https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86همدان - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-16T06:03:07Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=8335&oldid=prevSamei در ۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۴2025-05-12T12:54:05Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۴</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l4">خط ۴:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهرستان همدان از شمال و غرب با شهرستانهای رزن، کبودر آهنگ و بهار، از جنوب با شهرستانهای تویسرکان و ملایر و از شرق و جنوب با شهرستانهای ساوه، کمیجان و [[اراک]] (از [[استان مرکزی]]) همسایه است و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان 3 بخش 5 شهر و 12 دهستان دارد<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.</ref>. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهرستان همدان از شمال و غرب با شهرستانهای رزن، کبودر آهنگ و بهار، از جنوب با شهرستانهای تویسرکان و ملایر و از شرق و جنوب با شهرستانهای ساوه، کمیجان و [[اراک]] (از [[استان مرکزی]]) همسایه است و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان 3 بخش 5 شهر و 12 دهستان دارد<ref>دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.</ref>. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهر همدان با مختصات جغرافیایی ً00 َ31 ْ48 طول شرقی و ً00 َ48 ْ34 عرض شمالی با میانگین بارندگی سالانه 321 میلیمتر و ارتفاع 1850م و با آب و هوایی معتدل مایل به سرد و نیمه خشک، در دامنه شمالی [[الوند]] به ارتفاع 3580م<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1336.</ref> و در فاصله 342 کیلومتری [[استان تهران|تهران]] قرار دارد<ref>سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</ref>.شهر همدان و مناطق اطراف آن از رودهایی که از ارتفاعات [[الوند]] سرچشمه میگیرند، آبیاری میشوند. این رودخانههای فصلی همگی به قرهچای و در پایان به [[دریاچه نمک]] در [[استان قم]] میپیوندند. دریاچههای سدهای اکباتان و آبشینه بر روی رودخانه آبشینه (یلفان) از منابع ذخیره شده آبی همدان هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382، ص23 و 24.</ref> که در حدود 10 کیلومتری جنوب شرقی شهر واقع شدهاند<ref>سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص19.</ref>.همدان در دشت هموار و حاصلخیز همدان ـ بهار قرار دارد، که به لحاظ کشاورزی و دامداری از مناطق مساعد استان است<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382، ص 13-15.</ref>. همدان از شهرهای کهن بنیاد [[ایران]] است که در منابع تاریخی با نامهای گوناگونی از جمله آگباتان، آکهسائیا، آمادانه، آمادای، آنادانا، اکباتانا، اخمثا، هگمتانه، اگِسییا، اهمتان، کارکاسی، مادبالا، مادبزرگ، هنگمتان، همدانا و ... شناخته میشده و با لقب دارالحشمت نیز شهرت داشته است<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 263 و 264.</ref>.در حدودالعالم از همدان با همین نام در قسمت «سخن اندر کوهها ...» یاد شده که شرحی در باره ارتفاعات غرب [[کشور ایران|ایران]] است: «... انگه بر جنوب همدان بگذرد و میان شمال و مغرب همی رود تا بحدود مراغه رسد از آذربادگان ...»<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 31 و 32.</ref>.همچنین در البلدان یعقوبی آمده است که:<blockquote>«... همدان شهری است با وسعت و جلیلالقدر... و فتح آن در سال بیست و سه (23هـ) روی داد...»<ref>یعقوبی، ابن واضح. (احمد بن ابییعقوب). '''''البلدان'''''. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 41.</ref>.</blockquote>در عجایب المخلوقات هم، پانزده بار از همدان نام برده شده و در وصف آن آمده است:<blockquote>«خطه یست مبارک، قطب قهستان است، دارالمملکت ملوک، بسیار نعمت، آبی خوش هوایی پاک، چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بود ... در قدیم قلعه الابیض بود، کی آنرا بنا کرد دارا بن دارا بر هشت دروازه، برجها در میان دروازها ساخته و در آن قلعه قلعه دیگر و دوازده هزار مرد بر آن حارس بود...»<ref>طوسی، محمد. '''''عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات'''''. به کوشش منوچهر ستوده، چ2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص278-279.</ref>.</blockquote></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهر همدان با مختصات جغرافیایی ً00 َ31 ْ48 طول شرقی و ً00 َ48 ْ34 عرض شمالی با میانگین بارندگی سالانه 321 میلیمتر و ارتفاع 1850م و با آب و هوایی معتدل مایل به سرد و نیمه خشک، در دامنه شمالی [[الوند]] به ارتفاع 3580م<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1336.