هنر سلوکیان و اشکانیان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۸

2026-02-15T08:48:48Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۸
خط ۱:		خط ۱:
	[[هنر سلوکیان]] و اشکانیان در ایران شامل [[هنر سلوکیان]]؛ [[پارت ها\|پارت‌ها]] یا اشکانیان (کلیات، شهرسازی و ~~معماری؛~~ سکه‌های اشکانی و هنرهای دیگر؛ نقش برجسته‌ها و پیکره‌های اشکانی) است که در ذیل شرح داده شده است.		[[هنر سلوکیان]] و اشکانیان در ایران شامل [[هنر سلوکیان]]؛ [[پارت ها\|پارت‌ها]] یا اشکانیان (کلیات، [[معماری و شهر سازی پارت ها یا اشکانیان\|شهرسازی و معماری]]؛ [[سکه های اشکانی\|سکه‌های اشکانی]] و هنرهای دیگر؛ [[نقش برجسته‌ ها و پیکره‌ های اشکانی\|نقش برجسته‌ها و پیکره‌های اشکانی]]) است که در ذیل شرح داده شده است.

	=== [[هنر سلوکیان]] ===		=== [[هنر سلوکیان]] ===
خط ۱۲۱:		خط ۱۲۱:

	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	آیت اللهی، حبیب الله (1380). کتاب ایران: تاریخ هنر. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.		آیت اللهی، حبیب الله (1380). کتاب ایران: تاریخ هنر. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حبیب الله آیت اللهی		حبیب الله آیت اللهی
			[[رده:هنر]]

Samei: /* کلیات، شهرسازی و معماری */

2026-02-15T06:56:14Z

کلیات، شهرسازی و معماری

نمایش تغییرات

Samei: /* پارت‌ها یا اشکانیان */

2026-02-15T06:34:30Z

پارت‌ها یا اشکانیان

نمایش تغییرات

Samei در ‏۱۴ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۱۵

2026-02-14T19:15:29Z

نمایش تغییرات

Mina در ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۳۲

2026-01-04T10:32:06Z

نمایش تغییرات

Mina در ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۲

2026-01-04T10:22:09Z

نمایش تغییرات

Mina: ویرایش کامل متن هم معنایی و هم املایی ومطابقت دادن بامتن کتاب

2025-12-20T13:38:36Z

ویرایش کامل متن هم معنایی و هم املایی ومطابقت دادن بامتن کتاب

نمایش تغییرات

Mina: ویرایش جزیی متن

2025-12-19T10:23:22Z

ویرایش جزیی متن

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۲۳
خط ۹۱:		خط ۹۱:
	تاج یا کلاه شاهان اشکانی تفاوت چندانی با هم ندارند. معمولاً یک‌کلام نرم با نوارهایی به دور سر، که اغلب از چهار نوار باریک تشکیل شده است، و دنباله‌ای‌ که در عقب سر دارد، که یا به شکل حلقه‌ای در آمده و یا بر پشت سر افتاده است. در بعضی از سکه‌ها، مانند سکه‌ی خسرو اشکانی (۵۰۱ تا ۵۲۵ پ.ه) دنباله‌ی نوار کلاه پشت سر و به سوی بالا موج می‌زند. نقش همه‌ی سکه‌های اشکانی از نیم‌رخ و به سوی چپ است، مگر یکی از سکه‌های متأخر مهرداد اول که جهت صورت به سمت راست می‌باشد. سه سکه از اردوان دوم (۶۹۸ - ۷۰۹ پ.ه)، مهرداد سوم (حدود ۶۷۸ پ.ه)، و بلاش چهارم (۴۱۴ - ۴۳۰ پ.ه) از روبرو نقش شده‌اند. در این سکه‌ها، و بویژه در سکه‌ی بلاش چهارم، موها در دو طرف صورت به شکل توده‌ای از جعدها قرار گرفته است. این آرایش مو را ساسانیان تقلید کردند که از دو طرف چهره بر شانه‌ها هموار می‌گردد. پشت همه‌ی سکه‌های اشکانی اشک اول را در میان مربعی که اضلاع آن نام و متن سکه است، درحال تقدیس آتش و یا دادگری نشان می‌دهد. استثنای دیگری که در طرح سکه‌ها وجود دارد، در سکه‌ی او تو فروداتس، سده‌ی سوم پیش از میلاد است‌ که چهره در کلاهی نمدی پوشیده شده و دو لبه‌ی کلاه از دو طرف روی گوش را تا گردن پوشانیده و در پشت سکه نیز نقش پرستشگاهی حکاکی شده است که در طرف چپ اشک اول را ایستاده و کمان در دست نشان می‌دهد و بر بالای پرستشگاه حلقه‌ی بال‌دار را نشان می‌دهد که بالای آن ستاره‌ای است. این حلقه بال‌دار به احتمال زیاد از هخامنشیان تقلید شده است.		تاج یا کلاه شاهان اشکانی تفاوت چندانی با هم ندارند. معمولاً یک‌کلام نرم با نوارهایی به دور سر، که اغلب از چهار نوار باریک تشکیل شده است، و دنباله‌ای‌ که در عقب سر دارد، که یا به شکل حلقه‌ای در آمده و یا بر پشت سر افتاده است. در بعضی از سکه‌ها، مانند سکه‌ی خسرو اشکانی (۵۰۱ تا ۵۲۵ پ.ه) دنباله‌ی نوار کلاه پشت سر و به سوی بالا موج می‌زند. نقش همه‌ی سکه‌های اشکانی از نیم‌رخ و به سوی چپ است، مگر یکی از سکه‌های متأخر مهرداد اول که جهت صورت به سمت راست می‌باشد. سه سکه از اردوان دوم (۶۹۸ - ۷۰۹ پ.ه)، مهرداد سوم (حدود ۶۷۸ پ.ه)، و بلاش چهارم (۴۱۴ - ۴۳۰ پ.ه) از روبرو نقش شده‌اند. در این سکه‌ها، و بویژه در سکه‌ی بلاش چهارم، موها در دو طرف صورت به شکل توده‌ای از جعدها قرار گرفته است. این آرایش مو را ساسانیان تقلید کردند که از دو طرف چهره بر شانه‌ها هموار می‌گردد. پشت همه‌ی سکه‌های اشکانی اشک اول را در میان مربعی که اضلاع آن نام و متن سکه است، درحال تقدیس آتش و یا دادگری نشان می‌دهد. استثنای دیگری که در طرح سکه‌ها وجود دارد، در سکه‌ی او تو فروداتس، سده‌ی سوم پیش از میلاد است‌ که چهره در کلاهی نمدی پوشیده شده و دو لبه‌ی کلاه از دو طرف روی گوش را تا گردن پوشانیده و در پشت سکه نیز نقش پرستشگاهی حکاکی شده است که در طرف چپ اشک اول را ایستاده و کمان در دست نشان می‌دهد و بر بالای پرستشگاه حلقه‌ی بال‌دار را نشان می‌دهد که بالای آن ستاره‌ای است. این حلقه بال‌دار به احتمال زیاد از هخامنشیان تقلید شده است.

