبدالرزاق از دموكراتها كشته و تقيزاده مجبور به ترك وطن گرديد.<sup>32</sup> <br />
<br />
با تصويب قانون منع حمل اسلحه در 26 رجب 1328ه 1910م سردار اسعد ويفرم خان به خلعالسلاح مجاهدين پرداختند كه منتهي به ماجراي پارك اتابك و زخمي شدن ستارخان گرديد.<sup>33</sup> در اين اوضاع آشفته محمدعلي شاه هم وارد دشت گرگان شد و همزمان با سالارالدوله و شعاعالسلطنه حملات خود را عليه مشروطه طلبان شروع كرد كه نيروهاي دولتي به رهبري سران بختياري ويفرم خان و معزالسلطان آنها را شكت دادند.<sup>34</sup> مجلس دوم براي حل مشكل مالي بعد از آشوبها، مورگان شوستر آمريكايي را استخدام كرد كه با مخالفت روسها مواجه شده و با اولتيماتيومي خواستار اخراج او شدند و حتي نيروهاي خود را وارد مناطق شمالي كرد، مجلس در مقابل اين اولتيماتيوم مقاومت كرد اما ناصرالملك با قبول التيماتيوم مجلس را منحل و روساي حزب دمكرات و جمعي از اعتداليون را به قم تبعيد كرد و يك دوره ركود سه ساله مشروطه آغاز شد<sup>35</sup> و تا به سن قانوني رسيدن احمد شاه در 27 شعبان 1332ه 1914م ادامه يافت. البته ناصرالملك تحت فشار افكار عمومي و احزاب به خصوص انجمن ايالتي تبريز فرمان انتخابات دوره سوم مجلس را صادر كرد و مجلس سوم در 16 محرم 1333/ 3 آذر 1293ش 1915م به وسيله احمد شاه افتتاح شد و نمايندگان آن تركيبي از 31 دمكرات، 29 اعتدالي 14 علميه و 20 نفر بيطرف بودند.<sup>36</sup> مجلس سوم در طول حيات خود گرفتار مسائل جنگ جهاني اول، مهاجرت به قم و كرمانشاه، تشكيل دولت ملي و نفت جنوب و كميته مجازات و ... بود.<sup>37</sup> ولي در كل جنگهاي جهاني اول و مسائل آن باعث انحلال مجلس سوم شد، مسالهاي كه در نظر عدهاي به معناي پايان دوران مشروطيت عنوان شده است.<sup>38</sup> اما انحلال مجلس سوم ضربه سختي به مشروطيت بود نه پايان آن چون در مجالس بعدي حيات ملي با حضور نمايندگان برجستهاي چون آيتالله مدرس و دكتر مصدق و عدهاي ديگر ادامه پيدا كرد و ثمره اين حيات در مجلس چهاردهم و شانزدهم با ملي شدن صنعت نفت نمود پيدا كرد.<sup>39</sup> مهمترين حوادث و وقايع مجالس چهارم وپنجم كودتاي سال 1299، قرارداد 1919، قيامهاي خياباني و پسيان و ميرزاكوچك خان جنگلي، جموريخواهي رضاخان مساله نفت و در نهايت انقراض قاجار و تشكيل سلسله پهلوي (آبان 1304/ ربيعالثاني 1344) بود كه با تشكيل سلسله پهلوي دوره جديدي در حيات تاريخ ايران آغاز شد.<sup>40</sup> <br />
<br />
<br />
<br />
'''''مآخذ'''''<br />
<br />
1- تقيزاده سيدحسن، «لفظ مشروطه»، اطلاعات ماهانه، ش 5 مرداد 1333.<br />
<br />
2- ملائيتواني عليرضا، '''''مشروطه و جمهوري'''''، تهران: نشر گستره. 1381، ص 37.<br />
<br />
3- تقيزاده، همان. صدر محسن، '''''خاطرات صدرالاشراف'''''، تهران: انتشارات وحيد، 1364، ص 176. همچنين، فرزاد جهانبين، «بررسي علل اختلافات علماي مشروطهخواه در خيال مشروطه و مفاهيم مرتبط با آن»، فصلنامه تاريخ معاصر ايران، سال 10 شماره 38، تابستان 85، صص82-57.<br />