</ref> و در فاصله 342 کیلومتری [[استان تهران|تهران]] قرار دارد<ref>سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</ref>. شهر همدان و مناطق اطراف آن از رودهایی که از ارتفاعات [[الوند]] سرچشمه میگیرند، آبیاری میشوند. این رودخانههای فصلی همگی به قرهچای و در پایان به [[دریاچه نمک]] در [[استان قم]] میپیوندند. </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دریاچههای سدهای اکباتان و آبشینه بر روی رودخانه آبشینه (یلفان) از منابع ذخیره شده آبی همدان هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382، ص23 و 24.</ref> که در حدود 10 کیلومتری جنوب شرقی شهر واقع شدهاند<ref>سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص19.</ref>. همدان در دشت هموار و حاصلخیز همدان ـ بهار قرار دارد، که به لحاظ کشاورزی و دامداری از مناطق مساعد استان است<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382، ص 13-15.</ref>. همدان از شهرهای کهن بنیاد [[ایران]] است که در منابع تاریخی با نامهای گوناگونی از جمله آگباتان، آکهسائیا، آمادانه، آمادای، آنادانا، اکباتانا، اخمثا، هگمتانه، اگِسییا، اهمتان، کارکاسی، مادبالا، مادبزرگ، هنگمتان، همدانا و ... شناخته میشده و با لقب دارالحشمت نیز شهرت داشته است<ref>چکنگی، علیرضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 263 و 264.</ref>.در حدودالعالم از همدان با همین نام در قسمت «سخن اندر کوهها ...» یاد شده که شرحی در باره ارتفاعات غرب [[کشور ایران|ایران]] است: «... انگه بر جنوب همدان بگذرد و میان شمال و مغرب همی رود تا بحدود مراغه رسد از آذربادگان ...»<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 31 و 32.</ref>. همچنین در البلدان یعقوبی آمده است که:<blockquote>«... همدان شهری است با وسعت و جلیلالقدر... و فتح آن در سال بیست و سه (23هـ) روی داد...»<ref>یعقوبی، ابن واضح. (احمد بن ابییعقوب). '''''البلدان'''''. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 41.</ref>.</blockquote>در عجایب المخلوقات هم، پانزده بار از همدان نام برده شده و در وصف آن آمده است:<blockquote>«خطه یست مبارک، قطب قهستان است، دارالمملکت ملوک، بسیار نعمت، آبی خوش هوایی پاک، چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بود ... در قدیم قلعه الابیض بود، کی آنرا بنا کرد دارا بن دارا بر هشت دروازه، برجها در میان دروازها ساخته و در آن قلعه قلعه دیگر و دوازده هزار مرد بر آن حارس بود...»<ref>طوسی، محمد. '''''عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات'''''. به کوشش منوچهر ستوده، چ2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص278-279.</ref>.</blockquote></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:همدان غار.jpg|بندانگشتی|غار علیصدر، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://safarmarket.com/]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[پرونده:همدان غار.jpg|بندانگشتی|غار علیصدر، برگرفته از سایت سفر مارکت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://safarmarket.com/]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دیرینگی همدان به برپایی نخستین حکومت پادشاهی ایران باز میگردد<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''اطلس تاریخ ایران'''''. چ1، تهران: سازمان نقشهبردای کشور، ص 27-32.</ref>.با توجه به مدارک مختلف تاریخی بنیانگذاری این شهر به 2700 و حتی 3100 سال پیش باز میگردد. در کتیبههای آشوری متعلق به 1100 سال پیش از میلاد، برای اولین بار، به عنوان یکی از شهرهایی که به تصرف آشوریان در میآید، از همدان با نام «آمادای» به معنای محل زندگی مادها، یاد میشود<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382، ص10 و 15.</ref>.همدان، به عنوان نخستین پایتخت ایران، در دوره اسلامی نیز همچنان عظمت خود را حفظ میکند و در دورههایی از تشکیل حکومتها، از جمله در عصر سلجوقیان به پایتختی انتخاب میشود<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 201؛</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دیرینگی همدان به برپایی نخستین حکومت پادشاهی ایران باز میگردد<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''اطلس تاریخ ایران'''''. چ1، تهران: سازمان نقشهبردای کشور، ص 27-32.