	دو مهر زیبا نیز از همین دوران به دست آمده است که نقش یکی از ~~آنها~~ همان نقش پشت سکه‌ی پیشین، یعنی پرستشگاه و اشک، است و نقش دیگری دو نفر را درحال مبارزه نشان می‌دهد، که یکی از آن‌ها سگی به همراه دارد. نقش سکه‌ی یاد شده، که احتمالاً همان مهرداد اول است و یا این‌که از یکی از ساتراپ‌های اوست، به سوی راست متمایل است.		دو مهر زیبا نیز از همین دوران به دست آمده است که نقش یکی از آن‌ها همان نقش پشت سکه‌ی پیشین، یعنی پرستشگاه و اشک، است و نقش دیگری دو نفر را درحال مبارزه نشان می‌دهد، که یکی از آن‌ها سگی به همراه دارد. نقش سکه‌ی یاد شده، که احتمالاً همان مهرداد اول است و یا این‌که از یکی از ساتراپ‌های اوست، به سوی راست متمایل است.

	اطراف بسیاری از سکه‌های اشکانی ساده است ولیکن برخی از آن‌ها را نیز یا به طور کامل (سکه‌ی خسرو) و یا نیمی از آن‌ها را با ردیفی از مرواریدهای برجسته تزیین کرده‌اند.		اطراف بسیاری از سکه‌های اشکانی ساده است ولیکن برخی از آن‌ها ر‌ا نیز یا به طور کامل (سکه‌ی خسرو) و یا نیمی از آن‌ها را با ردیفی از مرواریدهای برجسته تزیین کرده‌اند.
			[[پرونده:شکل84.png\|بندانگشتی\|شکل 84. نقاشی دیواری دورا - اوروپوس که میترا را در حال شکار نشان می‌دهد]]
			لازم است از نقاشی و پیکرتراشی و خرد -نقش‌ها یا خرد - هنرهای اشکانی نیز سخن به میان آوریم. چنین به نظر می‌آید که هنر مهم دوران اشکانیان نقاشی بوده است. اما با گذشت دوران متمادی و شاید نیز بی‌میلی مردم دوران ساسانی به نگهداری آثار اشکانی، تنها مقدار کمی از نقاشی‌های دیواری از آن زمان بر جا مانده است. اگر بپذیریم که نقاشی‌های کوه خواجه در سیستان اشکانی است، و اگر به طرح‌هایی که هرتسفلد از آن نقاشی‌ها تهیه کرده توجه کنیم، متوجه می‌شویم که یک سبک یونانی-رومی بی‌حال و بدون احساس و ساده شده - ظاهر شده است - نظم در طراحی و شیوه‌ی آن در کشیدن چشم‌ها از روبرو و رنگ‌های نسبتاً تند آنها میراث خاوری و ویژگی اشکانی آنهاست. همین ویژگی‌ها را نقاشی‌های دیواری دورا اوروپوس، در منطقه‌ی فرات بالا، دارند. به‌ویژه دو نقاشی که مردی را درحال شکار نشان می‌دهد. یک شکارچی، سوار بر اسب و درحال تیراندازی به حیواناتی چون گراز و شیر و گوزن و آهوست. چهره و بالا تنه‌ی این سوار از روبرو نقاشی شده است. این بازگشتی به سنت‌های خاور نزدیک، به‌ویژه سنت‌های میانْ‌ دورودی است که حالت سه رخ نماد ژرف‌گرایی در طراحی بود. در این نقاشی ژرفای فضا با حرکت جانوران در ردیف‌هایی مقابل و اریب‌القا شده است. این، به احتمال زیاد، الگوی نقش‌های شکار ساسانیان بوده است. سنتی که با حذف واقعی‌گرایی، از فراسوی قشر سنگین زمان به نقاشی‌های دوران اسلامی، یعنی نگارگری، انتقال یافته است. گفته می‌شود که از این دوران کتابی نیز با اشعار هجایی و برای کودکان (شاید کودکان درباری) تهیه شده بود به نام «درخت آسوریک» که مصور بوده است، لیکن از آن کتاب هیچ چیز بر جا نمانده است.(شکل ۸۴)

