Samei: /* نیز نگاه کنید به */

2026-02-15T08:30:59Z

نیز نگاه کنید به

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۳۰
خط ۲:		خط ۲:
	همچنان‌که گفتیم [[پارت ها\|پارت‌ها]] قبایل چادرنشینی بودند که در خراسان شمالی زندگی می‌کردند و از زمان [[هخامنشیان]] با این نام شناخته شده‌اند. آن‌ها در مذهب نیز مزداپرست، شاید حتی [[زرتشتی، دین\|زردتشتی]]، بودند؛ زیرا همچنان که افسانه‌های ایرانی گواه است، ظهور [[زرتشت\|زردشت]] در خراسان شمالی و در بلخ بوده است. [[پارت ها\|پارت‌ها]] را گروهی سکایی می‌دانند، لیکن مذهب و زبان آن‌ها گواه بر ایرانی بودن آن‌هاست و زبان آن‌ها از شاخه‌های زبان اوستایی و پارسی باستان است. ایالت [[پارت ها\|پارت‌ها]] را پارنس(Strabo) ثبت کرده‌اند، که یکی از ایالات ساتراپ نستن [[هخامنشیان\|هخامنشی]] بوده است. پارت‌ها در تاریخ ۸۷۱ پیش از هجرت، تحت سرپرستی شخصی که استرابو(Parnes) یونانی او را ارساکس (پارتی: ارشک؛ فارسی: اشک) نامیده احتمالاً، فشار بر [[سلوکی ها\|سلوکی‌ها]] را زیاد کردند و با طغیان ساتراپ ایالت بلخ (احتمالاً یکی از ایالات خراسان شمالی)، [[سلوکیان]] به داخل ایران، و به تدریج تا [[بابل]]، رانده شدند و پادشاهی ایران به دست اشک اول افتاد. ولیکن در زمان مهرداد یا میتراداد اول بود که حکومت [[پارتیان\|اشکانیان]] بر همه‌ی ایران تسلط پیدا کرد. آیین مزدا و بزرگ‌ منشی و حسن سلوک پارت‌ها سبب شد که ایرانیان آنها را بخوبی بپذیرند و بتوانند زمانی کمی بیش از پنج سده بر این خطه فرمانروایی کنند. [[پارت ها\|پارت‌ها]] پس از راندن [[سلوکیان]] ساختار اداری و سازمان‌های پیشینیان و شیوه‌ی اداره‌ی کشور را دگرگون نکردند و کسی را هم به زور مجبور به پذیرفتن دین و آیین خود ننمودند. شاهان اشکانی روی سکه‌هایشان خود را «دوستدار یونان» معرفی می‌کردند. آیا واقعاً دوستداران یونانی‌ها بوده‌اند یا از این راه می‌خواستند همبستگی سیاسی با آنان را حفظ کنند تا از برخوردهای نظامی با یونانی‌ها، که پس از لشکرکشی اسکندر، گستاخان مهاجم بودند، درامان باشند؟ از دیدگاه تاریخ، حقیقت این امر تاریک است. آنچه که مسلم است مهرداد اول آنان را از [[بابل]] بیرون کرد و [[سلوکیان\|سلسله‌ی سلوکی]] را به سوریه محدود و منحصر نمود. در زمان [[پارتیان\|اشکانیان]]، اقلیت‌های مذهبی آزادی کامل داشتند و با آداب و رسوم و قوانین مذهبی خود زندگی می‌کردند.		