</ref>. با توجه به مدارک مختلف تاریخی بنیانگذاری این شهر به 2700 و حتی 3100 سال پیش باز میگردد. در کتیبههای آشوری متعلق به 1100 سال پیش از میلاد، برای اولین بار، به عنوان یکی از شهرهایی که به تصرف آشوریان در میآید، از همدان با نام «آمادای» به معنای محل زندگی مادها، یاد میشود<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382، ص10 و 15.</ref>. همدان، به عنوان نخستین پایتخت ایران، در دوره اسلامی نیز همچنان عظمت خود را حفظ میکند و در دورههایی از تشکیل حکومتها، از جمله در عصر سلجوقیان به پایتختی انتخاب میشود<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 201؛</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 186.</ref>.لسترنج به نقل از ابنحوقل، مقدسی، حمدالله مستوفی و یاقوت، از آبادی، بزرگی و اهمیت همدان یاد میکند که تنها در حمله مغول به انحطاط کشیده میشود<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 209-210؛</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, ibid. PP. 194-195.</ref>.همدان به دلیل موقعیت ارتباطی و زمینههای مساعد شهرنشینی در گذشته و حال، مورد توجه حکومتها بوده است. در سالهای اخیر با تشکیل استان همدان، و مرکزیت شهر همدان، این شهر با توجه به سابقه تاریخی و جاذبههای طبیعی خود از رشد و توسعه قابل توجهی برخوردار شده است. تأسیس مراکز صنعتی، دانشگاهها و مراکز فرهنگی و خدماتی و وجود امکانات جذب جمعیت، تعداد ساکنان این شهر را از 99909 تن در 1335ش به 401281 تن در 1375ش<ref>مرکز آمار ایران. '''''توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75- 1335.''''' تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص112 و 195.</ref> و طبق برآوردها به 494378 تن در 1384 رسانده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 238.</ref>.غار علیصدر به عنوان یکی از بزرگترین غارهای آبی قابل قایقرانی که در 75 کیلومتری همدان واقع شده و نیز چشمهسارهای فراوان و دلگشا و زیبا و کوهستان زیبای <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">الوند، </del>از جاذبه های طبیعی و آثار متعدد تاریخی از جمله کتیبههای مشهور گنجنامه از یادگارهای دوره <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هخامنشیان، </del>تپه باستانی هگمتانه که احتمالاً محل کاخ و خزانه سلطنتی مادها و هخامنشیان بوده است، آرامگاه بوعلیسینا یکی از بزرگترین مشاهیر فلسفه و طب و نیز مدفن شاعر و ترانهسرای معاصر ایران عارف قزوینی، آرامگاه باباطاهر، بقعه استرومردخای از زیارتگاههای یهودیان ایران، و برخی آثار دیگر، همدان را به صورت یکی از مقاصد مسافرتی گردشگران داخلی و خارجی درآورده است<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382،ص 58-69.</ref>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 186.</ref>.لسترنج به نقل از ابنحوقل، مقدسی، حمدالله مستوفی و یاقوت، از آبادی، بزرگی و اهمیت همدان یاد میکند که تنها در حمله مغول به انحطاط کشیده میشود<ref>لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 209-210.</ref><ref></ins>Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, ibid. PP. 194-195.</ref>. همدان به دلیل موقعیت ارتباطی و زمینههای مساعد شهرنشینی در گذشته و حال، مورد توجه حکومتها بوده است. در سالهای اخیر با تشکیل استان همدان، و مرکزیت شهر همدان، این شهر با توجه به سابقه تاریخی و جاذبههای طبیعی خود از رشد و توسعه قابل توجهی برخوردار شده است. تأسیس مراکز صنعتی، دانشگاهها و مراکز فرهنگی و خدماتی و وجود امکانات جذب جمعیت، تعداد ساکنان این شهر را از 99909 تن در 1335ش به 401281 تن در 1375ش<ref>مرکز آمار ایران. '''''توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75- 1335.''''' تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص112 و 195.</ref> و طبق برآوردها به 494378 تن در 1384 رسانده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 238.