	لازم است از نقاشی و پیکرتراشی و خرد -نقش‌ها یا خرد - هنرهای اشکانی نیز سخن به میان آوریم. چنین به نظر می‌آید که هنر مهم دوران اشکانیان نقاشی بوده است. اما با گذشت دوران متمادی و شاید نیز بی‌میلی مردم دوران ساسانی به نگهداری آثار اشکانی، تنها مقدار کمی از نقاشی‌های دیواری از آن زمان بر جا مانده است. اگر بپذیریم که نقاشی‌های کوه خواجه در سیستان اشکانی است، و اگر به طرح‌هایی که هرتسفلد از آن نقاشی‌ها تهیه کرده توجه کنیم، متوجه می‌شویم که یک سبک یونانی-رومی بی‌حال و بدون احساس و ساده شده - ظاهر شده است - نظم در طراحی و شیوه‌ی آن در کشیدن چشم‌ها از روبرو و رنگ‌های نسبتاً تند آنها میراث خاوری و ویژگی اشکانی آنهاست. همین ویژگی‌ها را نقاشی‌های دیواری دورا اوروپوس، در منطقه‌ی فرات بالا، دارند. بویژه دو نقاشی که مردی را درحال شکار نشان می‌دهد. یک شکارچی، سوار بر اسب و درحال تیراندازی به حیواناتی چون گراز و شیر و گوزن و آهوست. چهره و بالا تنه‌ی این سوار از روبرو نقاشی شده است. این بازگشتی به سنت‌های خاور نزدیک، بویژه سنت‌های میانْ‌دورودی است که حالت سه رخ نماد ژرف‌گرایی در طراحی بود. در این نقاشی ژرفای فضا با حرکت جانوران در ردیف‌هایی مقابل و اریب‌القا شده است. این، به احتمال زیاد، الگوی نقش‌های شکار ساسانیان بوده است. سنتی که با حذف واقعی‌گرایی، از فراسوی قشر سنگین زمان به نقاشی‌های دوران اسلامی، یعنی نگارگری، انتقال یافته است.گفته می‌شود که از این دوران کتابی نیز با اشعار هجایی و برای کودکان (شاید کودکان درباری) تهیه شده بود به نام «درخت آسوریک» که مصور بوده است، لیکن از آن کتاب هیچ چیز بر جا نمانده است.(شکل (۸۴		نقاشی‌های کوه خواجه از نظر رنگ‌آمیزی و ترکیب فضاهای مثبت و منفی رنگی بسیار در خور توجه است. در این نقاشی‌ها شاهد تحولی در هنر یونانی - رومی و حرکتی مثبت به سوی ایرانی‌گرایی می‌باشیم. نقشی که به «نقش سه ایزد» شهرت دارد، از دیدگاه محتوای مذهبی، و ارزش‌های هنری تجربه‌ای تازه در هنر اشکانی است؛ زیرا برای نخستین بار چندین چهره و شخصیت در ترکیب‌بندی اثر آشکار می‌شوند و کوشش شده است با قرار دادن اشخاص پشت سر یکدیگر عمق فضا را، بدون استفاده از دانش فراسو دید یا ژرف نمایی، به بیننده القا کند. در نقاشی دیگری،که شاه و شهبانوی او را نشان می‌دهد، کوشیده شده است که در اندام بانوی شاه حرکت و میل خاصی را نشان دهد و ظرافت‌های زنانه را کاملاً آشکار سازد. در این نقش سر شاه نیم‌رخ و تنه‌ی او تمام‌رخ است و این بازگشتی به سنت‌های خاوری ایرانی است. ویژگی دیگر این نقاشی، که درعین ایرانی بودن تاثیری یونانی - رومی دارد، نقش «زن» است. در دوران هخامنشیان نقش زن هرگز ظاهر نمی‌شود، ولی در سکه‌های هلنی - یونانی سلوکی‌ها گاهی نقش زن آشکار شده است. ظهور نقش زن در هنر اشکانی و سپس در هنر ساسانی، نفوذ سنت‌های هنری باختری است. در این نقش رنگ‌ها عبارتند از زرد، سرخ، آبی، بنفش، سفید و گونه‌ای قلم‌گیری سیاه در مرزهای برخی از عناصر ترکیب. این‌گونه قلم‌گیری در نقش سر یک مرد پارتی بخوبی هویداست. کارشناسان باختر زمین، که با هنر واقعی‌گرای یونانی - رومی و سپس با واقعی‌گرایی دوران گوتیک و رنسانس تا سده‌ی نوزدهم خو کرده‌اند، سیر به سوی هنر هموار و مسطح و گذر از واقعی‌گرایی به فراواقعی‌گرایی را در هنر ایرانی عدم توانایی هنرمندان پارتی و حتی ساسانی در نشان دادن واقعیت می‌دانند. درحالی که این مسیر تحولی بسیار پیچیده‌تر و مشکل‌تر از واقعی‌گرایی در نقش است. ایجاد ژرفا در نقاشی تنها با رنگ مسطح و قلم‌گیری با سیاه، بسیار مشکل‌تر از سایه‌زدن و ایجاد حجم است. به نظر می‌آید که اصرار خاورشناسان در عدم توانایی هنرمندان ایرانی در ایجاد تحّرک و حجم و ژرفا در نقاشی‌ها و حتی در نقش برجسته‌ها، موجه کردن تأخیر چندین صد ساله‌ی آنان در رسیدن به این خصیصه‌ها و ویژگی‌ها در سده‌ی بیستم مسیحی است، و حال آنکه نزدیک به دو هزار سال پیش این تحول را ایرانی‌ها ایجاد کردند.