همچنان‌که گفتیم [[پارت ها\|پارت‌ها]] قبایل چادرنشینی بودند که در خراسان شمالی زندگی می‌کردند و از زمان [[هخامنشیان]] با این نام شناخته شده‌اند. آن‌ها در مذهب نیز مزداپرست، شاید حتی [[زرتشتی، دین\|زردتشتی]]، بودند؛ زیرا همچنان که افسانه‌های ایرانی گواه است، ظهور [[زرتشت\|زردشت]] در خراسان شمالی و در بلخ بوده است. [[پارت ها\|پارت‌ها]] را گروهی سکایی می‌دانند، لیکن مذهب و زبان آن‌ها گواه بر ایرانی بودن آن‌هاست و زبان آن‌ها از شاخه‌های زبان اوستایی و پارسی باستان است. ایالت [[پارت ها\|پارت‌ها]] را پارنس(Strabo) ثبت کرده‌اند، که یکی از ایالات ساتراپ نستن [[هخامنشیان\|هخامنشی]] بوده است. پارت‌ها در تاریخ ۸۷۱ پیش از هجرت، تحت سرپرستی شخصی که استرابو(Parnes) یونانی او را ارساکس (پارتی: ارشک؛ فارسی: اشک) نامیده احتمالاً، فشار بر [[سلوکی ها\|سلوکی‌ها]] را زیاد کردند و با طغیان ساتراپ ایالت بلخ (احتمالاً یکی از ایالات خراسان شمالی)، [[سلوکیان]] به داخل ایران، و به تدریج تا [[بابل]]، رانده شدند و پادشاهی ایران به دست اشک اول افتاد. ولیکن در زمان مهرداد یا میتراداد اول بود که حکومت [[پارتیان\|اشکانیان]] بر همه‌ی ایران تسلط پیدا کرد. آیین مزدا و بزرگ‌ منشی و حسن سلوک پارت‌ها سبب شد که ایرانیان آنها را بخوبی بپذیرند و بتوانند زمانی کمی بیش از پنج سده بر این خطه فرمانروایی کنند. [[پارت ها\|پارت‌ها]] پس از راندن [[سلوکیان]] ساختار اداری و سازمان‌های پیشینیان و شیوه‌ی اداره‌ی کشور را دگرگون نکردند و کسی را هم به زور مجبور به پذیرفتن دین و آیین خود ننمودند. شاهان اشکانی روی سکه‌هایشان خود را «دوستدار یونان» معرفی می‌کردند. آیا واقعاً دوستداران یونانی‌ها بوده‌اند یا از این راه می‌خواستند همبستگی سیاسی با آنان را حفظ کنند تا از برخوردهای نظامی با یونانی‌ها، که پس از لشکرکشی اسکندر، گستاخان مهاجم بودند، درامان باشند؟ از دیدگاه تاریخ، حقیقت این امر تاریک است. آنچه که مسلم است مهرداد اول آنان را از [[بابل]] بیرون کرد و [[سلوکیان\|سلسله‌ی سلوکی]] را به سوریه محدود و منحصر نمود. در زمان [[پارتیان\|اشکانیان]]، اقلیت‌های مذهبی آزادی کامل داشتند و با آداب و رسوم و قوانین مذهبی خود زندگی می‌کردند.

