کتابخانه های استان مرکزی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۸ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۱

2025-12-08T09:11:22Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۱۱
خط ۱:		خط ۱:
	[[پرونده:کتابخانه مرکزی اراک.jpg\|بندانگشتی\|چند قدم تا افتتاح کتابخانه مرکزی اراک ، قابل بازیابی از https://www.irna.ir/news/85643914/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9]]		[[پرونده:کتابخانه مرکزی اراک.jpg\|بندانگشتی\|چند قدم تا افتتاح کتابخانه مرکزی اراک ، قابل بازیابی از https://www.irna.ir/news/85643914/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9]]

	~~===~~ [[استان مرکزی]] ~~===~~		کتابخانه‌های [[استان مرکزی]] از شمال به استان‌های [[استان تهران\|تهران]] و [[استان قزوین\|قزوین]]، از غرب به استان [[همدان]]، از جنوب به استان‌های [[استان لرستان\|لرستان]] و [[اصفهان]]، و از شرق به استان‌های [[استان تهران\|تهران]]، [[قم]]، و [[اصفهان]] محدود است. مساحت آن 29530 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 1228812 نفر بوده که از این تعداد نزدیک به 58 درصد در شهرها و 42 درصد در روستاها سکونت دارند.
	~~کتابخانه‌های استان مرکزی~~ از شمال به استان‌های [[استان تهران\|تهران]] و [[استان قزوین\|قزوین]]، از غرب به استان [[همدان]]، از جنوب به استان‌های [[استان لرستان\|لرستان]] و [[اصفهان]]، و از شرق به استان‌های [[استان تهران\|تهران]]، [[قم]]، و [[اصفهان]] محدود است. مساحت آن 29530 کیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1375) 1228812 نفر بوده که از این تعداد نزدیک به 58 درصد در شهرها و 42 درصد در روستاها سکونت دارند.

	[[استان مرکزی]] دارای 8 شهرستان، 15 بخش، 19 شهر، 60 دهستان، و 1394 آبادی است. شهرستان‌های آن عبارتند از: آشتیان، [[اراک]] (مرکز استان)، تفرش، خمین، دلیجان، ساوه، سربند، و محلات<ref>زنده‌دل، حسن. '''''استان مرکزی'''''. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص25،35.</ref><ref>نوذری، عزت‌الله. '''''ایلات و کولی‌های استان مرکزی'''''. [شیراز]: نوید، 1376، ص11.</ref>.		[[استان مرکزی]] دارای 8 شهرستان، 15 بخش، 19 شهر، 60 دهستان، و 1394 آبادی است. شهرستان‌های آن عبارتند از: آشتیان، [[اراک]] (مرکز استان)، تفرش، خمین، دلیجان، ساوه، سربند، و محلات<ref>زنده‌دل، حسن. '''''استان مرکزی'''''. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص25،35.</ref><ref>نوذری، عزت‌الله. '''''ایلات و کولی‌های استان مرکزی'''''. [شیراز]: نوید، 1376، ص11.</ref>.
خط ۲۷:		خط ۲۶:

	=== کتابخانه‌های شخصی و خاندانی ===		=== کتابخانه‌های شخصی و خاندانی ===
	استان مرکزی به‌لحاظ موقعیت فرهنگی و مذهبی خاص، خاستگاه اصلی شخصیت‌ها و مشاهیر برجسته‌ای چون [[فخر الدین عراقی\|فخرالدین عراقی]] (610-688 ق.)، [[محتشم کاشانی]] ( 999 ق.)، ملااحمد نراقی، و ملامهدی نراقی (قرن 13 ق.) بوده است<ref>زنده‌دل، حسن. '''''استان مرکزی'''''. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص111.</ref>، که، به‌احتمال، صاحب کتابخانه‌های شخصی بوده‌اند، اما هیچ‌گونه اطلاعی از وجود آنها در دست نیست. کهن‌ترین کتابخانه شخصی استان، کتابخانه ابوسعد منصوربن حسین رازی آبی ( 422 ق.)، از ادیبان و شاعران آل بویه بوده است. وی با صاحب‌بن عبّاد (326-385 ق.) نزدیکی و مراوده خاصی داشت و کتابخانه نفیسی را در آبه فراهم ساخت<ref>سیفی قمی تفرشی، مرتضی. '''''مروری بر جغرافیای تاریخی ساوه'''''. [تهران]: مجید، 1370، ص183.</ref>.		[[استان مرکزی]] به‌لحاظ موقعیت فرهنگی و مذهبی خاص، خاستگاه اصلی شخصیت‌ها و مشاهیر برجسته‌ای چون [[فخر الدین عراقی\|فخرالدین عراقی]] (610-688 ق.)، [[محتشم کاشانی]] ( 999 ق.)، ملااحمد نراقی، و ملامهدی نراقی (قرن 13 ق.) بوده است<ref>زنده‌دل، حسن. '''''استان مرکزی'''''. تهران: نشر ایرانگردان، 1379، ص111.</ref>، که، به‌احتمال، صاحب کتابخانه‌های شخصی بوده‌اند، اما هیچ‌گونه اطلاعی از وجود آنها در دست نیست. کهن‌ترین کتابخانه شخصی استان، کتابخانه ابوسعد منصوربن حسین رازی آبی ( 422 ق.)، از ادیبان و شاعران [[آل بویه]] بوده است. وی با صاحب‌بن عبّاد (326-385 ق.) نزدیکی و مراوده خاصی داشت و کتابخانه نفیسی را در آبه فراهم ساخت<ref>سیفی قمی تفرشی، مرتضی. '''''مروری بر جغرافیای تاریخی ساوه'''''. [تهران]: مجید، 1370، ص183.</ref>.