	~~<nowiki>:</nowiki>۸۰۰~~

	~~شکل ۸۴. نقاشی دیواری دورا - اوروپوس که میترا را در حال شکار نشان می‌دهد~~

	نقاشی‌های کوه خواجه از نظر رنگ‌آمیزی و ترکیب فضاهای مثبت و منفی رنگی بسیار



	~~هنر ایران پیش از اسلام~~

	~~۱۱۵~~

	~~درخور~~ توجه است. در این نقاشی‌ها شاهد تحولی در هنر یونانی - رومی و حرکتی مثبت به سوی ایرانی‌گرایی می‌باشیم. نقشی که به «نقش سه ایزد» شهرت دارد، از دیدگاه محتوای مذهبی، و ارزش‌های هنری تجربه‌ای تازه در هنر اشکانی است؛ زیرا برای نخستین بار چندین چهره و شخصیت در ترکیب‌بندی اثر آشکار می‌شوند و کوشش شده است با قرار دادن اشخاص پشت سر یکدیگر عمق فضا را، بدون استفاده از دانش فراسو دید یا ژرف نمایی، به بیننده القا کند. در نقاشی دیگری،که شاه و شهبانوی او را نشان ~~می‌دهد،کوشیده~~ شده است که در اندام بانوی شاه حرکت و میل خاصی را نشان دهد و ظرافت‌های زنانه را کاملاً آشکار سازد. در این نقش سر شاه نیم‌رخ و تنه‌ی او تمام‌رخ است و این بازگشتی به سنت‌های خاوری ایرانی است. ویژگی دیگر این نقاشی، که درعین ایرانی بودن تاثیری یونانی - رومی دارد، نقش «زن» است. در دوران هخامنشیان نقش زن هرگز ظاهر نمی‌شود، ولی در سکه‌های هلنی - یونانی سلوکی‌ها گاهی نقش زن آشکار شده است. ظهور نقش زن در هنر اشکانی و سپس در هنر ساسانی، نفوذ سنت‌های هنری باختری است. در این نقش رنگ‌ها عبارتند از زرد، سرخ، آبی، بنفش، سفید و گونه‌ای قلم‌گیری سیاه در مرزهای برخی از عناصر ترکیب. این‌گونه قلم‌گیری در نقش سر یک مرد پارتی بخوبی هویداست. کارشناسان باختر زمین، که با هنر واقعی‌گرای یونانی - رومی و سپس با واقعی‌گرایی دوران گوتیک و رنسانس تا سده‌ی نوزدهم خو کرده‌اند، سیر به سوی هنر هموار و مسطح و گذر از واقعی‌گرایی به فراواقعی‌گرایی را در هنر ایرانی عدم توانایی هنرمندان پارتی و حتی ساسانی در نشان دادن واقعیت می‌دانند. درحالی که این مسیر تحولی بسیار پیچیده‌تر و مشکل‌تر از واقعی‌گرایی در نقش است. ایجاد ژرفا در نقاشی تنها با رنگ مسطح و قلم‌گیری با سیاه، بسیار مشکل‌تر از سایه‌زدن و ایجاد حجم است. به نظر می‌آید که اصرار خاورشناسان در عدم توانایی هنرمندان ایرانی در ایجاد تحّرک و حجم و ژرفا در نقاشی‌ها و حتی در نقش برجسته‌ها، موجه کردن تأخیر چندین صد ساله‌ی آنان در رسیدن به این خصیصه‌ها و ویژگی‌ها در سده‌ی بیستم مسیحی است، و حال آنکه نزدیک به دو هزار سال پیش این تحول را ایرانی‌ها ایجاد کردند.

