https://iranology-e.ir/index.php?action=history&feed=atom&title=%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8Cکتیبه های باستانی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-20T04:04:00Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.43.1https://iranology-e.ir/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=10370&oldid=prevNazli در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۲2025-06-10T08:42:31Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۰ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۲</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l47">خط ۴۷:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴۷:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[ایران باستان]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[ایران باستان]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[هخامنشیان]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[هخامنشیان]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[ساسانیان]] </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[ساسانیان]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[داریوش]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[داریوش]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[همدان]] </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[همدان]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[کورش]] </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[کورش]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[خشایارشا]] </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[خشایارشا]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[تخت جمشید]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[تخت جمشید]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[شوش]] </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[شوش]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== مآخذ ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><references /></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== منبع اصلی ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">== نویسنده مقاله ==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ابوالقاسم رادفر</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:ادبیات]]</ins></div></td></tr>
</table>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=10369&oldid=prevNazli در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۴۲2025-06-10T08:42:07Z<p></p>
<a href="https://iranology-e.ir/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=10369&oldid=9848">نمایش تغییرات</a>Nazlihttps://iranology-e.ir/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=9848&oldid=prevSamei: صفحهای تازه حاوی «'''كتیبههای باستانی.''' كتیبه در زبانهای ایران باستان بیشتر به آثاری گفته میشود كه بر روی سنگها، دیوارها، چوبها، پوستها، سكهها، سفالها، فلزها، پاپیروسها و دیگر اشیا نوشته شده است. این آثار امروزه از زمرة اسناد معتبر در پژوهش...» ایجاد کرد2025-06-07T18:07:08Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''كتیبههای باستانی.''' كتیبه در زبانهای <a href="/index.php?title=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86" title="ایران باستان">ایران باستان</a> بیشتر به آثاری گفته میشود كه بر روی سنگها، دیوارها، چوبها، پوستها، سكهها، سفالها، فلزها، پاپیروسها و دیگر اشیا نوشته شده است. این آثار امروزه از زمرة اسناد معتبر در پژوهش...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''كتیبههای باستانی.''' <br />