	عمربن سهلان ساوجی ( 565 ق.)، فاضل و عالم آن عصر، در ساوه کتابخانه عظیمی ایجاد و آن را وقف عام کرد. بیشتر مجموعه این کتابخانه را نسخه‌های خطی نایاب و تألیفات خود او تشکیل می‌داد که پس از مرگ وی به غارت رفت یا به آتش کشیده شد<ref>سیفی قمی تفرشی، مرتضی. '''''مروری بر جغرافیای تاریخی ساوه'''''. [تهران]: مجید، 1370، ص202.</ref><ref>همایونفرخ، رکن‌الدین. '''''تاریخچه کتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی'''''. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش]، 1347، ص23.</ref>.		عمربن سهلان ساوجی ( 565 ق.)، فاضل و عالم آن عصر، در ساوه کتابخانه عظیمی ایجاد و آن را وقف عام کرد. بیشتر مجموعه این کتابخانه را نسخه‌های خطی نایاب و تألیفات خود او تشکیل می‌داد که پس از مرگ وی به غارت رفت یا به آتش کشیده شد<ref>سیفی قمی تفرشی، مرتضی. '''''مروری بر جغرافیای تاریخی ساوه'''''. [تهران]: مجید، 1370، ص202.</ref><ref>همایونفرخ، رکن‌الدین. '''''تاریخچه کتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر کنونی'''''. تهران: [https://www.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل نگارش]، 1347، ص23.</ref>.
خط ۴۲:		خط ۴۱:
	نخستین قرائت‌خانه عمومی این استان در سال 1322 ق. به‌همت جمعی از بزرگان [[اراک]] در این شهر تأسیس شد. پس از آن، در سال 1313 ش. کتابخانه و قرائت‌خانه‌ای عمومی توسط مرحوم حسین دها در منزل شخصی او دایر گردید. این کتابخانه در سال 1340 رسماً کتابخانه عمومی نامیده شد<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص325-326.</ref>. اما نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در استان، در سال 1337، در شهر ساوه گشایش یافت. این کتابخانه تا سال 1370 دارای مجموعه‌ای در حدود 10000 جلد کتاب، با 2725 عضو، و 4 نفر کارمند فعالیت داشته است. پس از آن در سایر شهرستان‌های استان نیز، کتابخانه‌هایی دایر شد، از جمله آشتیان (تأسیس 1345، با مجموعه 6000 جلد، 700 عضو، و 2 نفر کارمند)، تفرش (تأسیس 1347، با مجموعه 150000 جلد، 1545 عضو، و 3 نفر کارمند)، خمین (تأسیس 1347، با مجموعه 7000 جلد، 280 عضو، و 2 نفر کارمند)، محلات (تأسیس 1348، با مجموعه 9000 جلد، 1683 عضو، و 3 نفر کارمند)، دلیجان (تأسیس 1350، با مجموعه 14000 جلد، 1900 عضو، و 3 نفر کارمند) و اراک (تأسیس 1352، با مجموعه 23000 جلد، 995 عضو، و 5 نفر کارمند)<ref>'''''شناسنامه کتابخانه‌های عمومی کشور'''''. تهران: [https://www.iranpl.ir/ هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور]، دبیرخانه، 1370، ص962-963.</ref>.		نخستین قرائت‌خانه عمومی این استان در سال 1322 ق. به‌همت جمعی از بزرگان [[اراک]] در این شهر تأسیس شد. پس از آن، در سال 1313 ش. کتابخانه و قرائت‌خانه‌ای عمومی توسط مرحوم حسین دها در منزل شخصی او دایر گردید. این کتابخانه در سال 1340 رسماً کتابخانه عمومی نامیده شد<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص325-326.</ref>. اما نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در استان، در سال 1337، در شهر ساوه گشایش یافت. این کتابخانه تا سال 1370 دارای مجموعه‌ای در حدود 10000 جلد کتاب، با 2725 عضو، و 4 نفر کارمند فعالیت داشته است. پس از آن در سایر شهرستان‌های استان نیز، کتابخانه‌هایی دایر شد، از جمله آشتیان (تأسیس 1345، با مجموعه 6000 جلد، 700 عضو، و 2 نفر کارمند)، تفرش (تأسیس 1347، با مجموعه 150000 جلد، 1545 عضو، و 3 نفر کارمند)، خمین (تأسیس 1347، با مجموعه 7000 جلد، 280 عضو، و 2 نفر کارمند)، محلات (تأسیس 1348، با مجموعه 9000 جلد، 1683 عضو، و 3 نفر کارمند)، دلیجان (تأسیس 1350، با مجموعه 14000 جلد، 1900 عضو، و 3 نفر کارمند) و اراک (تأسیس 1352، با مجموعه 23000 جلد، 995 عضو، و 5 نفر کارمند)<ref>'''''شناسنامه کتابخانه‌های عمومی کشور'''''. تهران: [https://www.iranpl.ir/ هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور]، دبیرخانه، 1370، ص962-963.</ref>.