</ref>. غار علیصدر به عنوان یکی از بزرگترین غارهای آبی قابل قایقرانی که در 75 کیلومتری همدان واقع شده و نیز چشمهسارهای فراوان و دلگشا و زیبا و کوهستان زیبای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[الوند]]، </ins>از جاذبه های طبیعی و آثار متعدد تاریخی از جمله کتیبههای مشهور گنجنامه از یادگارهای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[هخامنشیان|</ins>دوره <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">هخامنشیان]]، </ins>تپه باستانی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>هگمتانه<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>که احتمالاً محل کاخ و خزانه سلطنتی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ماد|</ins>مادها<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>هخامنشیان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>بوده است، آرامگاه بوعلیسینا یکی از بزرگترین مشاهیر فلسفه و طب و نیز مدفن شاعر و ترانهسرای معاصر ایران عارف قزوینی، آرامگاه باباطاهر، بقعه استرومردخای از زیارتگاههای <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>یهودیان<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>ایران، و برخی آثار دیگر، همدان را به صورت یکی از مقاصد مسافرتی گردشگران داخلی و خارجی درآورده است<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382،ص 58-69.</ref>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== نیز نگاه کنید به ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l16">خط ۱۶:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۶:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[اراک]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[اراک]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[استان مرکزی]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[استان مرکزی]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[هخامنشیان]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[یهودیان]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* [[هگمتانه]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
</table>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=8283&oldid=prevMaedeh در ۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۰۴2025-05-12T09:04:43Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=8283&oldid=8279">نمایش تغییرات</a>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=8279&oldid=prevMaedeh در ۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۱2025-05-12T08:51:39Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۱</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del>همدان،<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del>مرکز استان و مرکز شهرستانی به همین نام در نیمه غربی کشور. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>همدان، مرکز استان و مرکز شهرستانی به همین نام در نیمه غربی کشور. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del>شهرستان همدان<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del>از شمال و غرب با شهرستانهای رزن، کبودر آهنگ و بهار، از جنوب با شهرستانهای تویسرکان و ملایر و از شرق و جنوب با شهرستانهای ساوه، کمیجان و اراک (از استان مرکزی) همسایه است و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان 3 بخش 5 شهر و 12 دهستان دارد<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهرستان همدان از شمال و غرب با شهرستانهای رزن، کبودر آهنگ و بهار، از جنوب با شهرستانهای تویسرکان و ملایر و از شرق و جنوب با شهرستانهای ساوه، کمیجان و <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>اراک<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(از <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>استان مرکزی<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>) همسایه است و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان 3 بخش 5 شهر و 12 دهستان دارد<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del>شهر همدان<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del>با مختصات جغرافیایی ً00 َ31 ْ48 طول شرقی و ً00 َ48 ْ34 عرض شمالی با میانگین بارندگی سالانه 321 میلیمتر و ارتفاع 1850م و با آب و هوایی معتدل مایل به سرد و نیمه خشک، در دامنه شمالی الوند به ارتفاع 3580م<<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> و در فاصله 342 کیلومتری تهران قرار دارد<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del><<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> شهر همدان و مناطق اطراف آن از رودهایی که از ارتفاعات الوند سرچشمه میگیرند، آبیاری میشوند. این رودخانههای فصلی همگی به قرهچای و در پایان به [[دریاچه نمک]] در [[استان قم]] میپیوندند. دریاچههای سدهای اکباتان و آبشینه بر روی رودخانه آبشینه (یلفان) از منابع ذخیره شده آبی همدان هستند<<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">4</del></<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">sup</del>> که در حدود 10 کیلومتری جنوب شرقی شهر واقع شدهاند.