	شعار دوستدار یونان بودن، حتی اگر حقیقی نبود، سبب شد که ایرانیان میهن دوست و اصیل ناراضی باشند و در برابر اشکانیان مقاومت‌کنند، تا آن‌که پیشوایی نیرومند از تبار والا ظهور کند و حکومت اشکانی را براندازد. بالاخره در عهد اردوان پنجم، اردشیر اول [[ساسانیان\|ساسانی]] حکومت اشکانیان را، پس از پنج سده فرمانروایی برانداخت و سربازان اشکانی به سرعت در برابر سربازان اردشیر شکست خوردند و به خراسان عقب‌نشینی کردند. شاید علت اصلی عدم توجه تاریخ‌ نویسان ایرانی، و حتی [[فردوسی]]، به اشکانیان و به فراموشی سپردن آ‌ن‌ها از زمان [[ساسانیان]]، همان شعار «دوستدار یونان» بودن باشد. با این حال نباید فراموش‌ کرد که پارت‌ها، تا توانستند به توسعه‌ی تجارت و امنیت راه‌های کشور کمک کردند و در مسیر راه‌های کاروان‌رو شهرهایی هم احداث کردند: شهر هترا(Hatra)[3] ،که شاپور اول [[ساسانیان\|ساسانی]] آن را منهدم کرد؛ و شهر دورا که از سال ۸۷۱ پیش از هجرت در اختیار [[پارتیان\|اشکانیان]] بود. آن‌ها می‌کوشیدند که به مدیترانه نیز دست یابند و به همین دلیل باقی مانده‌ی یونانیان شکست خورده سپاه [[سلوکیان]] را در میان سپاه خود پذیرفته بودند. یکی دیگر از پدیده‌های دوران اشکانیان به وجود آمدن آیین مهرپرستی تازه بود؛ یعنی یکی از آیین‌های آریاییان کهن که در این زمان با ظهور شخصی به نام مهر، که خود را از نطفه‌ی زردشت می‌دانست، به شیوه‌ی تازه رواج پیداکرد و نفوذ آن به اروپا هم کشیده شد، تا آن‌جا که نزدیک بود در سده‌ی سوم [[مسیحی، دین\|مسیحی]] در روم آیین رسمی حکومت شناخته شود.		شعار دوستدار یونان بودن، حتی اگر حقیقی نبود، سبب شد که ایرانیان میهن دوست و اصیل ناراضی باشند و در برابر اشکانیان مقاومت‌کنند، تا آن‌که پیشوایی نیرومند از تبار والا ظهور کند و حکومت اشکانی را براندازد. بالاخره در عهد اردوان پنجم، اردشیر اول [[ساسانیان\|ساسانی]] حکومت اشکانیان را، پس از پنج سده فرمانروایی برانداخت و سربازان اشکانی به سرعت در برابر سربازان اردشیر شکست خوردند و به خراسان عقب‌نشینی کردند. شاید علت اصلی عدم توجه تاریخ‌ نویسان ایرانی، و حتی [[فردوسی]]، به اشکانیان و به فراموشی سپردن آ‌ن‌ها از زمان [[ساسانیان]]، همان شعار «دوستدار یونان» بودن باشد. با این حال نباید فراموش‌ کرد که پارت‌ها، تا توانستند به توسعه‌ی تجارت و امنیت راه‌های کشور کمک کردند و در مسیر راه‌های کاروان‌رو شهرهایی هم احداث کردند: شهر هترا(Hatra)[1] ،که شاپور اول [[ساسانیان\|ساسانی]] آن را منهدم کرد؛ و شهر دورا که از سال ۸۷۱ پیش از هجرت در اختیار [[پارتیان\|اشکانیان]] بود. آن‌ها می‌کوشیدند که به مدیترانه نیز دست یابند و به همین دلیل باقی مانده‌ی یونانیان شکست خورده سپاه [[سلوکیان]] را در میان سپاه خود پذیرفته بودند. یکی دیگر از پدیده‌های دوران اشکانیان به وجود آمدن آیین مهرپرستی تازه بود؛ یعنی یکی از آیین‌های آریاییان کهن که در این زمان با ظهور شخصی به نام مهر، که خود را از نطفه‌ی زردشت می‌دانست، به شیوه‌ی تازه رواج پیداکرد و نفوذ آن به اروپا هم کشیده شد، تا آن‌جا که نزدیک بود در سده‌ی سوم [[مسیحی، دین\|مسیحی]] در روم آیین رسمی حکومت شناخته شود.