	در دورا اوروپوس، در کنار فرات، هنر پارتی با نیرویی فراتر از آنچه که در کوه خواجه شاهد آنیم، آشکار می‌گردد. در معبدی‌که در سال ۵۵۱ پیش از هجرت برای ایزدان پالمیری ساخته شده است، نقاشی‌هایی مذهبی بر دیوارها ایجاد شده که ویژگی‌های خاوری و ایرانی آن بسیار زیاد و		در دورا اوروپوس، در کنار فرات، هنر پارتی با نیرویی فراتر از آنچه که در کوه خواجه شاهد آنیم، آشکار می‌گردد. در معبدی‌که در سال ۵۵۱ پیش از هجرت برای ایزدان پالمیری ساخته شده است، نقاشی‌هایی مذهبی بر دیوارها ایجاد شده که ویژگی‌های خاوری و ایرانی آن بسیار زیاد و

Mina: ویرایش جزیی متن

2025-12-19T09:52:14Z

ویرایش جزیی متن

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۵۲
خط ۸۷:		خط ۸۷:
	چرم بر سر دارد که انتهای نوک‌دار آن به پهلو خم شده است و دو انتهای‌کلاه در جلو و در عقب رها شده‌اند. این کلاه به کلاه سکایی‌ها در نقش‌های هخامنشی و تا اندازه‌ای نیز به کلاه مادها شباهت دارد. در پشت سکه نقش مردی‌که بر یک بلندی نشسته و لباس مادی بر تن دارد و کمانی نیز در دست‌گرفته است، بسیار ساده‌تر حک شده و در دو طرف و بالای آن به خط یونانی نوشته شده است. احتمال دارد، این نقش، اشک اول، بنیان‌گذار سلسله‌ی اشکانیان باشد که برای اشکانیان حالت نمادین پیدا کرده است.		چرم بر سر دارد که انتهای نوک‌دار آن به پهلو خم شده است و دو انتهای‌کلاه در جلو و در عقب رها شده‌اند. این کلاه به کلاه سکایی‌ها در نقش‌های هخامنشی و تا اندازه‌ای نیز به کلاه مادها شباهت دارد. در پشت سکه نقش مردی‌که بر یک بلندی نشسته و لباس مادی بر تن دارد و کمانی نیز در دست‌گرفته است، بسیار ساده‌تر حک شده و در دو طرف و بالای آن به خط یونانی نوشته شده است. احتمال دارد، این نقش، اشک اول، بنیان‌گذار سلسله‌ی اشکانیان باشد که برای اشکانیان حالت نمادین پیدا کرده است.