<sup>5</sup> همدان در دشت هموار و حاصلخیز همدان ـ بهار قرار دارد، که به لحاظ کشاورزی و دامداری از مناطق مساعد استان است.<sup>6</sup> همدان از شهرهای کهن بنیاد ایران است که در منابع تاریخی با نامهای گوناگونی از جمله آگباتان، آکهسائیا، آمادانه، آمادای، آنادانا، اکباتانا، اخمثا، هگمتانه، اگِسییا، اهمتان، کارکاسی، مادبالا، مادبزرگ، هنگمتان، همدانا و ... شناخته میشده و با لقب دارالحشمت نیز شهرت داشته است.<sup>7</sup> در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>حدودالعالم<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>از همدان با همین نام در قسمت «سخن اندر کوهها ...» یاد شده که شرحی در باره ارتفاعات غرب ایران است: «... انگه بر جنوب همدان بگذرد و میان شمال و مغرب همی رود تا بحدود مراغه رسد از آذربادگان ...».<sup>8</sup> همچنین در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>البلدان<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>یعقوبی آمده است که: «... همدان شهری است با وسعت و جلیلالقدر... و فتح آن در سال بیست و سه (23هـ) روی داد...».<sup>9</sup> در <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>عجایب المخلوقات<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>هم، پانزده بار از همدان نام برده شده و در وصف آن آمده است: «خطه یست مبارک، قطب قهستان است، دارالمملکت ملوک، بسیار نعمت، آبی خوش هوایی پاک، چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بود ... در قدیم قلعهالابیض بود، کی آنرا بنا کرد دارا بن دارا بر هشت دروازه، برجها در میان دروازها ساخته و در آن قلعه قلعه دیگر و دوازده هزار مرد بر آن حارس بود...».<sup>10</sup> دیرینگی همدان به برپایی نخستین حکومت پادشاهی ایران باز میگردد.<sup>11</sup> با توجه به مدارک مختلف تاریخی بنیانگذاری این شهر به 2700 و حتی 3100 سال پیش باز میگردد. در کتیبههای آشوری متعلق به 1100 سال پیش از میلاد، برای اولین بار، به عنوان یکی از شهرهایی که به تصرف آشوریان در میآید، از همدان با نام «آمادای» به معنای محل زندگی مادها، یاد میشود.<sup>12</sup> همدان، به عنوان نخستین پایتخت ایران، در دوره اسلامی نیز همچنان عظمت خود را حفظ میکند و در دورههایی از تشکیل حکومتها، از جمله در عصر سلجوقیان به پایتختی انتخاب میشود.<sup>13</sup> لسترنج به نقل از ابنحوقل، مقدسی، حمدالله مستوفی و یاقوت، از آبادی، بزرگی و اهمیت همدان یاد میکند که تنها در حمله مغول به انحطاط کشیده میشود.<sup>14</sup> همدان به دلیل موقعیت ارتباطی و زمینههای مساعد شهرنشینی در گذشته و حال، مورد توجه حکومتها بوده است. در سالهای اخیر با تشکیل استان همدان، و مرکزیت شهر همدان، این شهر با توجه به سابقه تاریخی و جاذبههای طبیعی خود از رشد و توسعه قابل توجهی برخوردار شده است. تأسیس مراکز صنعتی، دانشگاهها و مراکز فرهنگی و خدماتی و وجود امکانات جذب جمعیت، تعداد ساکنان این شهر را از 99909 تن در 1335ش به 401281 تن در 1375ش<sup>15</sup> و طبق برآوردها به 494378 تن در 1384 رسانده است.<sup>16</sup> غار علیصدر به عنوان یکی از بزرگترین غارهای آبی قابل قایقرانی که در 75 کیلومتری همدان واقع شده و نیز چشمهسارهای فراوان و دلگشا و زیبا و کوهستان زیبای الوند، از جاذبه های طبیعی و آثار متعدد تاریخی از جمله کتیبههای مشهور گنجنامه از یادگارهای دوره هخامنشیان، تپه باستانی هگمتانه که احتمالاً محل کاخ و خزانه سلطنتی مادها و هخامنشیان بوده است، آرامگاه بوعلیسینا یکی از بزرگترین مشاهیر فلسفه و طب و نیز مدفن شاعر و ترانهسرای معاصر ایران عارف قزوینی، آرامگاه باباطاهر، بقعه استرومردخای از زیارتگاههای یهودیان ایران، و برخی آثار دیگر، همدان را به صورت یکی از مقاصد مسافرتی گردشگران داخلی و خارجی درآورده است.<sup>17</sup></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهر همدان با مختصات جغرافیایی ً00 َ31 ْ48 طول شرقی و ً00 َ48 ْ34 عرض شمالی با میانگین بارندگی سالانه 321 میلیمتر و ارتفاع 1850م و با آب و هوایی معتدل مایل به سرد و نیمه خشک، در دامنه شمالی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>الوند<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>به ارتفاع 3580م<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1336.