هنر دوران آغازین اسلام در ایران - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱۴ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۱

2026-02-14T10:21:04Z

Samei در ‏۲۴ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۱

2025-10-24T16:11:55Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۱۱
خط ۱۵:		خط ۱۵:
	تاریخ هنر		تاریخ هنر

	قبه -گنبدی بر بالای اتاقی چهارگوش که از ~~آتشکده‌های~~ ساسانی (چهارتاقی‌ها) اقتباس شده بود؛ ۲. ایوان باز، با طاق ضربی ساده به سبک ایوان مداین؛ ۳. صحن باز با رواق‌هایی در اطراف آن که به سبک عربی مشهور است. اما هر سه گونه بزودی از میان رفتند و طی ۳ سده‌ی نخستین مساجد زیادی ساخته شد که در آنها از شیوه‌های معماری ساسانی و مناسب با نیازهای اسلامی، استفاده شده بود. از این‌گونه مساجد آثار چندانی بر جا نمانده است؛ لیکن تاریخ‌نویسان و جهان‌گردان توصیف‌های زیادی از زیبایی، شکوه و آرایش چشم‌گیر آنها کرده‌اند. در ایران سده‌های نخست اسلامی معماران چیره‌دست زیادی بودند که می‌توانستند سنت‌های معماری ساسانی را در بناهای گوناگون جاری و عملی سازند. به همین دلیل، در دو سده‌ی نخست، از روش‌ها، مصالح و سبک‌های ساسانی استفاده شد، و حتی تا سده‌ی هفتم هجری نیز می‌شد بناهایی با شیوه و سبک ساسانی در تمام ایران مشاهده کرد که پیوسته الهام‌بخش ساختمان تازه و نو می‌شدند. لیکن کهن‌ترین مسجد باقی‌مانده از سده‌های نخستین یکی مسجد فهرج در نزدیکی یزد است، که بارها بازسازی شده و شکل آغازین خود را از دست داده است، و دیگری، مسجد «تاری‌خانه» یا تاریک‌خانه‌ی دامغان است، که خوشبختانه تا اندازه‌ی نسبتاً زیادی شکل نخستین خود را حفظ کرده است.		قبه -گنبدی بر بالای اتاقی چهارگوش که از [[آتشکده\|آتشکده‌]]<nowiki/>های ساسانی (چهارتاقی‌ها) اقتباس شده بود؛ ۲. ایوان باز، با طاق ضربی ساده به سبک ایوان مداین؛ ۳. صحن باز با رواق‌هایی در اطراف آن که به سبک عربی مشهور است. اما هر سه گونه بزودی از میان رفتند و طی ۳ سده‌ی نخستین مساجد زیادی ساخته شد که در آنها از شیوه‌های معماری ساسانی و مناسب با نیازهای اسلامی، استفاده شده بود. از این‌گونه مساجد آثار چندانی بر جا نمانده است؛ لیکن تاریخ‌نویسان و جهان‌گردان توصیف‌های زیادی از زیبایی، شکوه و آرایش چشم‌گیر آنها کرده‌اند. در ایران سده‌های نخست اسلامی معماران چیره‌دست زیادی بودند که می‌توانستند سنت‌های معماری ساسانی را در بناهای گوناگون جاری و عملی سازند. به همین دلیل، در دو سده‌ی نخست، از روش‌ها، مصالح و سبک‌های ساسانی استفاده شد، و حتی تا سده‌ی هفتم هجری نیز می‌شد بناهایی با شیوه و سبک ساسانی در تمام ایران مشاهده کرد که پیوسته الهام‌بخش ساختمان تازه و نو می‌شدند. لیکن کهن‌ترین مسجد باقی‌مانده از سده‌های نخستین یکی مسجد فهرج در نزدیکی یزد است، که بارها بازسازی شده و شکل آغازین خود را از دست داده است، و دیگری، مسجد «تاری‌خانه» یا تاریک‌خانه‌ی دامغان است، که خوشبختانه تا اندازه‌ی نسبتاً زیادی شکل نخستین خود را حفظ کرده است.