<br />
كتیبه در زبانهای [[ایران باستان]] بیشتر به آثاری گفته میشود كه بر روی سنگها، دیوارها، چوبها، پوستها، سكهها، سفالها، فلزها، پاپیروسها و دیگر اشیا نوشته شده است. این آثار امروزه از زمرة اسناد معتبر در پژوهشهای گوناگون به شمار میرود. از كتیبههای موجود تعدادی دو زبانه (پهلوی و پارتی) و یا سه زبانه (پهلوی، پارتی و یونانی) هستند.<br />
<br />
محدودة كتبیهنگاری ایران پیش از اسلام یعنی [[هخامنشیان|دوران هخامنشیان]]، اشكانیان و [[ساسانیان]] را در بر میگیرد. كتیبههای هخامنشی به خط فارسی باستان است كه به سبب شباهت به میخ نخستین بار توسط انگلبرت كمپفر[1] خط میخی نام گرفت. این خط در اصل به دست سومریها اختراع شد. در هزارة نخست پیش از میلاد ظاهراً داریوش بزرگ (حك 552ـ 486 پ. م) با استفاده از اشكال میخی خط فارسی باستان را ابداع كرد. بررسی سنگ نبشتههای سه زبانه نشان میدهد كه این خط تنها در استفاده از شكل میخ با خط میخی بابلی و عیلامی مشترك است. بدین سبب خط میخی باستان را باید آخرین دگرگونی و اوج شكوفایی این خط دانست. گشودن رمز خط میخی نخستین بار توسط اروپاییان انجام گرفت و آنان ترجمههایی دقیق از تمام كتیبهها صورت دادند. 1 كهنترین كتیبههای بازمانده از دوران هخامنشیان ظاهراً دو لوحة طلایی یكی منسوب به اَریارَمنه (حك ح 640 - 590 پ. م) و دیگری منسوب به فرزندش ارشام (حك ح 590 - 559 پ. م) هستند كه در همدان كشف شدهاند. موضوع هر دو كتیبه معرفی پادشاه، نسب وی و نیز ستایش اهوره مزدا و درخواست حمایت از اوست.<br />
<br />
از كورش بزرگ (حك 559- 530 پ. م) نیز سه كتیبة آسیب دیده با مضمونی مشابة كتیبههای فوق در دشت مرغاب باقی مانده است. به گفتة بیشتر دانشمندان این كتیبهها پس از شاهان مذكور به امر جانشینان آنان نوشته شده است.<sup>2</sup> اما كتیبة مشهور و بازمانده از كورش فرمانی مبنی بر آزادی یهودیان دربند هنگام گشایش بابل است. این فرمان با نام «فرمان كورش بزرگ» به زبان فارسی برگردانیده شده و همراه یادداشتهایی سودمند منتشر شده است.<sup>3</sup> <br />
<br />
از داریوش بزرگ هخامنشی نیز كتیبههای متعددی برجای مانده كه عبارتند از: ''كتیبههای بیستون''. مهمترین كتیبة داریوش و مفصلترین كتیبة فارسی باستان به شمار میرود. این كتیبه پنج ستون دارد و به سه زبان پارسی باستان، بابلی و عیلامی نوشته شده است. ''كتیبههای شوش''. حاوی 19 كتیبه همراه چند كتیبة كوچك است. ''كتیبههای فارس.'' شامل: 1ـ كتیبههای نقش رستم كه تعدادی از آنها بسیار كوچك و دو كتیبة آن مفصل است، 2ـ كتیبههای تخت جمشید.<sup>4</sup> این كتیبهها حاوی: الف) كتیبة سه زبانه (پارسی باستان، عیلامی و بابلی) در شش سطر كه در بالای نقش داریوش در دروازههای سنگی كاخ اختصاصی وی قرار دارد. ب) كتیبهای سه زبانه (پارسی باستان، عیلامی و بابلی) هركدام در یك سطر كه در بالا و دو سوی طاقچهها و دریچههای سنگی كاخ اختصاصی پادشاه واقع شدهاند. ج) كتیبهای به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی منقور بر یك لوح زرین و یك لوح سیمین كه در پایة كاخ مشهور به آپادانا كشف شده است. د) دو كتیبه هر كدام دارای 24 سطر به خط میخی پارسی باستان هستند كه بر دیوار جنوبی صفه تخت جمشید قرار گرفتهاند. افزون بر آنها دو كتیبة دیگر هم در سمت راست به خط عیلامی و بابلی موجود است.<sup>5</sup> <br />
<br />