	بر روی سکه‌های مهرداد اول مجموعه‌ای از تصاویر بسیار واقعی‌گرا و طبیعی را نقش زدند. این طبیعت‌گرایی اشکانیان سبب شد که سکه‌های یونانی سلوکیه نیز به این سو کشیده شده و در جهت واقعی‌گرایی مطلوب‌تری پیش روند. بیشترین سکه‌های به دست آمده از شاهان اشکانی از مهرداد دوم (۷۰۹ - ۷۴۴ پ.ه) است؛ پادشاه بزرگی که سلسله‌ی اشکانی را به اوج عظمت خود رسانید. روی سکه‌های مهرداد دوم نیم‌رخ او با ریش بلند و یک کلاه بلند مزین با ردیف‌هایی از مروارید و جواهرات نشان داده شده است که به صورت ستاره‌ای روی‌کلاه آشکار شده‌اند. شاید بیشتر یک گل نیلوفر باشد تا ستاره، که می‌توان آن را برداشتی از هنر هخامنشی به دست هنرمندان اشکانی دانست. این‌گونه کلاه از این پس نشان پادشاهان اشکانی شد و روی سکه‌ی اغلب شاهان اشکانی نقش بست. حتی فرمانروایان و ساتراپ‌های اشکانی نیز بر سکه‌های خود همین‌کلاه را بر سر دارند. پشت سکه تقریباً همان نقش نمادین اشک اول است که در چهار طرف آن این جمله حک شده است: «من، ارساکس (ارشک)، شاه شاهان، دادگر، خیرخواه و دوستدار یونان». از این دوران به بعد است که نقش سکه‌ها ~~بتدریج~~ ساده می‌شود. اما بعضی از این سکه‌ها از زیباشناسی و اصول هنری خاص پیروی‌کرده و به پیشرفت خود ادامه می‌دهند. مثلاً یک سکه از فرهاد سوم وجود دارد که او را بر تخت نشسته و عقابی در دست و چهره به طرف چپ متمایل کرده، نشان می‌دهد، ~~درحالی~~ که با دست دیگر عصای شاهی بلندی را نگه داشته است. در پشت سر شاه زنی با لباس یونانی ایستاده است که از روی تاج دیوار مانند و عصای شاهی بلندش او را الهه‌ای از یکی از شهرهای یونان می‌دانند. او با دست راست خود تاج گلی را بر سر شاه می‌نهد. احتمالاً نقش این سکه جشن پیروزی فرهاد بر سلوکیه می‌باشد. سکه‌های دیگری هم از فرهاد و از سایر شاهان و فرمانروایان اشکانی وجود دارد که حوادث مهم زمان بر ~~آنها~~ نقش شده است. سکه‌هایی نیز از فرهاد سوم وجود دارد که نقش فرهاد را به صورت تمام رخ و از روبرو نشان		بر روی سکه‌های مهرداد اول مجموعه‌ای از تصاویر بسیار واقعی‌گرا و طبیعی را نقش زدند. این طبیعت‌گرایی اشکانیان سبب شد که سکه‌های یونانی سلوکیه نیز به این سو کشیده شده و در جهت واقعی‌گرایی مطلوب‌تری پیش روند. بیشترین سکه‌های به دست آمده از شاهان اشکانی از مهرداد دوم (۷۰۹ - ۷۴۴ پ.ه) است؛ پادشاه بزرگی که سلسله‌ی اشکانی را به اوج عظمت خود رسانید. روی سکه‌های مهرداد دوم نیم‌رخ او با ریش بلند و یک کلاه بلند مزین با ردیف‌هایی از مروارید و جواهرات نشان داده شده است که به صورت ستاره‌ای روی‌کلاه آشکار شده‌اند. شاید بیشتر یک گل نیلوفر باشد تا ستاره، که می‌توان آن را برداشتی از هنر هخامنشی به دست هنرمندان اشکانی دانست. این‌گونه کلاه از این پس نشان پادشاهان اشکانی شد و روی سکه‌ی اغلب شاهان اشکانی نقش بست. حتی فرمانروایان و ساتراپ‌های اشکانی نیز بر سکه‌های خود همین‌کلاه را بر سر دارند. پشت سکه تقریباً همان نقش نمادین اشک اول است که در چهار طرف آن این جمله حک شده است: «من، ارساکس (ارشک)، شاه شاهان، دادگر، خیرخواه و دوستدار یونان». از این دوران به بعد است که نقش سکه‌ها به تدریج ساده می‌شود. اما بعضی از این سکه‌ها از زیباشناسی و اصول هنری خاص پیروی‌کرده و به پیشرفت خود ادامه می‌دهند. مثلاً یک سکه از فرهاد سوم وجود دارد که او را بر تخت نشسته و عقابی در دست و چهره به طرف چپ متمایل کرده، نشان می‌دهد، در حالی که با دست دیگر عصای شاهی بلندی را نگه داشته است. در پشت سر شاه زنی با لباس یونانی ایستاده است که از روی تاج دیوار مانند و عصای شاهی بلندش او را الهه‌ای از یکی از شهرهای یونان می‌دانند. او با دست راست خود تاج گلی را بر سر شاه می‌نهد. احتمالاً نقش این سکه جشن پیروزی فرهاد بر سلوکیه می‌باشد. سکه‌های دیگری هم از فرهاد و از سایر شاهان و فرمانروایان اشکانی وجود دارد که حوادث مهم زمان بر آن‌ها نقش شده است. سکه‌هایی نیز از فرهاد سوم وجود دارد که نقش فرهاد را به صورت تمام رخ و از روبرو نشان می‌دهد. این تحولی است در ایجاد نقش، که هرچند بر سکه‌های شاهان دیگر اَشکار نشده است، ولیکن در نقاشی و برجسته‌کاری و پیکرتراشی اشکانی ظاهر گردیده است.

			تاج یا کلاه شاهان اشکانی تفاوت چندانی با هم ندارند. معمولاً یک‌کلام نرم با نوارهایی به دور سر، که اغلب از چهار نوار باریک تشکیل شده است، و دنباله‌ای‌ که در عقب سر دارد، که یا به شکل حلقه‌ای در آمده و یا بر پشت سر افتاده است. در بعضی از سکه‌ها، مانند سکه‌ی خسرو اشکانی (۵۰۱ تا ۵۲۵ پ.ه) دنباله‌ی نوار کلاه پشت سر و به سوی بالا موج می‌زند. نقش همه‌ی سکه‌های اشکانی از نیم‌رخ و به سوی چپ است، مگر یکی از سکه‌های متأخر مهرداد اول که جهت صورت به سمت راست می‌باشد. سه سکه از اردوان دوم (۶۹۸ - ۷۰۹ پ.ه)، مهرداد سوم (حدود ۶۷۸ پ.ه)، و بلاش چهارم (۴۱۴ - ۴۳۰ پ.ه) از روبرو نقش شده‌اند. در این سکه‌ها، و بویژه در سکه‌ی بلاش چهارم، موها در دو طرف صورت به شکل توده‌ای از جعدها قرار گرفته است. این آرایش مو را ساسانیان تقلید کردند که از دو طرف چهره بر شانه‌ها هموار می‌گردد. پشت همه‌ی سکه‌های اشکانی اشک اول را در میان مربعی که اضلاع آن نام و متن سکه است، درحال تقدیس آتش و یا دادگری نشان می‌دهد. استثنای دیگری که در طرح سکه‌ها وجود دارد، در سکه‌ی او تو فروداتس، سده‌ی سوم پیش از میلاد است‌ که چهره در کلاهی نمدی پوشیده شده و دو لبه‌ی کلاه از دو طرف روی گوش را تا گردن پوشانیده و در پشت سکه نیز نقش پرستشگاهی حکاکی شده است که در طرف چپ اشک اول را ایستاده و کمان در دست نشان می‌دهد و بر بالای پرستشگاه حلقه‌ی بال‌دار را نشان می‌دهد که بالای آن ستاره‌ای است. این حلقه بال‌دار به احتمال زیاد از هخامنشیان تقلید شده است.