<br />
4- صدر، '''''خاطرات صدرالاشراف''''' 176- 175.<br />
<br />
5- روشه گي، '''''تغييرات اجتماعي'''''، ترجمة منصور وثوقي، تهران: نشرني 1376، صص 83- 82.<br />
<br />
6- ملائيتواني، همان، ص 27.<br />
<br />
7- كاتوزيان محمدعلي همايون، '''''اقتصاد سياسي ايران از مشروطه تا پايان سلسله پهلوي'''''، ترجمه كامبيز عزيزي و محمدرضا نفيسي، تهران: مركز، 1371، ص 103.<br />
<br />
8- تكميل همايون ناصر «'''''از جنبش عدالتخواهي تا مشروطيت'''''»، در كتاب '''''مشروطهخواهي ايرانيان'''''، به كوشش ناصر تكميل همايون تهران: مركز بازشناسي اسلام و ايران، 1383، ص 22.<br />
<br />
9- حائري عبدالهادي، '''''تشيع و مشروطيت در ايران و نقش ايرانيان مقيم عراق'''''، تهران: اميركبير 1364، ص 12 و 30 به بعد.<br />
<br />
10- اعتمادالسلطنه محمد حسين خان، '''''تاريخ منتظم ناصري'''''، تصحيح محمد اسماعيل رضواني تهران: دنياي كتب 1367، ص 2018، محمد تقي دامغاني، '''''صد سال پيش از اين'''''، تهران: شكسپير، 2537، ص 73- 84.<br />
<br />
11- بامداد مهدي، '''''شرح رجال ايران'''''، تهران: زوار 1347، ج 2، ص 359.<br />
<br />
12- تكميل همايون، صص 19- 18و 28.<br />
<br />
13- كسروي احمد، '''''تاريخ مشروطه ايران'''''، تهران: اميركبير، 1373، صص 8- 47، همچنين ملكزاده مهدي، '''''تاريخ انقلاب مشروطيت ايران'''''، تهران، علمي، 1362، صفحات متعدد، ناظمالاسلام كرماني ميرزامحمد، '''''تاريخ بيداري ايرانيان'''''، به كوشش علي اكبر سعيدي سيرجاني، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1346، براون ادوارد، '''''انقلاب مشروطيت ايران'''''، ترجمه مهري قزويني، تهران: اميركبير، 1376.<br />
<br />
14- افشاري پرويز، '''''صدراعظمهاي سلسله قاجاريه'''''، تهران: وزارت خارجه 1373، ص 223 به بعد.<br />
<br />
15- كسروي، همان، ص 54- 52، حامد الگار، '''''نقش روحانيت در جنبش مشروطه'''''، ترجمه ابوالقاسم سري، تهران: توس 1356، صص 339- 338.<br />
<br />
16- كسروي، ص 69- 67، آدميت فريدون، '''''ايدئولوژي نهضت مشروطيت ايران'''''، تهران: پيام 355، صص ر156.<br />
<br />
17- هدايت مهدي قلي، '''''خاطرات و خطرات'''''، تهران: زوار 1375، ص 141.<br />
<br />
18- ناظمالاسلام كرماني مجلد اول، ص 404 به بعد. ملكزاده، مجلد اول، ص 235- 382.<br />
<br />
19- كسروي، ص 122- 120، هدايت، '''''خاطرات و خطرات'''''، ص 142- 141، ناظمالاسلام كرماني، مجلد، اول ص 443.<br />
<br />
20- مرواريد يوش، '''''ادوار مجلس قانونگذاري در دوران مشروطيت'''''، تهران: اوحدي 1377، ج1، 89- 85.<br />
<br />