	طبق آمار سال 1378، تعداد کل کتابخانه‌های عمومی استان مرکزی 35 واحد بوده که دارای مجموعه‌ای در حدود 294000 جلد کتاب و نشریه، با 58823 نفر عضو، و 58 نفر کارمند بوده است<ref>'''''خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور'''''. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1379 (پلی‌كپی)، ص1.</ref>. سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که (طبق آمار سال 1376) دارای 5530 جلد کتاب، و 8900 نفر عضو بوده است <ref>'''''گزارش فرهنگی كشور 1376'''''. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص34.</ref>. علاوه بر آنها، 26 واحد کتابخانه مسجد در سال 1378 در استان فعالیت داشته که مجموعه آنها 67800 جلد کتاب، 7851 نفر عضو، و 102 نفر کارمند بوده است<ref>'''''لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها'''''. تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی)، ص2.</ref>. در سال 1377، تعداد 10 واحد کتابخانه روستایی، با 3000 جلد کتاب، و 4572 نفر عضو در استان وجود داشته است<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص251.</ref>.		طبق آمار سال 1378، تعداد کل کتابخانه‌های عمومی [[استان مرکزی]] 35 واحد بوده که دارای مجموعه‌ای در حدود 294000 جلد کتاب و نشریه، با 58823 نفر عضو، و 58 نفر کارمند بوده است<ref>'''''خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور'''''. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1379 (پلی‌كپی)، ص1.</ref>. سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که (طبق آمار سال 1376) دارای 5530 جلد کتاب، و 8900 نفر عضو بوده است <ref>'''''گزارش فرهنگی كشور 1376'''''. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص34.</ref>. علاوه بر آنها، 26 واحد کتابخانه مسجد در سال 1378 در استان فعالیت داشته که مجموعه آنها 67800 جلد کتاب، 7851 نفر عضو، و 102 نفر کارمند بوده است<ref>'''''لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها'''''. تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی)، ص2.</ref>. در سال 1377، تعداد 10 واحد کتابخانه روستایی، با 3000 جلد کتاب، و 4572 نفر عضو در استان وجود داشته است<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص251.</ref>.

	نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1346 در خمین گشایش یافت. پس از آن، کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سراسر استان تأسیس گردید که ساوه (تأسیس 1356)، تفرش (تأسیس 1359)، دلیجان (تأسیس 1373)، و محلات و [[اراک]] (تأسیس 1376) از آن جمله است.		نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1346 در خمین گشایش یافت. پس از آن، کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سراسر استان تأسیس گردید که ساوه (تأسیس 1356)، تفرش (تأسیس 1359)، دلیجان (تأسیس 1373)، و محلات و [[اراک]] (تأسیس 1376) از آن جمله است.
خط ۵۷:		خط ۵۶:

	=== کتابخانه‌های دانشگاهی ===		=== کتابخانه‌های دانشگاهی ===
	نخستین کتابخانه مرکز آموزش عالی استان مرکزی در سال 1350 به نام کتابخانه مدرسه عالی [[اراک]] تأسیس شد. این کتابخانه، در سال 1370، دارای 15000 جلد کتاب و 11 نفر کارمند بوه است<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص289.</ref><ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص227.</ref>.		نخستین کتابخانه مرکز آموزش عالی [[استان مرکزی]] در سال 1350 به نام کتابخانه مدرسه عالی [[اراک]] تأسیس شد. این کتابخانه، در سال 1370، دارای 15000 جلد کتاب و 11 نفر کارمند بوه است<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص289.</ref><ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص227.</ref>.

	[https://library.araku.ac.ir/ کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه اراک]، بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود که در سال 1376، با بیش از 57000 جلد کتاب، 2500 عضو، و 13 نفر کارمند فعالیت داشته است. [https://centlib.arakmu.ac.ir/ کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی اراک] (با مجموعه 6880 جلد، 1000 عضو، و 7 نفر کارمند) نیز از کتابخانه‌های دانشگاهی قابل ذکر استان است<ref>'''''گزارش فرهنگی کشور 1376'''''. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص36،42.</ref>.		[https://library.araku.ac.ir/ کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه اراک]، بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود که در سال 1376، با بیش از 57000 جلد کتاب، 2500 عضو، و 13 نفر کارمند فعالیت داشته است. [https://centlib.arakmu.ac.ir/ کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی اراک] (با مجموعه 6880 جلد، 1000 عضو، و 7 نفر کارمند) نیز از کتابخانه‌های دانشگاهی قابل ذکر استان است<ref>'''''گزارش فرهنگی کشور 1376'''''. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص36،42.</ref>.

Maedeh: /* ماخذ */

2025-12-06T07:06:34Z

ماخذ

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۰۶
خط ۹۵:		خط ۹۵:
	* [[کتابخانه های استان گلستان]]		* [[کتابخانه های استان گلستان]]

	== ~~ماخذ~~ ==		== مآخذ ==
	<references />		<references />
	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==

Maedeh در ‏۳۰ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۷

2025-11-30T10:37:21Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۰ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۳۷
خط ۴۰:		خط ۴۰:

	=== کتابخانه‌های عمومی ===		=== کتابخانه‌های عمومی ===
	نخستین قرائت‌خانه عمومی این استان در سال 1322 ق. به‌همت جمعی از بزرگان اراک در این شهر تأسیس شد. پس از آن، در سال 1313 ش. کتابخانه و قرائت‌خانه‌ای عمومی توسط مرحوم حسین دها در منزل شخصی او دایر گردید. این کتابخانه در سال 1340 رسماً کتابخانه عمومی نامیده شد<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص325-326.</ref>. اما نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در استان، در سال 1337، در شهر ساوه گشایش یافت. این کتابخانه تا سال 1370 دارای مجموعه‌ای در حدود 10000 جلد کتاب، با 2725 عضو، و 4 نفر کارمند فعالیت داشته است. پس از آن در سایر شهرستان‌های استان نیز، کتابخانه‌هایی دایر شد، از جمله آشتیان (تأسیس 1345، با مجموعه 6000 جلد، 700 عضو، و 2 نفر کارمند)، تفرش (تأسیس 1347، با مجموعه 150000 جلد، 1545 عضو، و 3 نفر کارمند)، خمین (تأسیس 1347، با مجموعه 7000 جلد، 280 عضو، و 2 نفر کارمند)، محلات (تأسیس 1348، با مجموعه 9000 جلد، 1683 عضو، و 3 نفر کارمند)، دلیجان (تأسیس 1350، با مجموعه 14000 جلد، 1900 عضو، و 3 نفر کارمند) و اراک (تأسیس 1352، با مجموعه 23000 جلد، 995 عضو، و 5 نفر کارمند)<ref>'''''شناسنامه کتابخانه‌های عمومی کشور'''''. تهران: [https://www.iranpl.ir/ هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور]، دبیرخانه، 1370، ص962-963.</ref>.		نخستین قرائت‌خانه عمومی این استان در سال 1322 ق. به‌همت جمعی از بزرگان [[اراک]] در این شهر تأسیس شد. پس از آن، در سال 1313 ش. کتابخانه و قرائت‌خانه‌ای عمومی توسط مرحوم حسین دها در منزل شخصی او دایر گردید. این کتابخانه در سال 1340 رسماً کتابخانه عمومی نامیده شد<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص325-326.</ref>. اما نخستین کتابخانه عمومی به سبک جدید در استان، در سال 1337، در شهر ساوه گشایش یافت. این کتابخانه تا سال 1370 دارای مجموعه‌ای در حدود 10000 جلد کتاب، با 2725 عضو، و 4 نفر کارمند فعالیت داشته است. پس از آن در سایر شهرستان‌های استان نیز، کتابخانه‌هایی دایر شد، از جمله آشتیان (تأسیس 1345، با مجموعه 6000 جلد، 700 عضو، و 2 نفر کارمند)، تفرش (تأسیس 1347، با مجموعه 150000 جلد، 1545 عضو، و 3 نفر کارمند)، خمین (تأسیس 1347، با مجموعه 7000 جلد، 280 عضو، و 2 نفر کارمند)، محلات (تأسیس 1348، با مجموعه 9000 جلد، 1683 عضو، و 3 نفر کارمند)، دلیجان (تأسیس 1350، با مجموعه 14000 جلد، 1900 عضو، و 3 نفر کارمند) و اراک (تأسیس 1352، با مجموعه 23000 جلد، 995 عضو، و 5 نفر کارمند)<ref>'''''شناسنامه کتابخانه‌های عمومی کشور'''''. تهران: [https://www.iranpl.ir/ هیأت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور]، دبیرخانه، 1370، ص962-963.</ref>.

	طبق آمار سال 1378، تعداد کل کتابخانه‌های عمومی استان مرکزی 35 واحد بوده که دارای مجموعه‌ای در حدود 294000 جلد کتاب و نشریه، با 58823 نفر عضو، و 58 نفر کارمند بوده است (~~1:10~~). سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که (طبق آمار سال 1376) دارای 5530 جلد کتاب، و 8900 نفر عضو بوده است ~~(34~~:~~18)~~. علاوه بر آنها، 26 واحد کتابخانه مسجد در سال 1378 در استان فعالیت داشته که مجموعه آنها 67800 جلد کتاب، 7851 نفر عضو، و 102 نفر کارمند بوده است (~~2:19~~). در سال 1377، تعداد 10 واحد کتابخانه روستایی، با 3000 جلد کتاب، و 4572 نفر عضو در استان وجود داشته است<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص251.</ref>.		طبق آمار سال 1378، تعداد کل کتابخانه‌های عمومی استان مرکزی 35 واحد بوده که دارای مجموعه‌ای در حدود 294000 جلد کتاب و نشریه، با 58823 نفر عضو، و 58 نفر کارمند بوده است<ref>'''''خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور'''''. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1379 (پلی‌كپی)، ص1.</ref>. سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی کتابخانه در استان تأسیس کرده که (طبق آمار سال 1376) دارای 5530 جلد کتاب، و 8900 نفر عضو بوده است <ref>'''''گزارش فرهنگی كشور 1376'''''. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص34.</ref>. علاوه بر آنها، 26 واحد کتابخانه مسجد در سال 1378 در استان فعالیت داشته که مجموعه آنها 67800 جلد کتاب، 7851 نفر عضو، و 102 نفر کارمند بوده است<ref>'''''لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها'''''. تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی)، ص2.</ref>. در سال 1377، تعداد 10 واحد کتابخانه روستایی، با 3000 جلد کتاب، و 4572 نفر عضو در استان وجود داشته است<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص251.</ref>.

	نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1346 در خمین گشایش یافت. پس از آن، کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سراسر استان تأسیس گردید که ساوه (تأسیس 1356)، تفرش (تأسیس 1359)، دلیجان (تأسیس 1373)، و محلات و [[اراک]] (تأسیس 1376) از آن جمله است.		نخستین کتابخانه کودکان استان نیز در سال 1346 در خمین گشایش یافت. پس از آن، کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سراسر استان تأسیس گردید که ساوه (تأسیس 1356)، تفرش (تأسیس 1359)، دلیجان (تأسیس 1373)، و محلات و [[اراک]] (تأسیس 1376) از آن جمله است.
خط ۵۲:		خط ۵۲:

	=== کتابخانه‌های تخصصی ===		=== کتابخانه‌های تخصصی ===
	نخستین کتابخانه تخصصی استان در ساختمان اداره اوقاف اراک در سال 1343 گشایش یافت<ref name=":1" />. کتابخانه [https://msa.ir/ مرکز آموزش ماشین‌سازی اراک] نیز در سال 1350 تأسیس شد که، در سال 1370، دارای 6000 جلد کتاب و یک نفر کارمند بوده است<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص228.</ref>.		نخستین کتابخانه تخصصی استان در ساختمان اداره اوقاف [[اراک]] در سال 1343 گشایش یافت<ref name=":1" />. کتابخانه [https://msa.ir/ مرکز آموزش ماشین‌سازی اراک] نیز در سال 1350 تأسیس شد که، در سال 1370، دارای 6000 جلد کتاب و یک نفر کارمند بوده است<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص228.</ref>.