	نفوذ این مذهب در اروپا و روم آنقدر شدید بود که راه را برای نفوذ [[مسیحی، دین\|مسیحیت]] باز کرد و پس از [[مسیحی، دین\|مسیحی]] شدن روم بسیاری از آیین‌های مهرپرستی جای خود را به آیین‌های [[مسیحی، دین\|مسیحی]] دادند. مثلا، جشن نوئل که تولد مسیح است، درست در همان زمان برقرار شد که پیش از [[مسیحی، دین\|مسیحیت]] «جشن تولد مهر» برگزار می‌شد و آغاز انقلاب شتوی بود. نفوذ آیین میترایی در اروپا چنان بود که رنان(Renan) معتقد است<blockquote>«اگر [[مسیحی، دین\|مسیحیت]] در نشو و نمای خود به دلیل بیماری مهلکی متوقف شده بود جهان میترایی می‌شد».</blockquote>		نفوذ این مذهب در اروپا و روم آنقدر شدید بود که راه را برای نفوذ [[مسیحی، دین\|مسیحیت]] باز کرد و پس از [[مسیحی، دین\|مسیحی]] شدن روم بسیاری از آیین‌های مهرپرستی جای خود را به آیین‌های [[مسیحی، دین\|مسیحی]] دادند. مثلا، جشن نوئل که تولد مسیح است، درست در همان زمان برقرار شد که پیش از [[مسیحی، دین\|مسیحیت]] «جشن تولد مهر» برگزار می‌شد و آغاز انقلاب شتوی بود. نفوذ آیین میترایی در اروپا چنان بود که رنان(Renan) معتقد است<blockquote>«اگر [[مسیحی، دین\|مسیحیت]] در نشو و نمای خود به دلیل بیماری مهلکی متوقف شده بود جهان میترایی می‌شد».</blockquote>
خط ۲۳:		خط ۲۳:
	بنابراین، ایوان در دوران اشکانیان از خراسان به میان‌دورود رفته است و پس از آن، به‌ویژه در دوران اسلامی، ایوان‌های ورودی شبستان‌ها و بقاع متبرکه و کاخ‌ها (مثلاً فیروزآباد) و مدارس بزرگ نظامیه،که سبک مشخص و متمایز آن است، نقش مهمی در معماری ایرانی دارد. دیوارهای کاخ هترا از بیرون با سنگ نماسازی شده، و یا استادانه اندود شده‌اند و با ستون‌هایی چهار پهلو و نیم ستون‌هایی از همین‌گونه، که بالای آن نقوش نباتات و اشکال دیگر دارد، تزیین‌گشته‌اند. از تزیینات داخلی آن هیچ‌گونه آگاهی در دست نیست.		بنابراین، ایوان در دوران اشکانیان از خراسان به میان‌دورود رفته است و پس از آن، به‌ویژه در دوران اسلامی، ایوان‌های ورودی شبستان‌ها و بقاع متبرکه و کاخ‌ها (مثلاً فیروزآباد) و مدارس بزرگ نظامیه،که سبک مشخص و متمایز آن است، نقش مهمی در معماری ایرانی دارد. دیوارهای کاخ هترا از بیرون با سنگ نماسازی شده، و یا استادانه اندود شده‌اند و با ستون‌هایی چهار پهلو و نیم ستون‌هایی از همین‌گونه، که بالای آن نقوش نباتات و اشکال دیگر دارد، تزیین‌گشته‌اند. از تزیینات داخلی آن هیچ‌گونه آگاهی در دست نیست.