''كتیبة سوئز.'' در 33 كیلومتری آبراه سوئز به دست آمده و روی صخرهای از سنگ گرانیت قرار دارد. این كتیبه در 12 سطر به خط پارسی باستان همراه با ترجمة عیلامی آن است.<br />
<br />
''كتیبة الوند''. شامل دو كتیبه به خط میخی است كه یكی به داریوش بزرگ و دیگری به فرزندش خشایارشا (حك 486ـ 465 پ. م) تعلق دارد. هر دو كتیبه به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی نوشته شده و بر دامنة كوه الوند در محلی به نام درة گنجنامه كشف شدهاند.<sup>6</sup> <br />
<br />
''كتیبة همدان''. بر روی لوحهای زرین و سیمین و به سه زبان نوشته شده و در همدان به دست آمده است.<sup>7</sup> <br />
<br />
از خشایارشا هم در تخت جمشید (12 كتیبه)، شوش (سه كتیبه)، الوند (یك كتیبه)، وان (یك كتیبه) و همدان (یك كتیبه) برجای مانده است.<br />
<br />
از اردشیر اول (حك 465ـ 424 پ. م) كتیبهای در 11 سطر شامل مدح اهوره مزدا، معرفی پادشاه و اعلام اتمام كاخ خشایارشا در تخت جمشید بازمانده است.<sup>8</sup> <br />
<br />
از داریوش دوم (حك 404 - 423 پ. م) نیز در 1952 م كتیبهای به پارسی باستان بر روی لوحهای زرین به دست آمده است. دو كتیبة دیگر نیز از وی در شوش قرار دارد.<br />
<br />
از اردشیر دوم (حك 359 - 404 پ. م) هم هشت كتیبه در همدان كشف شده كه پنج كتیبه سه زبانه و بقیه یك زبانه هستند.<br />
<br />
از اردشیر سوم (حك 338ـ 359 پ.م) نیز دو كتیبه یكی بر روی دیوار شمالی كاخ اردشیر به خط پارسی باستان در 26 سطر و دیگری بر روی دیوار غربی كاخ داریوش در 35 سطر بر جای مانده است.<br />
<br />
كتیبههای هخامنشی بیشتر در منطقة فارس (پاسارگاد، نقش رستم و تخت جمشید) و خوزستان (شوش) قرار دارند. این كتیبهها به ویژه سنگ نبشتههای پادشاهان و لوحههای عیلامی یافت شده در تخت جمشید دقیقترین آگاهیها را به دست میدهند. اگرچه كتیبههای هخامنشی كوتاه و همسان هستند، اما چون در طول زمان دستخوش هیچگونه تغییر و تحریفی نشدهاند، ارزش مهمی دارند.<br />
<br />
زبان كتیبههای هخامنشی از نظر ساختار دستوری مانند سایر زبانهای خانوادة هندواروپایی است و با زبان اوستایی از جهات مختلف بستگی دارد. به طور كلی زبان این كتیبهها بسیار ساده و فاقد جنبههای هنری است. در دورة هزار ساله فروپاشی هخامنشی تا ظهور اسلام (دورة میانه) دو سلسلة پادشاهی اشكانی و ساسانی در ایران حكومت كرده اند. اما باید این نكته را نیز افزود كه بسیاری از نوشتههای مهم ادبی دورة میانه در سه چهار سدة نخستین هجری تدوین شده اند.<sup>9</sup> <br />
<br />
مهمترین كتیبههای پارتی (پهلوی اشكانی)، چه از دورة اشكانی و چه از دورة ساسانی عبارتند از:<br />
<br />
1ـ ''آثار نسا''، سفال نوشتههایی در كاوشهای شهر نسا نزدیك عشق آباد، پایتخت قدیم شاهان اشكانی در جنوب جمهوری تركمنستان كنونی به دست آمده و تاریخ نگارش بیشتر آنها سدة اول پیش از میلاد است.<br />
<br />
2ـ ''آثار جنوب تركمنستان''، به جز آثار نسا، در مواضع گوناگونی در نزدیك عشق آباد و نیز در مرو باستان نوشتههایی بر روی ظروف كاشی و سفالهای شكسته كشف شده است. 3ـ ''بنچاق اورامان''، سه سند معامله در ارتباط با فروش دو تاكستان كه بر روی پوست آهو نوشته شده و در اورامان كردستان پیدا شده است.4ـ ''كتیبة پارتی بر مجسمة هركول''، 5ـ ''سنگ نوشتة شوش''، 6ـ ''سنگ نوشتههای كال جنگال'' نزدیك بیرجند، 7ـ ''كتیبههای لاخ مزار'' در 29 كیلومتری جنوب شرقی بیرجند، 8ـ ''سنگ نوشتههای پارتی شاهان ساسانی'' و... <br />
<br />
آثار كتیبه ای دورة ساسانی را از نظر موضوع میتوان به دو دسته: كتیبههای دولتی و كتیبههای خصوصی تقسیم كرد.<br />
<br />