	از جمله کتابخانه‌های تخصصی این استان، می‌توان از [https://127061.samanpl.ir/ کتابخانه سازمان میراث فرهنگی اراک] (تأسیس 1368، با مجموعه 600 جلد، و یک نفر کارمند)<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص108.</ref> و کتابخانه مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش صداوسیمای اراک (با مجموعه 2670 جلد، 770 نفر عضو، و یک نفر کارمند) نام برد<ref>'''''گزارش فرهنگی کشور 1376'''''. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص52.</ref>.		از جمله کتابخانه‌های تخصصی این استان، می‌توان از [https://127061.samanpl.ir/ کتابخانه سازمان میراث فرهنگی اراک] (تأسیس 1368، با مجموعه 600 جلد، و یک نفر کارمند)<ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص108.</ref> و کتابخانه مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش صداوسیمای اراک (با مجموعه 2670 جلد، 770 نفر عضو، و یک نفر کارمند) نام برد<ref>'''''گزارش فرهنگی کشور 1376'''''. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص52.</ref>.

	=== کتابخانه‌های دانشگاهی ===		=== کتابخانه‌های دانشگاهی ===
	نخستین کتابخانه مرکز آموزش عالی استان مرکزی در سال 1350 به نام کتابخانه مدرسه عالی اراک تأسیس شد. این کتابخانه، در سال 1370، دارای 15000 جلد کتاب و 11 نفر کارمند بوه است<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص289.</ref><ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص227.</ref>.		نخستین کتابخانه مرکز آموزش عالی استان مرکزی در سال 1350 به نام کتابخانه مدرسه عالی [[اراک]] تأسیس شد. این کتابخانه، در سال 1370، دارای 15000 جلد کتاب و 11 نفر کارمند بوه است<ref>محتاط، محمدرضا. '''''سیمای اراک'''''. [تهران]: نشر آگه، 1368، ص289.</ref><ref>تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. '''''راهنمای مراکز اسناد و کتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی'''''. تهران: [https://www.nlai.ir/ کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]، 1370، ص227.</ref>.

	[https://library.araku.ac.ir/ کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه اراک]، بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود که در سال 1376، با بیش از 57000 جلد کتاب، 2500 عضو، و 13 نفر کارمند فعالیت داشته است. [https://centlib.arakmu.ac.ir/ کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی اراک] (با مجموعه 6880 جلد، 1000 عضو، و 7 نفر کارمند) نیز از کتابخانه‌های دانشگاهی قابل ذکر استان است<ref>'''''گزارش فرهنگی کشور 1376'''''. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص36،42.</ref>.		[https://library.araku.ac.ir/ کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه اراک]، بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود که در سال 1376، با بیش از 57000 جلد کتاب، 2500 عضو، و 13 نفر کارمند فعالیت داشته است. [https://centlib.arakmu.ac.ir/ کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی اراک] (با مجموعه 6880 جلد، 1000 عضو، و 7 نفر کارمند) نیز از کتابخانه‌های دانشگاهی قابل ذکر استان است<ref>'''''گزارش فرهنگی کشور 1376'''''. تهران: [https://fbarnamerizi.farhang.gov.ir/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری]، 1378، ص36،42.</ref>.

Maedeh در ‏۳۰ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۰۷

2025-11-30T10:07:04Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۳۰ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۲۴

2025-11-30T07:24:14Z

نمایش تغییرات

Maedeh در ‏۳۰ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۰۴

2025-11-30T07:04:54Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''استان مركزی''' كتابخانه‌های استان مركزی از شمال به استان‌های تهران و قزوین، از غرب به استان همدان، از جنوب به استان‌های لرستان و اصفهان، و از شرق به استان‌های تهران، قم، و اصفهان محدود است. مساحت آن 29530 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار ستل 13...» ایجاد کرد

2025-11-22T14:32:25Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''استان مركزی''' كتابخانه‌های استان مركزی از شمال به استان‌های تهران و قزوین، از غرب به استان همدان، از جنوب به استان‌های لرستان و اصفهان، و از شرق به استان‌های تهران، قم، و اصفهان محدود است. مساحت آن 29530 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار ستل 13...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''استان مركزی'''

كتابخانه‌های استان مركزی از شمال به استان‌های تهران و قزوین، از غرب به استان همدان، از جنوب به استان‌های لرستان و اصفهان، و از شرق به استان‌های تهران، قم، و اصفهان محدود است. مساحت آن 29530 كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار ستل 1375) 1228812 نفر بوده كه از این تعداد نزدیك به 58 درصد در شهرها و 42 درصد در روستاها سكونت دارند.

استان مركزی دارای 8 شهرستان، 15 بخش، 19 شهر، 60 دهستان، و 1394 آبادی است. شهرستان‌های آن عبارتند از: آشتیان، اراك (مركز استان)، تفرش، خمین، دلیجان، ساوه، سربند، و محلات (25:12، 35؛ 11:22).

'''فهرست'''

* ۱تاریخچه
* ۲كتابخانه‌های مدارس دینی
* ۳كتابخانه‌های شخصی و خاندانی
* ۴كتابخانه‌های عمومی
* ۵كتابخانه‌های آموزشگاهی
* ۶كتابخانه‌های تخصصی
* ۷كتابخانه‌های دانشگاهی
* ۸مآخذ:

'''تاریخچه'''

استان مركزی در هزاره اول ق.م. از ایالات ماد بزرگ به‌شمار می‌رفته كه شامل قسمت مركزی و غربی ایران بوده و از كانون‌های كهن استقرار در فلات ایران محسوب می‌شده است (12: 26-27). اما مركز این استان ( شهر اراك) سابقه تاریخی دیرینه‌ای ندارد. بنای اولیه شهر در سال 1231 ق. توسط یوسف‌خان سپهدار گرجی ساخته و سلطان‌آباد نامیده شد (4: ج 2، ص 51) و در سال 1314 ش. به اراك تغییر نام یافت (3: ج 7، ص 417).