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>> و در فاصله 342 کیلومتری <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[استان تهران|</ins>تهران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>قرار دارد<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins>شهر همدان و مناطق اطراف آن از رودهایی که از ارتفاعات <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>الوند<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>سرچشمه میگیرند، آبیاری میشوند. این رودخانههای فصلی همگی به قرهچای و در پایان به [[دریاچه نمک]] در [[استان قم]] میپیوندند. دریاچههای سدهای اکباتان و آبشینه بر روی رودخانه آبشینه (یلفان) از منابع ذخیره شده آبی همدان هستند<<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382، ص23 و 24.</ins></<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ref</ins>> که در حدود 10 کیلومتری جنوب شرقی شهر واقع شدهاند.<sup>5</sup> همدان در دشت هموار و حاصلخیز همدان ـ بهار قرار دارد، که به لحاظ کشاورزی و دامداری از مناطق مساعد استان است.<sup>6</sup> همدان از شهرهای کهن بنیاد ایران است که در منابع تاریخی با نامهای گوناگونی از جمله آگباتان، آکهسائیا، آمادانه، آمادای، آنادانا، اکباتانا، اخمثا، هگمتانه، اگِسییا، اهمتان، کارکاسی، مادبالا، مادبزرگ، هنگمتان، همدانا و ... شناخته میشده و با لقب دارالحشمت نیز شهرت داشته است.<sup>7</sup> در حدودالعالم از همدان با همین نام در قسمت «سخن اندر کوهها ...» یاد شده که شرحی در باره ارتفاعات غرب ایران است: «... انگه بر جنوب همدان بگذرد و میان شمال و مغرب همی رود تا بحدود مراغه رسد از آذربادگان ...».<sup>8</sup> همچنین در البلدان یعقوبی آمده است که: «... همدان شهری است با وسعت و جلیلالقدر... و فتح آن در سال بیست و سه (23هـ) روی داد...».<sup>9</sup> در عجایب المخلوقات هم، پانزده بار از همدان نام برده شده و در وصف آن آمده است: «خطه یست مبارک، قطب قهستان است، دارالمملکت ملوک، بسیار نعمت، آبی خوش هوایی پاک، چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بود ... در قدیم قلعهالابیض بود، کی آنرا بنا کرد دارا بن دارا بر هشت دروازه، برجها در میان دروازها ساخته و در آن قلعه قلعه دیگر و دوازده هزار مرد بر آن حارس بود...».<sup>10</sup> دیرینگی همدان به برپایی نخستین حکومت پادشاهی ایران باز میگردد.<sup>11</sup> با توجه به مدارک مختلف تاریخی بنیانگذاری این شهر به 2700 و حتی 3100 سال پیش باز میگردد. در کتیبههای آشوری متعلق به 1100 سال پیش از میلاد، برای اولین بار، به عنوان یکی از شهرهایی که به تصرف آشوریان در میآید، از همدان با نام «آمادای» به معنای محل زندگی مادها، یاد میشود.<sup>12</sup> همدان، به عنوان نخستین پایتخت ایران، در دوره اسلامی نیز همچنان عظمت خود را حفظ میکند و در دورههایی از تشکیل حکومتها، از جمله در عصر سلجوقیان به پایتختی انتخاب میشود.<sup>13</sup> لسترنج به نقل از ابنحوقل، مقدسی، حمدالله مستوفی و یاقوت، از آبادی، بزرگی و اهمیت همدان یاد میکند که تنها در حمله مغول به انحطاط کشیده میشود.<sup>14</sup> همدان به دلیل موقعیت ارتباطی و زمینههای مساعد شهرنشینی در گذشته و حال، مورد توجه حکومتها بوده است. در سالهای اخیر با تشکیل استان همدان، و مرکزیت شهر همدان، این شهر با توجه به سابقه تاریخی و جاذبههای طبیعی خود از رشد و توسعه قابل توجهی برخوردار شده است. تأسیس مراکز صنعتی، دانشگاهها و مراکز فرهنگی و خدماتی و وجود امکانات جذب جمعیت، تعداد ساکنان این شهر را از 99909 تن در 1335ش به 401281 تن در 1375ش<sup>15</sup> و طبق برآوردها به 494378 تن در 1384 رسانده است.<sup>16</sup> غار علیصدر به عنوان یکی از بزرگترین غارهای آبی قابل قایقرانی که در 75 کیلومتری همدان واقع شده و نیز چشمهسارهای فراوان و دلگشا و زیبا و کوهستان زیبای الوند، از جاذبه های طبیعی و آثار متعدد تاریخی از جمله کتیبههای مشهور گنجنامه از یادگارهای دوره هخامنشیان، تپه باستانی هگمتانه که احتمالاً محل کاخ و خزانه سلطنتی مادها و هخامنشیان بوده است، آرامگاه بوعلیسینا یکی از بزرگترین مشاهیر فلسفه و طب و نیز مدفن شاعر و ترانهسرای معاصر ایران عارف قزوینی، آرامگاه باباطاهر، بقعه استرومردخای از زیارتگاههای یهودیان ایران، و برخی آثار دیگر، همدان را به صورت یکی از مقاصد مسافرتی گردشگران داخلی و خارجی درآورده است.<sup>17</sup></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''مآخذ:'''</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1. دفتر تقسیمات کشوری'''''. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1383.