'''كتیبههای دولتی''' (سلطنتی) كتیبههایی هستند كه از شاهان ساسانی یا درباریان آنان به خط پهلوی بر جای مانده است. قدیم ترین آنها كتیبة اردشیر ساسانی (224 / 242 م) و متأخر ترین آنها كتیبة مهر نرسه (نرسی) سدة 5 م است. مشهورترین كتیبههای دولتی (شاهی) عبارتند از''':'''<br />
<br />
1ـ ''سنگ نوشتة اردشیر بابكان و اورمزد''؛ 2ـ ''سنگ نوشتة اَبنُون''؛ 3ـ ''سنگ نوشتة شاپور یكم'' در حاجی آباد؛ 4ـ ''سنگ نوشتة شاپور یكم'' در تنگ بُراق؛ 5ـ ''سنگ نوشتة شاپور یكم'' بر دیوار كعبة زردشت؛ 6ـ ''سنگ نوشتة شاپور'' در نقش رجب؛ 7ـ ''سنگ نوشتة شاپور'' در نقش رستم؛ 8ـ ''سنگ نوشتة شاپور'' دوم در مشكین شهر كنونی (خیاو پیشین)؛ 9ـ ''سنگ نوشتة شاپور'' دوم و سوم در طاق بستان؛ 10ـ ''سنگ نوشتة نرسی'' در پایكولی؛ 11ـ ''آثار دورا اُروپوس'' از زمان شاپور اول ساسانی. همچنین دیوار نوشتهها، سفال نوشتهها و پوست نوشتهها.<br />
<br />
'''كتیبههای خصوصی''' در این گروه، سنگ نوشتههایی جای دارند كه رجال درباری آنها را برای پادشاهان یا بهمنظور بیان رویدادی نوشتهاند كه مهمترین آنها به شرح زیر است: 1ـ ''سنگ نوشتههای كرتیر'' / ''كردیر''، روحانی بزرگ دین زردشتی كه چهار سنگ نوشته از او در نقش رجب، كعبة زردشت، نسر مشهد و نقش رستم به جای مانده است. 2ـ ''كتیبة بَرم دِلَك'' در حدود ده كیلومتری شرق شیراز. 3ـ ''كتیبة نرسه'' در پایكولی در جنوب سلیمانیة عراق و در شمال قصر شیرین و كتیبههای دیگر.<br />
<br />
كتیبهها ما را با برداشتهای نیاكانمان از زندگی آشنا میسازند و تاریخ بی دروغ را در پیش چشم ما میگسترانند.<sup>10</sup> <br />
<br />
'''مآخذ:'''<br />
<br />
1. راشد محصل، محمدتقی. '''''كتیبههای ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چ 3، 1381، ص 17، 22ـ 24.<br />
<br />
2. تفضلی، احمد''. '''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 25.<br />
<br />
3. راشد محصل، محمدتقی. '''''كتیبههای ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چ 3، 1381، ص 32- 33.<br />
<br />
4. تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 25.<br />
<br />
5. شارپ، رلف نرمن. '''''فرمانهای شاهنشاهان هخامنشی'''''. تهران: پازینه، 1382، ص 78ـ 80.<br />
<br />
6. اعظمی سنگسری، چراغعلی. «سه كتیبة هخامنشی»، '''''پژوهشهای ایرانشناسی: ناموارة دكتر محمود افشار'''''. به كوشش ایرج افشار و كریم اصفهانیان، تهران: بنیاد موقوفات دكتر محمود افشار یزدی، چ 1، 1381، ج 13، ص 126 و 131ـ 132.<br />
<br />
7. راشد محصل، محمدتقی. '''''كتیبههای ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چ 3، 1381، ص37.<br />
<br />
8. تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 28.<br />
<br />
9. راشدمحصل، محمدتقی. ''كتیبههای ایران باستان''، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چ 3، 1381، ص42 ـ47، 56، 65.<br />
<br />
10. تفضلی، احمد. ''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام''، به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 76ـ 79، 83ـ92.<br />
<br />
نیز نك: مهرین، عباس. '''''تاریخ ادبیات ایران: در عصر هخامنشی از 700 ق.م تا 300 ق.م'''''. تهران: بینا، 1348. مرادی غیاثآبادی، رضا. '''''كتیبههای هخامنشی'''''. شیراز: نوید شیراز، 1380. اكبرزاده، داریوش. '''''كتیبههای پهلوی'''''. تهران: پازینه، 1381. عریان، سعید. '''''راهنمای كتیبههای ایرانی میانه: پهلوی ـ پارتی'''''. تهران: سازمان میراث فرهنگی كشور، معاونت پژوهشی، پژوهشكده زبان و گویش، 1387.<br />
<br />
<br />
<br />
----[1]. E. Kämpfer <br />
<br />
<br />
ابوالقاسم رادفر</div>Samei