شهر آشتیان (در شمال شرقی اراك) از مناطق قدیمی و با سابقه استان است كه قدمت آن به هزار سال ق.م. می‌رسد (2: 24-25). این شهر در متون كهن "وَرّه" و در متون یونانی "مِدیا" آمده و جغرافی‌نویسان اسلامی از آن به نام قُهستان، عراق، و عراق عجم یاد كرده‌اند. ابن فقیه در مختصرالبلدان، نام آشتیان را "ابرشتجان" نوشته و در تاریخ قم آمده است كه "این شهر توسط كیخسرو آباد شد و در آن اشراف و بزرگان عجم ساكن بوده‌اند و شانزده آتشكده داشته كه مهم‌ترین آن آتشكده وَرّه بوده است".

آشتیان از مراكز كهن تشیع بوده و از همان روزگار نخست بعضی از فرزندان ائمه اطهار (ع) در آن سكونت داشته‌اند. خوشنویسی از دیرباز از ویژگی‌های مردم آن سامان بود و علما و ادبا، به‌ویژه دبیران و مستوفیان، بسیاری در دو سده اخیر از آنجا برخاسته‌اند (1: ج 1، ص 115).

شهر فراهان (از توابع تفرش) نیز از نقاط تاریخی این منطقه است، زیرا بنابه گفته‌ای آتشكده آذر گشنسب در این شهر قرار داشته است (34:12). فراهان زادگاه رجال، سیاستمداران، و ادیبان برجسته‌ای چون میرزا عیسی قائم‌مقام فراهانی ( ـ 1237 ق.)، ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی (1193-1251 ق.)، میرزا تقی‌خان امیركبیر ( ـ 1268 ق.)، و ادیب‌الممالك فراهانی (قرن 14 ق.) بوده است (194:13).

ساوه، نیز كه در گذشته "ساوج" یا "سواكینه" نامیده می‌شد، از شهرها و مناطق باستانی بازمانده از دوران ساسانی است. تپه‌های نوبران (هزاره پنجم و چهارم ق.م.)، جمشیدآباد، و علیشاه (هزاره اول ق.م.) از مهم‌ترین آثار تاریخی پیش از اسلام ساوه به‌شمار می‌روند (1:5-26).

ظاهراً كتابخانه مسجد جامع ساوه در قرن ششم هجری از كهن‌ترین كتابخانه‌های این استان بوده است. به نوشته النقض و آثارالبلاد، موفق‌الدوله ابوطاهر خاتونی ( ـ530ق.)، از دانشمندان شیعی، كتابخانه‌ای بسیار عظیم در مسجد جامع ساوه بنا كرد كه به نام او شهرت داشت. این كتابخانه از مراجع و مراكز مهم علمی و مذهبی شافعیان بوده كه تا هجوم و تسخیر ساوه به دست مغولان به سال 617 ق. دایر بوده است. زكریای قزوینی ( ـ682 ق.) در وصف شكوه و عظمت این كتابخانه پیش از حمله مغول می‌نویسد: "در وسط این مسجد كتابخانه‌ای است منسوب به ابوطاهر خاتونی وزیر، و در آن هر كتاب معتبری كه در عمر او به‌دست آمده با اشیای نادری از نوع خطوط معروف و اقسام اصطرلاب و كره جمع است" (11: 81؛ 17: 75-77).

یاقوت حموی (574-626 ق.) در معجم‌البلدان، راجع به آتش‌سوزی همین كتابخانه توسط مغولان می‌نویسد: "... در دنیا كتابخانه‌ای بزرگ‌تر" از آن وجود نداشت و چنین اطلاع یافتم كه قوم مغول آن را بسوختند" (81:11؛ 185:14-186).

'''كتابخانه‌های مدارس دینی'''

در قرن 6 ق. نخستین كتابخانه مدرسه دینی این استان توسط شافعیان در ساوه بنا گردید كه ظاهراً همان كتابخانه منسوب به ابوطاهر خاتونی بوده است. كتابخانه مدرسه شافعیان، كه از مراكز مهم علمی و مذهبی آن زمان به‌شمار می‌رفت، در حمله مغولان به ایران به سال 617 ق. به آتش كشیده شد و به‌كلی ویران گردید (36:23).

كتابخانه مدرسه عرب‌شاهی و كتابخانه مدرسه عزالملكی در آبه نیز از مراجع فرهنگی شیعیان در قرن ششم بوده است (26:23، 36). پس از آن تا عصر حاضر، هیچ‌گونه اطلاعی در زمینه وجود این نوع كتابخانه‌ها در دست نیست.

در سال 1340، نیز كتابخانه‌ای در مدرسه علمیه سپهداری (از كهن‌ترین مدارس اراك) تأسیس شد كه بیشتر مجموعه آن را كتب دینی تشكیل می‌داده است (326:21). شیخ احمد مطهری ساوجی (1359 ق. ـ 1369 ش.) از نویسندگان معاصر، كتابخانه‌ای در مدرسه دینی انقلاب تأسیس كرد كه مورد استفاده محصلان و دانشجویان علوم دینی است (15: ج 9، ص 343).

'''كتابخانه‌های شخصی و خاندانی'''

استان مركزی به‌لحاظ موقعیت فرهنگی و مذهبی خاص، خاستگاه اصلی شخصیت‌ها و مشاهیر برجسته‌ای چون فخرالدین عراقی (610-688 ق.)، محتشم كاشانی ( ـ 999 ق.)، ملااحمد نراقی، و ملامهدی نراقی (قرن 13 ق.) بوده است (111:12)، كه، به‌احتمال، صاحب كتابخانه‌های شخصی بوده‌اند، اما هیچ‌گونه اطلاعی از وجود آنها در دست نیست. كهن‌ترین كتابخانه شخصی استان، كتابخانه ابوسعد منصوربن حسین رازی آبی ( ـ422 ق.)، از ادیبان و شاعران آل بویه بوده است. وی با صاحب‌بن عبّاد (326-385 ق.) نزدیكی و مراوده خاصی داشت و كتابخانه نفیسی را در آبه فراهم ساخت (183:14).