			دو مهر زیبا نیز از همین دوران به دست آمده است که نقش یکی از آنها همان نقش پشت سکه‌ی پیشین، یعنی پرستشگاه و اشک، است و نقش دیگری دو نفر را درحال مبارزه نشان می‌دهد، که یکی از آن‌ها سگی به همراه دارد. نقش سکه‌ی یاد شده، که احتمالاً همان مهرداد اول است و یا این‌که از یکی از ساتراپ‌های اوست، به سوی راست متمایل است.

	~~هنر ایران پیش~~ از ~~اسلام~~		اطراف بسیاری از سکه‌های اشکانی ساده است ولیکن برخی از آن‌ها را نیز یا به طور کامل (سکه‌ی خسرو) و یا نیمی از آن‌ها را با ردیفی از مرواریدهای برجسته تزیین کرده‌اند.

	~~۱۱۳~~		لازم است از نقاشی و پیکرتراشی و خرد -نقش‌ها یا خرد - هنرهای اشکانی نیز سخن به میان آوریم. چنین به نظر می‌آید که هنر مهم دوران اشکانیان نقاشی بوده است. اما با گذشت دوران متمادی و شاید نیز بی‌میلی مردم دوران ساسانی به نگهداری آثار اشکانی، تنها مقدار کمی از نقاشی‌های دیواری از آن زمان بر جا مانده است. اگر بپذیریم که نقاشی‌های کوه خواجه در سیستان اشکانی است، و اگر به طرح‌هایی که هرتسفلد از آن نقاشی‌ها تهیه کرده توجه کنیم، متوجه می‌شویم که یک سبک یونانی-رومی بی‌حال و بدون احساس و ساده شده - ظاهر شده است - نظم در طراحی و شیوه‌ی آن در کشیدن چشم‌ها از روبرو و رنگ‌های نسبتاً تند آنها میراث خاوری و ویژگی اشکانی آنهاست. همین ویژگی‌ها را نقاشی‌های دیواری دورا اوروپوس، در منطقه‌ی فرات بالا، دارند. بویژه دو نقاشی که مردی را درحال شکار نشان می‌دهد. یک شکارچی، سوار بر اسب و درحال تیراندازی به حیواناتی چون گراز و شیر و گوزن و آهوست. چهره و بالا تنه‌ی این سوار از روبرو نقاشی شده است. این بازگشتی به سنت‌های خاور نزدیک، بویژه سنت‌های میانْ‌دورودی است که حالت سه رخ نماد ژرف‌گرایی در طراحی بود. در این نقاشی ژرفای فضا با حرکت جانوران در ردیف‌هایی مقابل و اریب‌القا شده است. این، به احتمال زیاد، الگوی نقش‌های شکار ساسانیان بوده است. سنتی که با حذف واقعی‌گرایی، از فراسوی قشر سنگین زمان به نقاشی‌های دوران اسلامی، یعنی نگارگری، انتقال یافته است.گفته می‌شود که از این دوران کتابی نیز با اشعار هجایی و برای کودکان (شاید کودکان درباری) تهیه شده بود به نام «درخت آسوریک» که مصور بوده است، لیکن از آن کتاب هیچ چیز بر جا نمانده است.(شکل (۸۴

	می‌دهد. این تحولی است در ایجاد نقش، که هرچند بر سکه‌های شاهان دیگر اَشکار نشده است، ولیکن در نقاشی و برجسته‌کاری و پیکرتراشی اشکانی ظاهر گردیده است.