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2. جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 3، ''دایرهالمعارف جغرافیایی ایران''، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1336.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3. سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جادههای ایران''''' (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>4. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>4. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان همدان'''''. چ4، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1382، ص23 و 24.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>5. '''''اطلس جادههای کشور'''''. همان. ص19.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>5. '''''اطلس جادههای کشور'''''. همان. ص19.</div></td></tr>
</table>Maedehhttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7063&oldid=prevSamei در ۸ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۰:۴۷2025-05-08T00:47:18Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=7063&oldid=1054">نمایش تغییرات</a>Sameihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86&diff=1054&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''همدان،''' مركز استان و مركز شهرستاني به همين نام در نيمة غربي كشور. '''شهرستان همدان''' از شمال و غرب با شهرستانهاي رزن، كبودر آهنگ و بهار، از جنوب با شهرستانهاي تويسركان و ملاير و از شرق و جنوب با شهرستانهاي ساوه، كميجان و اراك (از استان مر...» ایجاد کرد2024-08-14T19:34:16Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''همدان،''' مركز استان و مركز شهرستاني به همين نام در نيمة غربي كشور. '''شهرستان همدان''' از شمال و غرب با شهرستانهاي رزن، كبودر آهنگ و بهار، از جنوب با شهرستانهاي تويسركان و ملاير و از شرق و جنوب با شهرستانهاي ساوه، كميجان و اراك (از استان مر...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''همدان،''' مركز استان و مركز شهرستاني به همين نام در نيمة غربي كشور. <br />
<br />
'''شهرستان همدان''' از شمال و غرب با شهرستانهاي رزن، كبودر آهنگ و بهار، از جنوب با شهرستانهاي تويسركان و ملاير و از شرق و جنوب با شهرستانهاي ساوه، كميجان و اراك (از استان مركزي) همسايه است و برابر با آخرين تقسيمات كشوري، اين شهرستان 3 بخش 5 شهر و 12 دهستان دارد.<sup>1</sup> <br />
<br />
'''شهر همدان''' با مختصات جغرافيايي ً00 َ31 ْ48 طول شرقي و ً00 َ48 ْ34 عرض شمالي با ميانگين بارندگي سالانه 321 ميليمتر و ارتفاع 1850م و با آب و هوايي معتدل مايل به سرد و نيمه خشك، در دامنة شمالي الوند به ارتفاع 3580م<sup>2</sup> و در فاصلة 342 كيلومتري تهران قرار دارد.<sup>3</sup> شهر همدان و مناطق اطراف آن از رودهايي كه از ارتفاعات الوند سرچشمه ميگيرند، آبياري ميشوند. اين رودخانههاي فصلي همگي به قرهچاي و در پايان به درياچة نمك در استان قم ميپيوندند. درياچههاي سدهاي اكباتان و آبشينه بر روي رودخانة آبشينه (يلفان) از منابع ذخيره شدة آبي همدان هستند<sup>4</sup> كه در حدود 10 كيلومتري جنوب شرقي شهر واقع شدهاند.<sup>5</sup> همدان در دشت هموار و حاصلخيز همدان ـ بهار قرار دارد، كه به لحاظ كشاورزي و دامداري از مناطق مساعد استان است.<sup>6</sup> همدان از شهرهاي كهن بنياد ايران است كه در منابع تاريخي با نامهاي گوناگوني از جمله آگباتان، آكهسائيا، آمادانه، آماداي، آنادانا، اكباتانا، اخمثا، هگمتانه، اگِسييا، اهمتان، كاركاسي، مادبالا، مادبزرگ، هنگمتان، همدانا و ... شناخته ميشده و با لقب دارالحشمت نيز شهرت داشته است.<sup>7</sup> در ''حدودالعالم'' از همدان با همين نام در قسمت «سخن اندر كوهها ...» ياد شده كه شرحي در بارة ارتفاعات غرب ايران است: «... انگه بر جنوب همدان بگذرد و ميان شمال و مغرب همي رود تا بحدود مراغه رسد از آذربادگان ...».<sup>8</sup> همچنين در ''البلدان'' يعقوبي آمده است كه: «... همدان شهري است با وسعت و جليلالقدر... و فتح آن در سال بيست و سه (23هـ) روي داد...».<sup>9</sup> در ''عجايب المخلوقات'' هم، پانزده بار از همدان نام برده شده و در وصف آن آمده است: «خطة يست مبارك، قطب قهستان است، دارالمملكت ملوك، بسيار نعمت، آبي خوش هوايي پاك، چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بود ... در قديم قلعةالابيض بود، كي آنرا بنا كرد دارا بن دارا بر هشت دروازه، برجها در ميان دروازها ساخته و در آن قلعه قلعة ديگر و دوازده هزار مرد بر آن حارس بود...».<sup>10</sup> ديرينگي همدان به برپايي نخستين حكومت پادشاهي ايران باز ميگردد.