21- ناظمالاسلام كرماني، مجلد اول، ص 32- 48. هدايت مهدي قليخان، '''''طلوع مشروطيت'''''، به كوشش امير اسماعيل، تهران: جام 1363، ص 29- 31.<br />
<br />
22- مرواريد، ص 192- 197، ملكزاده، 402 به بعد ناظمالاسلام كرماني مجلد دوم، 14- 85.<br />
<br />
23- نوايي عبدالحسين «قانون اساسي ايران و متمم آن چگونه تدوين شده»، مجله يادگار، شماره 5، جلد چهار بهمن 1326، ناظمالاسلام كرماني ص 85.<br />
<br />
24- صدر، '''''خاطرات صدرالاشراف'''''، ص 176، ناظمالاسلام كرماني مجلد دوم ص32- 56. ايرانشهر، نشريه كمسيون ملي يونسكو در ايران، نشريه شماره 22، جلد دوم، ص 1018- 1020.<br />
<br />
25- ناظمالاسلام كرماني مجلد دوم، ص 87 به بعد. ملكزاده مجلد اول ص 419- 415.<br />
<br />
26- هدايت، '''''طلوع مشروطيت'''''، ص 57 به بعد.<br />
<br />
27- كسروي، ص 635 به بعد، '''''خاطرات صدرالاشراف'''''، ص 178- 192. ناظمالاسلام، ص 160- 164.<br />
<br />
28- ناظمالاسلام كرماني، مجلد دوم، 403- 402.<br />
<br />
29- هدايت، '''''طلوع مشروطيت'''''، ص 103- 101، ملكزاده، ص مجلد سوم، ص 1236- 1171، ناظمالاسلام كرماني، ص 494.<br />
<br />
30- ناظمالاسلام كرماني، مجلد دوم، ص 494- 495، هدايت، ص 103.<br />
<br />
31- مرواريد، 89- 85، ملكزاده، مجلد سوم، 1287- 1301.<br />
<br />
32- اتحاديه منصوره، '''''پيدايش و تحول احزاب سياسي مشروطيت'''''، تهران: گستره 1361، صص 221 به بعد.<br />
<br />
33- شميم علي اصغر، '''''ايران در دوره سلطنت قاجار'''''، تهران: مدبر، 1379، ص 541.<br />
<br />
34- ملكزاده، همان، جلد 6- 5› صص 79- 1378، كاظمزاده، '''''روس و انگليس در ايران'''''، ترجمه منوچهر اميري، تهران: انقلاب اسلامي، 1371.<br />
<br />
35- اتحاديه، پيدايش و تحول ...، ص 326- 333، دهخوارقاني، '''''وقايع ناصر و توضيح مرام'''''، با مقدمه علي سياهپوش تهران: دنيا، 2536، صفحات متعدد.<br />
<br />
36- اتحاديه منصوره، '''''احزاب سياسي در مجلس سوم'''''، تهران: نشر تاريخ ايران، 1371، صص 70 به بعد.<br />
<br />
37- '''''خاطرات صدرالاشراف'''''، ص 222- 228، مرواريد، 288- 291 و 311.<br />
<br />
38- اتحاديه منصوره، '''''احزاب سياسي دوره مشروطيت'''''، چاپ شده در كنار انقلاب مشروطيت (مقاله دانشنامه ايرانيكا)، ترجمه پيمان متين، تهران: اميركبير، 1383، ص 139.<br />
<br />
39- تكميل همايون، '''''مقدمهاي بر كتاب انقلاب مشروطه'''''، پيشين، ص 45.<br />
<br />
40- هدايت، '''''طلوع مشروطيت'''''، ص 210- 245 و خاطرات و خطرات، ص 311- 309 و 349- 360 همچنين آباديان، حسين، '''''بحران مشروطيت در ايران'''''، تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي، 1383، ص 46 به بعد. <br />
<br />
<br />
اکبر قاسمی<br />
----[1] - Charte<br />
<br />
[2] - Constitution<br />
<br />
[3]- Gront Duff<br />
<br />
[4] - Colonel Liokhov</div>Samei