	لیکن فیلاسترات(Philastrate)، نویسنده‌ی معاصر هترا می‌نویسد:<blockquote>«...تالاری است با سقف مرصع به سنگ‌های لاجورد درخشان به رنگ آسمان که در زمینه‌ی آبی سنگ‌ها با طلا شکل‌هایی که مانند ستاره‌های آسمان می‌درخشد نقش شده است. در آنجا شاه به هنگام دادگری جلوس می‌کرده است.»</blockquote>و درباره‌ی تالار دیگری می‌نویسد:<blockquote>«...خورشید و ماه و ستارگان و تصویر شاه در آسمانی از بلور می‌درخشد.»</blockquote>این نشان‌دهنده‌ی آن است که کاخ‌های اشکانی کاملاً شرقی و ایرانی بوده‌اند هرچند که نمای آن تأثیر یونانی داشته باشد[4]. ساختمان‌های مذهبی در دوره‌ی اشکانی یا کاملاً ایرانی بوده‌اند، مانند «بدر نشانده»، «شیز» و «میدان نفت» و یا تقلیدی از بناهای یونانی، مانند «خورهه» و کنگاور و نیز «نهاوند»، و البته امکان ساختمان‌های مذهبی ترکیبی از این دو شیوه نیز وجود دارد، لیکن هنوز اثری از چنین بناهایی به دست نیامده است. مقایسه‌ای میان نقشه و گستره‌ی ساختمان‌های مذهبی [[پارتیان\|اشکانی]] و [[هخامنشیان\|هخامنشی]] روشن‌گر این است که اساس بناهای اشکانی همان بناهای هخامنشی است که دگرگونی‌هایی در آن رخ نموده و از نظر استفاده از مصالح ساختمانی هم راه ساده‌تری پیش گرفته است (شکل ۸۰ - ۸۴). آیا این دگرگونی‌ها گونه‌ای انحطاط در هنر اشکانیان است یا تحولی که اشکانیان، به عمد، ایجاد کرده‌اند؟ مسلم است که حجاری ایرانی در دوره‌ی اشکانیان تنزل‌ کرده و مهارت و استادی خود را از دست داده است. لیکن این انحطاط دلیلی بر ناپدید شدن روح هنری ایرانی نیست. هنر هخامنشی نمودار قدرت مطلقه‌ی شاهی بوده است و چنین معماری‌ای، به مقتضیات زمان، ممکن است تغییرات ظاهری پیدا کند، لیکن تقلید امکان ندارد، در روحیه‌ی ایرانی تأثیر چندانی گذاشته باشد. چنان‌که می‌بینیم وجه مشترکی میان هنر ایرانی و یونانی هرگز به وجود نیامده و وجود هم نداشته است انحطاط آثار اشکانی، که به تقلید از یونان ساخته شده بود، به‌سرعت به یک هنر کاملاً ایرانی فرادیس گشته است.		لیکن فیلاسترات(Philastrate)، نویسنده‌ی معاصر هترا می‌نویسد:<blockquote>«...تالاری است با سقف مرصع به سنگ‌های لاجورد درخشان به رنگ آسمان که در زمینه‌ی آبی سنگ‌ها با طلا شکل‌هایی که مانند ستاره‌های آسمان می‌درخشد نقش شده است. در آنجا شاه به هنگام دادگری جلوس می‌کرده است.»</blockquote>و درباره‌ی تالار دیگری می‌نویسد:<blockquote>«...خورشید و ماه و ستارگان و تصویر شاه در آسمانی از بلور می‌درخشد.»</blockquote>این نشان‌دهنده‌ی آن است که کاخ‌های اشکانی کاملاً شرقی و ایرانی بوده‌اند هرچند که نمای آن تأثیر یونانی داشته باشد[2]. ساختمان‌های مذهبی در دوره‌ی اشکانی یا کاملاً ایرانی بوده‌اند، مانند «بدر نشانده»، «شیز» و «میدان نفت» و یا تقلیدی از بناهای یونانی، مانند «خورهه» و کنگاور و نیز «نهاوند»، و البته امکان ساختمان‌های مذهبی ترکیبی از این دو شیوه نیز وجود دارد، لیکن هنوز اثری از چنین بناهایی به دست نیامده است. مقایسه‌ای میان نقشه و گستره‌ی ساختمان‌های مذهبی [[پارتیان\|اشکانی]] و [[هخامنشیان\|هخامنشی]] روشن‌گر این است که اساس بناهای اشکانی همان بناهای [[هخامنشیان\|هخامنشی]] است که دگرگونی‌هایی در آن رخ نموده و از نظر استفاده از مصالح ساختمانی هم راه ساده‌تری پیش گرفته است (شکل ۸۰ - ۸۴). آیا این دگرگونی‌ها گونه‌ای انحطاط در هنر اشکانیان است یا تحولی که اشکانیان، به عمد، ایجاد کرده‌اند؟ مسلم است که حجاری ایرانی در دوره‌ی اشکانیان تنزل‌ کرده و مهارت و استادی خود را از دست داده است. لیکن این انحطاط دلیلی بر ناپدید شدن روح هنری ایرانی نیست. هنر [[هخامنشیان\|هخامنشی]] نمودار قدرت مطلقه‌ی شاهی بوده است و چنین معماری‌ای، به مقتضیات زمان، ممکن است تغییرات ظاهری پیدا کند، لیکن تقلید امکان ندارد، در روحیه‌ی ایرانی تأثیر چندانی گذاشته باشد. چنان‌که می‌بینیم وجه مشترکی میان هنر ایرانی و یونانی هرگز به وجود نیامده و وجود هم نداشته است انحطاط آثار اشکانی، که به تقلید از یونان ساخته شده بود، به‌سرعت به یک هنر کاملاً ایرانی فرادیس گشته است.