<sup>11</sup> با توجه به مدارك مختلف تاريخي بنيانگذاري اين شهر به 2700 و حتي 3100 سال پيش باز ميگردد. در كتيبههاي آشوري متعلق به 1100 سال پيش از ميلاد، براي اولين بار، به عنوان يكي از شهرهايي كه به تصرف آشوريان در ميآيد، از همدان با نام «آماداي» به معناي محل زندگي مادها، ياد ميشود.<sup>12</sup> همدان، به عنوان نخستين پايتخت ايران، در دورة اسلامي نيز همچنان عظمت خود را حفظ ميكند و در دورههايي از تشكيل حكومتها، از جمله در عصر سلجوقيان به پايتختي انتخاب ميشود.<sup>13</sup> لسترنج به نقل از ابنحوقل، مقدسي، حمدالله مستوفي و ياقوت، از آبادي، بزرگي و اهميت همدان ياد ميكند كه تنها در حملة مغول به انحطاط كشيده ميشود.<sup>14</sup> همدان به دليل موقعيت ارتباطي و زمينههاي مساعد شهرنشيني در گذشته و حال، مورد توجه حكومتها بوده است. در سالهاي اخير با تشكيل استان همدان، و مركزيت شهر همدان، اين شهر با توجه به سابقة تاريخي و جاذبههاي طبيعي خود از رشد و توسعة قابل توجهي برخوردار شده است. تأسيس مراكز صنعتي، دانشگاهها و مراكز فرهنگي و خدماتي و وجود امكانات جذب جمعيت، تعداد ساكنان اين شهر را از 99909 تن در 1335ش به 401281 تن در 1375ش<sup>15</sup> و طبق برآوردها به 494378 تن در 1384 رسانده است.<sup>16</sup> غار عليصدر به عنوان يكي از بزرگترين غارهاي آبي قابل قايقراني كه در 75 كيلومتري همدان واقع شده و نيز چشمهسارهاي فراوان و دلگشا و زيبا و كوهستان زيباي الوند، از جاذبه هاي طبيعي و آثار متعدد تاريخي از جمله كتيبههاي مشهور گنجنامه از يادگارهاي دورة هخامنشيان، تپة باستاني هگمتانه كه احتمالاً محل كاخ و خزانة سلطنتي مادها و هخامنشيان بوده است، آرامگاه بوعليسينا يكي از بزرگترين مشاهير فلسفه و طب و نيز مدفن شاعر و ترانهسراي معاصر ايران عارف قزويني، آرامگاه باباطاهر، بقعة استرومردخاي از زيارتگاههاي يهوديان ايران، و برخي آثار ديگر، همدان را به صورت يكي از مقاصد مسافرتي گردشگران داخلي و خارجي درآورده است.<sup>17</sup><br />
<br />
<br />
'''مآخذ:'''<br />
<br />
1. دفتر تقسيمات كشوري'''''. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.<br />
<br />
2. جعفري، عباس. '''''گيتاشناسي ايران'''''. ج 3، ''دايرةالمعارف جغرافيايي ايران''، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 1336.<br />
<br />
3. سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). '''''اطلس جادههاي ايران''''' (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص133 و 134.<br />
<br />
4. سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان همدان'''''. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1382، ص23 و 24.<br />
<br />
5. '''''اطلس جادههاي كشور'''''. همان. ص19.<br />
<br />
6. '''''جغرافياي استان همدان'''''. همان. ص 13-15.<br />
<br />
7. چكنگي، عليرضا. '''''فرهنگنامة تطبيقي نامهاي قديم و جديد مكانهاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور'''''. چ 1، مشهد: بنياد پژوهشهاي اسلامي، 1378، ص 263 و 264.<br />
<br />
8. '''''حدودالعالم من المشرق الي المغرب'''''. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 31 و 32.<br />
<br />
9. يعقوبي، ابن واضح. (احمد بن ابييعقوب). '''''البلدان'''''. بيروت: دار احياء التراث العربي، 1408ق / 1988م، ص 41.<br />
<br />
10. طوسي، محمد. '''''عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات'''''. به كوشش منوچهر ستوده، چ2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1345، ص278-279.<br />
<br />
11. سازمان نقشهبرداري كشور. '''''اطلس تاريخ ايران'''''. چ1، تهران: سازمان نقشهبرداي كشور، ص 27-32.<br />
<br />
12. '''''جغرافياي استان همدان'''''. همان. ص10 و 15. <br />
<br />
13. لسترنج، گاي. '''''جغرافياي تاريخي سرزمينهاي خلافت شرقي'''''. ترجمة محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص 201؛<br />
<br />
Lestrange, G. '''''The Lands of the Eastern Caliphate'''''. Cambridge: University Press, 1905, P. 186.<br />
<br />
14. همان. ص 209-210؛ ibid. PP. 194-195.<br />
<br />
15. مركز آمار ايران. '''''توزيع و طبقهبندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماريهاي 75- 1335.''''' تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص112 و 195.<br />
<br />
16. مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 238.<br />
<br />
17. '''''جغرافياي استان همدان'''''. همان. ص 58-69.<br />
<br />
<br />
<br />
غلامحسین تکمیل همایون</div>Samei