	تاج یا کلاه شاهان اشکانی تفاوت چندانی با هم ندارند. معمولاً یک‌کلام نرم با نوارهایی به دور سر، که اغلب از چهار نوار باریک تشکیل شده است، و دنباله‌ای‌که در عقب سر دارد، که یا به شکل حلقه‌ای درآمده و یا بر پشت سر افتاده است. در بعضی از سکه‌ها، مانند سکه‌ی خسرو اشکانی (۵۰۱ تا ۵۲۵ پ.ه) دنباله‌ی نوارکلاه پشت سر و به سوی بالا موج می‌زند. نقش همه‌ی سکه‌های اشکانی از نیم‌رخ و به سوی چپ است، مگر یکی از سکه‌های متأخر مهرداد اول که جهت صورت به سمت راست می‌باشد. سه سکه از اردوان دوم (۶۹۸ - ۷۰۹ پ.ه)، مهرداد سوم (حدود ۶۷۸ پ.ه)، و بلاش چهارم (۴۱۴ - ۴۳۰ پ.ه) از روبرو نقش شده‌اند. در این سکه‌ها، و بویژه در سکه‌ی بلاش چهارم، موها در دو طرف صورت به شکل توده‌ای از جعدها قرار گرفته است. این آرایش مو را ساسانیان تقلید کردند که از دو طرف چهره بر شانه‌ها هموار می‌گردد. پشت همه‌ی سکه‌های اشکانی اشک اول را در میان مربعی که اضلاع آن نام و متن سکه است، درحال تقدیس آتش و یا دادگری نشان می‌دهد. استثنای دیگری که در طرح سکه‌ها وجود دارد، در سکه‌ی او تو فروداتس، سده‌ی سوم پیش از میلاد است‌که چهره درکلاهی نمدی پوشیده شده و دو لبه‌ی کلاه از دو طرف روی گوش را تا گردن پوشانیده و در پشت سکه نیز نقش پرستشگاهی حکاکی شده است که در طرف چپ اشک اول را ایستاده و کمان در دست نشان می‌دهد و بر بالای پرستشگاه حلقه‌ی بال‌دار را نشان می‌دهد که بالای آن ستاره‌ای است. این حلقه بال‌دار به احتمال زیاد از هخامنشیان تقلید شده است.

	دو مهر زیبا نیز از همین دوران به دست آمده است که نقش یکی از آنها همان نقش پشت سکه‌ی پیشین، یعنی پرستشگاه و اشک، است و نقش دیگری دو نفر را درحال مبارزه نشان می‌دهد، که یکی از آنها سگی به همراه دارد. نقش سکه‌ی یاد شده، که احتمالاً همان مهرداد اول است و یا اینکه از یکی از ساتراپ‌های اوست، به سوی راست متمایل است.

	اطراف بسیاری از سکه‌های اشکانی ساده است ولیکن برخی از آنها را نیز یا به طور کامل (سکه‌ی خسرو) و یا نیمی از آنها را با ردیفی از مرواریدهای برجسته تزیین کرده‌اند.

	لازم است از نقاشی و پیکرتراشی و خرد -نقش‌ها یا خرد - هنرهای اشکانی نیز سخن به میان آوریم. چنین به نظر می‌آید که هنر مهم دوران اشکانیان نقاشی بوده است. اما با گذشت دوران



	~~۱۱۴~~

	~~تاریخ هنر~~

	متمادی و شاید نیز بی‌میلی مردم دوران ساسانی به نگهداری آثار اشکانی، تنها مقدار کمی از نقاشی‌های دیواری از آن زمان بر جا مانده است. اگر بپذیریم که نقاشی‌های کوه خواجه در سیستان اشکانی است، و اگر به طرح‌هایی که هرتسفلد از آن نقاشی‌ها تهیه کرده توجه کنیم، متوجه می‌شویم که یک سبک یونانی-رومی بی‌حال و بدون احساس و ساده شده - ظاهر شده است - نظم در طراحی و شیوه‌ی آن در کشیدن چشم‌ها از روبرو و رنگ‌های نسبتاً تند آنها میراث خاوری و ویژگی اشکانی آنهاست. همین ویژگی‌ها را نقاشی‌های دیواری دورا اوروپوس، در منطقه‌ی فرات بالا، دارند. بویژه دو نقاشی که مردی را درحال شکار نشان می‌دهد. یک شکارچی، سوار بر اسب و درحال تیراندازی به حیواناتی چون گراز و شیر و گوزن و آهوست. چهره و بالا تنه‌ی این سوار از روبرو نقاشی شده است. این بازگشتی به سنت‌های خاور نزدیک، بویژه سنت‌های میانْ‌دورودی است که حالت سه رخ نماد ژرف‌گرایی در طراحی بود. در این نقاشی ژرفای فضا با حرکت جانوران در ردیف‌هایی مقابل و اریب‌القا شده است. این، به احتمال زیاد، الگوی نقش‌های شکار ساسانیان بوده است. سنتی که با حذف واقعی‌گرایی، از فراسوی قشر سنگین زمان به نقاشی‌های دوران اسلامی، یعنی نگارگری، انتقال یافته است.گفته می‌شود که از این دوران کتابی نیز با اشعار هجایی و برای کودکان (شاید کودکان درباری) تهیه شده بود به نام «درخت آسوریک» که مصور بوده است، لیکن از آن کتاب هیچ چیز بر جا نمانده است.(شکل (۸۴

	<nowiki>:</nowiki>۸۰۰		<nowiki>:</nowiki>۸۰۰

Mina: ویرایش جزیی متن

2025-12-19T08:19:16Z

ویرایش جزیی متن

نمایش تغییرات