	از معماری اشکانی باید ساختمان چند معبد آتش‌پرستی را نام برد که چندتای آن در باختر و جنوب باختری ایران شناسایی شده است. نخست «بدر نشانده» که در اراضی نفت‌خیز جنوب باختری در شمال و چند کیلومتری آتشکده‌ی مسجد سلیمان واقع شده است و در ترکیب و ساختمان به آن شباهت دارد. تاریخ این بنا به دوره اشکانی نزدیک است ساختمان این دو بنا کمی با هم متفاوت است ولی از هردوی آنها یک استفاده می‌شده است. بنای مسجدسلیمان در پای صفه‌هایی است که بر آن مسلط است و علت اصلی آن وجود گازهای طبیعی است که از زمین بیرون می‌شده است. بدر نشانده، برعکس مسجدسلیمان، بر نقطه‌ی مرتفعی بنا شده است و مرکب از چندین صفه و سکوی مختلف‌السطح است. صفه‌ی بالاتر ۱۰۰ متر درازا و هفتاد متر پهنا دارد که با دیوارهای محکم پشت بنددار محصور شده است. ساختمان هردوی این بناها یکسان و از تکه سنگ‌های بزرگ نامنظم و تراشیده با ابعاد مختلف درست شده، که بدون ملاط روی هم چیده شده‌اند. روی این صفه هم، مانند صفه‌ی مسجدسلیمان، یک سکوی چهارگوش هست که درازای هریک از ابعادش ۲۰ متر می‌باشد. در مسجدسلیمان اثر ساختمانی که روی سکو بوده و بعداً هموار شده است دیده می‌شود. اما در بدر نشانده ویرانه‌ی یک ساختمان چهارگوش کوچک که با سنگ سفید ساخته شده برجا مانده است. دو پلکان بزرگ، که یکی از آن‌ها در سمت باختر واقع شده، ۱۷ و ۱۲ متر درازا دارند و به طرف سکوی بالایی می‌روند. هیچ‌کدام از این دو پلکان روی محور صفه واقع نشده‌اند. بنای ساختمان بدر نشانده احتمالاً زمان مهرداد اول اشکانی (۷۶۱ - ۷۹۱ پ.ه) می‌باشد. زمان استفاده از بدر نشانده همان [[پارتیان\|دوران اشکانیان]] بوده است؛ در حالی که مسجد سلیمان در زمان ساسانیان نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته است.		از معماری اشکانی باید ساختمان چند معبد آتش‌پرستی را نام برد که چندتای آن در باختر و جنوب باختری ایران شناسایی شده است. نخست «بدر نشانده» که در اراضی نفت‌خیز جنوب باختری در شمال و چند کیلومتری آتشکده‌ی مسجد سلیمان واقع شده است و در ترکیب و ساختمان به آن شباهت دارد. تاریخ این بنا به دوره اشکانی نزدیک است ساختمان این دو بنا کمی با هم متفاوت است ولی از هردوی آنها یک استفاده می‌شده است. بنای مسجدسلیمان در پای صفه‌هایی است که بر آن مسلط است و علت اصلی آن وجود گازهای طبیعی است که از زمین بیرون می‌شده است. بدر نشانده، برعکس مسجدسلیمان، بر نقطه‌ی مرتفعی بنا شده است و مرکب از چندین صفه و سکوی مختلف‌السطح است. صفه‌ی بالاتر ۱۰۰ متر درازا و هفتاد متر پهنا دارد که با دیوارهای محکم پشت بنددار محصور شده است. ساختمان هردوی این بناها یکسان و از تکه سنگ‌های بزرگ نامنظم و تراشیده با ابعاد مختلف درست شده، که بدون ملاط روی هم چیده شده‌اند. روی این صفه هم، مانند صفه‌ی مسجدسلیمان، یک سکوی چهارگوش هست که درازای هریک از ابعادش ۲۰ متر می‌باشد. در مسجدسلیمان اثر ساختمانی که روی سکو بوده و بعداً هموار شده است دیده می‌شود. اما در بدر نشانده ویرانه‌ی یک ساختمان چهارگوش کوچک که با سنگ سفید ساخته شده برجا مانده است. دو پلکان بزرگ، که یکی از آن‌ها در سمت باختر واقع شده، ۱۷ و ۱۲ متر درازا دارند و به طرف سکوی بالایی می‌روند. هیچ‌کدام از این دو پلکان روی محور صفه واقع نشده‌اند. بنای ساختمان بدر نشانده احتمالاً زمان مهرداد اول اشکانی (۷۶۱ - ۷۹۱ پ.ه) می‌باشد. زمان استفاده از بدر نشانده همان [[پارتیان\|دوران اشکانیان]] بوده است؛ در حالی که مسجد سلیمان در زمان ساسانیان نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
خط ۹۴:		خط ۹۴:
	* [[هنر سلوکیان]]		* [[هنر سلوکیان]]
	* [[هنر ساسانیان]]		* [[هنر ساسانیان]]

			== پاورقی ==
			<small>[1]. هترا(Hatra)، نام کهن این شهر است و هم اکنون به زبان عربی آنرا " الحضر" می نامند.</small>

			<small>[4]. این گونه آذین سقف از اشکانیان به بیزانس راه می‌یابد و در سده‌های بعد سقف کلیساها و پیشتاق‌های آنها با کاشی چینه (موزاببک)های آبی لاجورد و با سبز زمردی که پر از ستارگان است و قدسیان مسیحی در میان آن‌ها، و به صورت رویرویی که ویژگی هنر ابرانی است نقش شده‌اند. ح.ا.</small>

	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==

هنر پارت ها یا اشکانیان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei: /* نیز نگاه کنید به */

Samei در ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۷

Samei در ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۱۵

Mina در ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۲۷

Mina در ‏۴ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۳۸