عمربن سهلان ساوجی ( ـ565 ق.)، فاضل و عالم آن عصر، در ساوه كتابخانه عظیمی ایجاد و آن را وقف عام كرد. بیشتر مجموعه این كتابخانه را نسخه‌های خطی نایاب و تألیفات خود او تشكیل می‌داد كه پس از مرگ وی به غارت رفت یا به آتش كشیده شد (14: 202؛ 23:23).

كتابخانه میرزا عبدالعظیم قریب گركانی آشتیانی (1258-1344 ش.)، نیز از كتابخانه‌های شخصیِ معتبر در آشتیان بوده است. مجموعه این كتابخانه بیش از 3000 جلد كتاب ادبی، تاریخی، و سیاسی، و 1000 جلد نسخه خطی بوده است (13: 227-228).

حاج آقا محسن اراكی (1247-1325 ق.)، از دانشمندان اواخر دوره قاجار، كتابخانه بسیار نفیسی در اراك فراهم آورد كه تا قبل از سال 1347، نزد فرزندان او موجود بود و سپس متفرق گردید. از نسخه‌های نفیس كتابخانه او نسخه‌ای از دیوان انوری به تاریخ 668 ق. است، كه باید آن را كهن‌ترین نسخه دیوان انوری در جهان دانست (181:23).

میرزا آقا مصلحی فراهانی (قرن 13 ق.) نیز علاقه فراوانی به كتاب داشت. از این رو، كتابخانه مفصلّی در اراك برای خود تهیه كرده بود (6: 86،100). واعظ‌زاده خوانساری از علمای معاصر نیز كتابخانه معظمی در اراك دارد كه مجموعه آن در حدود 20000 جلد كتاب چاپی و خطی است (203:23).

تعدادی از فضلا و دانشمندان معاصر در استان نیز صاحب كتابخانه‌های نفیس شخصی هستند كه از جمله كتابخانه حسین واعظ‌زاده، ابراهیم دهگان، احمدخان حاجی‌باشی، و حسن صدیق را می‌توان نام برد (205:2).

'''كتابخانه‌های عمومی'''

نخستین قرائت‌خانه عمومی این استان در سال 1322 ق. به‌همت جمعی از بزرگان اراك در این شهر تأسیس شد. پس از آن، در سال 1313 ش. كتابخانه و قرائت‌خانه‌ای عمومی توسط مرحوم حسین دها در منزل شخصی او دایر گردید. این كتابخانه در سال 1340 رسماً كتابخانه عمومی نامیده شد (21: 325-326). اما نخستین كتابخانه عمومی به سبك جدید در استان، در سال 1337، در شهر ساوه گشایش یافت. این كتابخانه تا سال 1370 دارای مجموعه‌ای در حدود 10000 جلد كتاب، با 2725 عضو، و 4 نفر كارمند فعالیت داشته است. پس از آن در سایر شهرستان‌های استان نیز، كتابخانه‌هایی دایر شد، از جمله آشتیان (تأسیس 1345، با مجموعه 6000 جلد، 700 عضو، و 2 نفر كارمند)، تفرش (تأسیس 1347، با مجموعه 150000 جلد، 1545 عضو، و 3 نفر كارمند)، خمین (تأسیس 1347، با مجموعه 7000 جلد، 280 عضو، و 2 نفر كارمند)، محلات (تأسیس 1348، با مجموعه 9000 جلد، 1683 عضو، و 3 نفر كارمند)، دلیجان (تأسیس 1350، با مجموعه 14000 جلد، 1900 عضو، و 3 نفر كارمند) و اراك (تأسیس 1352، با مجموعه 23000 جلد، 995 عضو، و 5 نفر كارمند) (16: 937-962).

طبق آمار سال 1378، تعداد كل كتابخانه‌های عمومی استان مركزی 35 واحد بوده كه دارای مجموعه‌ای در حدود 294000 جلد كتاب و نشریه، با 58823 نفر عضو، و 58 نفر كارمند بوده است (1:10). سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران نیز تعدادی كتابخانه در استان تأسیس كرده كه (طبق آمار سال 1376) دارای 5530 جلد كتاب، و 8900 نفر عضو بوده است (34:18). علاوه بر آنها، 26 واحد كتابخانه مسجد در سال 1378 در استان فعالیت داشته كه مجموعه آنها 67800 جلد كتاب، 7851 نفر عضو، و 102 نفر كارمند بوده است (2:19). در سال 1377، تعداد 10 واحد كتابخانه روستایی، با 3000 جلد كتاب، و 4572 نفر عضو در استان وجود داشته است (251:21).

نخستین كتابخانه كودكان استان نیز در سال 1346 در خمین گشایش یافت. پس از آن، كتابخانه‌های كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان در سراسر استان تأسیس گردید كه ساوه (تأسیس 1356)، تفرش (تأسیس 1359)، دلیجان (تأسیس 1373)، و محلات و اراك (تأسیس 1376) از آن جمله است.

كتابخانه‌های كانون تا پایان 1378، در مجموع، دارای 19 شعبه بوده كه كل مجموعه آنها (طبق آمار 1377)، 106500 جلد و 8108 نفر عضو بوده است (10:20، 11).