	تاریک‌خانه‌ی دامغان در سده‌ی دوم هجری ساخته شده است. ساختمان اصلی آن، که طی اعصار ویرانی‌هایی را تحمّل کرده و بخشی از آن نیز دوباره‌سازی شده است، آن اندازه دست نخورده باقی مانده است که کیفیت خود را نشان دهد. طرح اصلی آن شامل یک صحن بزرگ چهارگوش است که در گرداگردش رواق‌هایی با تاق ضربی روی پایه‌های‌گرد به بلندی ۵/۳ متر و قطر تقریبی ۲ متر، قرارگرفته‌اند. این طرح با همه‌ی سادگی، بسیارگیرا و شکوهمند است و شاید یکی از باشکوه‌ترین بناهای آغازین اسلامی باشد. این ساختمان، که درعین‌حال مظهر عظمت و فروتنی است، کاملاً به سبک ساسانی و با مصالح همان زمان ساخته شده است. آجرچینی‌های شعاعی، ابعاد آجرهای سرخ آن، و ستون‌ها بسیار شبیه به طرح همان کاخ‌هایی است که یک نمونه‌ی آن در نزدیکی دامغان پیدا شده است. با این همه، در این مسجد نوآوری‌هایی نیز شده است؛ مثلاً تاق‌های نسبتاً نوک تیز آن،که به گواهی تاریخ، نخستین تاق‌ها از این‌گونه‌اند. آنچه که در این بنا درخور توجه است این است‌که به‌رغم ماهیّت توانمند ساسانی آن، با نیازهای اسلامی، امت مسلمان کاملاً هماهنگ شده است. مسئله‌ی مهم این است که شکل بنا بیشتر از مصالح و		تاریک‌خانه‌ی دامغان در سده‌ی دوم هجری ساخته شده است. ساختمان اصلی آن، که طی اعصار ویرانی‌هایی را تحمّل کرده و بخشی از آن نیز دوباره‌سازی شده است، آن اندازه دست نخورده باقی مانده است که کیفیت خود را نشان دهد. طرح اصلی آن شامل یک صحن بزرگ چهارگوش است که در گرداگردش رواق‌هایی با تاق ضربی روی پایه‌های‌گرد به بلندی ۵/۳ متر و قطر تقریبی ۲ متر، قرارگرفته‌اند. این طرح با همه‌ی سادگی، بسیارگیرا و شکوهمند است و شاید یکی از باشکوه‌ترین بناهای آغازین اسلامی باشد. این ساختمان، که درعین‌حال مظهر عظمت و فروتنی است، کاملاً به سبک ساسانی و با مصالح همان زمان ساخته شده است. آجرچینی‌های شعاعی، ابعاد آجرهای سرخ آن، و ستون‌ها بسیار شبیه به طرح همان کاخ‌هایی است که یک نمونه‌ی آن در نزدیکی دامغان پیدا شده است. با این همه، در این مسجد نوآوری‌هایی نیز شده است؛ مثلاً تاق‌های نسبتاً نوک تیز آن،که به گواهی تاریخ، نخستین تاق‌ها از این‌گونه‌اند. آنچه که در این بنا درخور توجه است این است‌که به‌رغم ماهیّت توانمند ساسانی آن، با نیازهای اسلامی، امت مسلمان کاملاً هماهنگ شده است. مسئله‌ی مهم این است که شکل بنا بیشتر از مصالح و

Samei در ‏۲۴ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۱۳

2025-10-24T15:13:45Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۱۳
خط ۴۶۵:		خط ۴۶۵:

	از دوران با عظمت محمود و مسعود غزنوی تنها ویرانه‌های لشکری بازار برجا مانده است که در محدوده‌ای به وسعت چهارده کیلومتر مربع (۷۷۲ کیلومتر) ساخته شده و در حقیقت یک شهر بزرگ و جدید بوده است. لشکری بازار از یک میدان بزرگ مرکزی، یک کاخ وسیع به وسعت دوازده هزار و هشتصد متر مربع (۱۶۰*۸۰ متر)، یک حیاط مرکزی وسیع و چندین حیاط فرعی، یک تالار پذیرایی به تقلید از آپادانای تخت جمشید و کاخ فیروز آباد است، یک مسجد،بازار و تعداد زیادی خانه‌های شخصی بزرگان درباری و باغها و کوشکها و نهرها و چشمه‌سارها، تشکیل شده است وهمه اینها یک مجموعه را می‌سازد که براساس یک محور طراحی شده ونشان می‌دهد که نقشه شهرسازی آن پیش از آغاز به‌کار تهیه شده بوده است. نکته شایان توجه این است که دراین مجموعه اکثر خانه‌ها و واحدهای ساختمانی به شیوه مساجد چهار ایوانی، با چهار ورودی شبیه ایوانهای نسبتاً کوچکتر ساخته شده‌اند. تزئینات گوناگون این مجموعه شامل گچ‌بریها و نقاشی‌های دیواری به شیوه‌ی ساسانی است که امروزه صدمه‌های زیادی دیده‌اند. ساختمان‌های مسکونی با ۴ ورودی در نیمه‌ی دوم سده‌ی چهارم هجری و آغاز سده‌ی پنجم در لشکری بازار نشان بارز دیگری بر این است که پیش از اینکه مساجد و مدرسه‌های چهار ایوانی همگانی شود و از مرزهای ایران نیز فراگذرد، در ایران خاوری کاملاً رواج داشته است. از زمان محمود و مسعود غزنوی فقط ۲ برج باقی مانده که به اهمیت برج قابوس نیست، ولیکن تزیینات فراوان و زیبا دارد. آنچه که بهتر حفظ شده است بقعه‌ی آرامگاهی، ارسلان جاذب در سنگبست است با ساختمانی برپا شده بر سکویی چهارگوش و براساس چهارتاقی‌های ساسانی با گنبدهای نیم‌کروی با یک مناره،که احتمالاً مناره‌ی دیگری نیز داشته است؛ زیرا این مناره‌ی پابرجا، در زاویه‌ی ساختمان افراشته شده و سطح آن آجرکاری است و انتهای آن به مقرنس‌های‌کوچکی، پیش از برپایی اتاق بالایی، پایان می‌گیرد. بقعه، ۴ ورودی با تاق‌های شکسته و نوک تیز ایرانی دارد و مکعب تالار با حذف‌گوشه‌ها با قوس‌های‌گوشواره‌ها، گنبد نیم کروی را، که بلندتر ازگنبد آرامگاه امیراسماعیل است، برپا داشته‌اند.(شکل ۱۳۳)		از دوران با عظمت محمود و مسعود غزنوی تنها ویرانه‌های لشکری بازار برجا مانده است که در محدوده‌ای به وسعت چهارده کیلومتر مربع (۷۷۲ کیلومتر) ساخته شده و در حقیقت یک شهر بزرگ و جدید بوده است. لشکری بازار از یک میدان بزرگ مرکزی، یک کاخ وسیع به وسعت دوازده هزار و هشتصد متر مربع (۱۶۰*۸۰ متر)، یک حیاط مرکزی وسیع و چندین حیاط فرعی، یک تالار پذیرایی به تقلید از آپادانای تخت جمشید و کاخ فیروز آباد است، یک مسجد،بازار و تعداد زیادی خانه‌های شخصی بزرگان درباری و باغها و کوشکها و نهرها و چشمه‌سارها، تشکیل شده است وهمه اینها یک مجموعه را می‌سازد که براساس یک محور طراحی شده ونشان می‌دهد که نقشه شهرسازی آن پیش از آغاز به‌کار تهیه شده بوده است. نکته شایان توجه این است که دراین مجموعه اکثر خانه‌ها و واحدهای ساختمانی به شیوه مساجد چهار ایوانی، با چهار ورودی شبیه ایوانهای نسبتاً کوچکتر ساخته شده‌اند. تزئینات گوناگون این مجموعه شامل گچ‌بریها و نقاشی‌های دیواری به شیوه‌ی ساسانی است که امروزه صدمه‌های زیادی دیده‌اند. ساختمان‌های مسکونی با ۴ ورودی در نیمه‌ی دوم سده‌ی چهارم هجری و آغاز سده‌ی پنجم در لشکری بازار نشان بارز دیگری بر این است که پیش از اینکه مساجد و مدرسه‌های چهار ایوانی همگانی شود و از مرزهای ایران نیز فراگذرد، در ایران خاوری کاملاً رواج داشته است. از زمان محمود و مسعود غزنوی فقط ۲ برج باقی مانده که به اهمیت برج قابوس نیست، ولیکن تزیینات فراوان و زیبا دارد. آنچه که بهتر حفظ شده است بقعه‌ی آرامگاهی، ارسلان جاذب در سنگبست است با ساختمانی برپا شده بر سکویی چهارگوش و براساس چهارتاقی‌های ساسانی با گنبدهای نیم‌کروی با یک مناره،که احتمالاً مناره‌ی دیگری نیز داشته است؛ زیرا این مناره‌ی پابرجا، در زاویه‌ی ساختمان افراشته شده و سطح آن آجرکاری است و انتهای آن به مقرنس‌های‌کوچکی، پیش از برپایی اتاق بالایی، پایان می‌گیرد. بقعه، ۴ ورودی با تاق‌های شکسته و نوک تیز ایرانی دارد و مکعب تالار با حذف‌گوشه‌ها با قوس‌های‌گوشواره‌ها، گنبد نیم کروی را، که بلندتر ازگنبد آرامگاه امیراسماعیل است، برپا داشته‌اند.(شکل ۱۳۳)