'''كتابخانه‌های آموزشگاهی'''

كهن‌ترین كتابخانه آموزشگاهی این استان در سال 1320، در ساختمان دبیرستان علی‌بن ابی‌طالب (پهلوی سابق)، ایجاد گردید (326:21). تا پایان نیمه اول 1378 كتابخانه‌های آموزشگاهی این استان به 395 واحد رسیده است كه دارای مجموعه‌ای بیش از 517000 جلد كتاب است (1:8).

'''كتابخانه‌های تخصصی'''

نخستین كتابخانه تخصصی استان در ساختمان اداره اوقاف اراك در سال 1343 گشایش یافت (326:21). كتابخانه مركز آموزش ماشین‌سازی اراك نیز در سال 1350 تأسیس شد كه، در سال 1370، دارای 6000 جلد كتاب و یك نفر كارمند بوده است (228:7).

از جمله كتابخانه‌های تخصصی این استان، می‌توان از كتابخانه سازمان میراث فرهنگی اراك (تأسیس 1368، با مجموعه 600 جلد، و یك نفر كارمند) (108:7) و كتابخانه مركز تحقیقات، مطالعات و سنجش صداوسیمای اراك (با مجموعه 2670 جلد، 770 نفر عضو، و یك نفر كارمند) نام برد (52:18).

'''كتابخانه‌های دانشگاهی'''

نخستین كتابخانه مركز آموزش عالی استان مركزی در سال 1350 به نام كتابخانه مدرسه عالی اراك تأسیس شد. این كتابخانه، در سال 1370، دارای 15000 جلد كتاب و 11 نفر كارمند بوه است (21: 289؛ 227:7).

كتابخانه مركزی و مركز اسناد دانشگاه اراك، بزرگ‌ترین كتابخانه دانشگاهی استان به‌شمار می‌رود كه در سال 1376، با بیش از 57000 جلد كتاب، 2500 عضو، و 13 نفر كارمند فعالیت داشته است. كتابخانه دانشگاه علوم پزشكی اراك (با مجموعه 6880 جلد، 1000 عضو، و 7 نفر كارمند) نیز از كتابخانه‌های دانشگاهی قابل ذكر استان است (18: 36، 42).

كتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی نراق (از توابع دلیجان) در فاصله سال‌های 67-1368 فعالیت خود را آغاز كرد و تا سال 1377 در این كتابخانه، بیش از 9500 جلد كتاب و 80 عنوان نشریه موجود بوده است (144:9).

كتابخانه دانشگاه پیام نور دلیجان نیز در سال 1369 راه‌اندازی شد. این كتابخانه دارای 6000 جلد كتاب است و خدمات رایانه‌ای و اطلاع‌رسانی نیز در آن صورت می‌گیرد (146:9).

'''مآخذ:'''

1) "آشتیان". دایره‌المعارف تشیع، ج 1، ص 115؛

2) آشتیانی، محمدحسن. سیمای آشتیان. ]اراك[: فقه، 1375؛

3) "اراك". دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 417؛

4) "اراك". دایره‌المعارف تشیع، ج 2، ص 51؛

5) اذكایی، پرویز. "ساوه باستان"، در ساوه‌نامه: مجموعه مقالات مجمع تاریخ و فرهنگ ساوه. ساوه: اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369، ص 1-26؛

6) استادی، رضا. شرح احوال آیت‌الله‌العظمی اراكی. ]اراك[: انجمن علمی، فرهنگی، و هنری استان مركزی، ؛1375

7) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانه‌های تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. تهران: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛ 8) "تعداد كل كتابخانه و كتاب در سطح مدارس كشور: گزارش شماره 8".]تهران[: وزارت آموزش و پرورش، 1378 (پلی‌كپی)؛

9) جوادی، غلامرضا. دلیجان در آیینه ایران. مشهد: آستان قدس رضوی، 1377؛

10) "خلاصه گزارش نیمه دوم 1378 كتابخانه‌های عمومی كشور". تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، مدیریت مطالعات و برنامه‌ریزی پژوهشی، 1379 (پلی‌كپی)؛

11) ذكایی، مرتضی. "سه دانشمند ساوی"، در ساوه‌نامه: مجموعه مقالات مجمع تاریخ و فرهنگ ساوه. ساوه: اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369، ص 65-97؛

12) زنده‌دل، حسن. استان مركزی. تهران: نشر ایرانگردان، 1379؛

13) سیفی قمی تفرشی، مرتضی. سیری كوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان. تهران: امیركبیر، 1361؛

14) همو. مروری بر جغرافیای تاریخی ساوه. ]تهران[: مجید، 1370؛

15) شریف رازی، محمد. گنجینه دانشمندان. قم: پیروز، 1353؛

16) شناسنامه كتابخانه‌های عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛

17) كریمیان سردشتی، نادر. تاریخ كتابخانه‌های مساجد ایران. تهران: مجلس شورای اسلامی، كتابخانه و موزه مركز اسناد، 1378؛

18) گزارش فرهنگی كشور 1376. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مركز آمار و برنامه‌ریزی پژوهش‌های فرهنگی و هنری، 1378؛

19) "لیست كتابخانه‌های مساجد و امكانات موجود در آنها به تفكیك استان‌ها". تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر كانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، مدیریت امور كتابخانه‌ها، 1378 (پلی‌كپی)؛

20) "لیست مراكز ]كانون پرورش فكری [بر اساس استان‌ها". تهران: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلی‌كپی)؛

21) محتاط، محمدرضا. سیمای اراك. تهران: نشر آگه، 1368؛

22) نوذری، عزت‌الله. ایلات و كولیهای استان مركزی. ]شیراز[: نوید، 1376؛

23) همایونفرخ، ركن‌الدین. تاریخچه كتابخانه‌های ایران از صدر اسلام تا عصر كنونی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره كل نگارش، 1347.

منبع اصلی

استان مرکزی، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

مهناز علیجانی