			ایران پس از اسلام تا...

			۲۲۷

			شکل ۱۳۳. بقعه و منار ارسلان جاذب در سنگبست

			از دوران مسعود غزنوی جز یک برج آرامگاهی چیزی نمانده است؛ هرچند که تاریخ گواه بر آن است که او نیز تأسیساتی مانند لشکری بازار برای خود بنا کرده بود.

			از آل‌بویه نیز، به جز بخشی از مسجد جمعه (جامع) اصفهان و بقعه‌ی دوازده امام یزد، چیزی برپا نیست. معماری بقعه‌ی دوازده امام یزد، که در سال ۴۱۵هش بنا شده است درآمدی است بر معماری با عظمت دوران سلجوقیان. در این ساختمان، مسئله‌ی قرار دادن گنبد بر روی چهارگوش، بهتر از بناهای دیگری که از آنها سخن رفته کاملاً حل شده است.گنبد کمی کوتاه است، ولی گوشه‌های مکعب بنا اینجا با زیبایی و اصول فنی بهتری مکعب را به چند پهلو تبدیل کرده‌اند.گوشواره‌های سه پر آرامگاه امیراسماعیل کمی خشن ولی محکم هستند. در اسنگبست این قسمت‌ها بلندتر و ضعیف‌تر شده‌اند، ولی در بقعه‌ی دوازده امام از راه‌حلی دیگر استفاده شده که بسیار درخور توجه است. داخل هر گوشه از سه قاب قوسی شکل تشکیل گردیده که با یک نیم‌گنبد نسبتاً گود تقویت شده و به دو قاب کم گود ربع گنبدی متصل شده است. همه‌ی اینها در طرف بیرون و به سوی بالا با هم یکی شده و گنبد را نگهداشته‌اند. این راه‌حل ساده و گستاخانه و نیرومند است و همین راه‌حل است که در دوران سلجوقیان‌کامل شده و مبنای‌گنبدهای اسلامی ایران می‌گردد.



			۲۲۸

			,

			تاریخ هنر

			در دوران آل‌بویه مساجد و کتابخانه‌های فراوانی برپا شده بود که اکنون آثاری از آنها نیست و تهاجم مغول همه‌ی آنها را از میان برده است. تاریخ گواه بر آن است که کتابخانه‌ی بزرگ عضدالدوله در شیراز ۳۶۰ اتاق داشته که هریک به شکلی و با آذینی متفاوت و سبک متفاوتی بوده است. و دیگر بنای بیمارستان‌هاست که استخری نیز از آنها، و بویژه از بیمارستان فیروزآباد، سخن گفته است.

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی « '''هنر دوران آغازین اسلام در ایران''' الف) معماری ایستادن در برابر خداوند و سخن گفتن با او، ۵ بار در روز، اجتماع در «مسجد»، محلی که نه‌تنها عبادتگاه، بلکه مرکز همه‌ی فعالیت‌های یک جامعه‌ی اسلامی است، سبب شد که بنای مساجد در ایران بسرعت پا ب...» ایجاد کرد

2025-10-24T15:11:19Z

صفحه‌ای تازه حاوی « '''هنر دوران آغازین اسلام در ایران''' الف) معماری ایستادن در برابر خداوند و سخن گفتن با او، ۵ بار در روز، اجتماع در «مسجد»، محلی که نه‌تنها عبادتگاه، بلکه مرکز همه‌ی فعالیت‌های یک جامعه‌ی اسلامی است، سبب شد که بنای مساجد در ایران بسرعت پا ب...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات